તથા મમ વિલાપાનાં નાયં દુર્યોધનઃ સ્મરેત્। હતૌ હિ પુરુષવ્યાઘ્રૌ ભીષ્મદ્રોણૌ ત્વમાત્થ વૈ
એ રીતે, દુર્યોધન મારા દુ:ખને યાદ પણ કરતો નથી; કેમ કે, ભીષ્મ અને દ્રોણ, પુરુષોમાં વાઘ જેવા, માર્યા ગયા છે એવું તું જ કહ્યું છે.
તેષાં વિદુરવાક્યાનામુક્તાનાં દીર્ઘદર્શનાત્। દૃષ્ટ્વેમાં ફલનિર્વૃત્તિં મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ
વિદુરના દૂરદ્રષ્ટિભર્યા વચનો સાંભળી અને આ પરિણામ જોઈને, મને લાગે છે કે મારા પુત્રો હવે શોકમાં છે.
સેનાં દૃષ્ટ્વાઽભિભૂતાં મે શૈનેયેનાર્જુનેન ચ। શૂન્યાન્દૃષ્ટ્વા રથોપસ્થાન્મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ
મારી સેના શલ્ય અને અર્જુન દ્વારા પરાજિત થઈ ગઈ છે અને રથોના બેઠાડા ખાલી જોઈને, મને લાગે છે કે મારા પુત્રો હવે દુ:ખી છે.
હિમાત્યયે યથા કક્ષં શુષ્કં વાતેરિતો મહાન્। અગ્નિર્દહેત્તથા સેનાં મામિકાં સ ધનઞ્જયઃ
જેમ શિયાળાની અંતે સુકાઈ ગયેલું ઘાસ મોટો પવન આગથી બળી જાય છે, તેમ ધનંજય મારી સેના ભસ્મ કરી નાખે છે.
આચક્ષ્વ મમ તત્સર્વં કુશલો હ્યસિ સઞ્જય। યદોપયાતાઃ સાયાહ્ને કૃત્વા પાર્થસ્ય કિલ્બિષં
હે સંજય, તું તો કુશળ છે, મને બધું સાચું કહેજે; સાંજના સમયે જ્યારે પార్థ સામે પાપ થયું, ત્યારે શું બન્યું?
અભિમન્યૌ હતે તાત કથમાસીન્મનો હિ વઃ
હે પુત્ર, અભિમન્યુના મૃત્યુ પછી, તમારાં દિલમાં શું ચાલતું હતું?
ન જાતુ તસ્ય કર્માણિ યુધિ ગાણ્ડીવધન્વનઃ। અપકૃત્ય મહત્તાત સોઢું શક્ષ્યન્તિ મામકાઃ
મારા પ્રિય, યુદ્ધમાં ગાંડીવધારી અર્જુનના મહાન કાર્યોને મારા લોકો ક્યારેય સહન કરી શકશે નહીં.
કિન્નુઃ દુર્યોધનઃ કૃત્યં કર્ણઃ કૃત્યં કિમબ્રવીત્। દુઃશાસનઃ સૌબલશ્ચ તેષામેવં ગતે સતિ
જ્યારે આવી સ્થિતિ આવી, ત્યારે દુર્યોધને શું કર્યું? કર્ણે શું કહ્યું? દુશાસન અને સૌબલના પુત્રે શું કહ્યું?
સર્વેષાં સમવેતાનાં પુત્રાણાં મમ સઞ્જય। યદ્વૃત્તં તાત સઙ્ગ્રામે મન્દસ્યાપનયૈર્ભૃશમ્
હે સંજય, મારા બધા પુત્રો એકઠા હતા, ત્યારે યુદ્ધમાં શું બન્યું, જ્યારે એમનું મન ભટકી ગયું હતું, એ મને કહેજે.
લોભાનુગસ્ય દુર્બુદ્ધેઃ ક્રોધેન વિકૃતાત્મનઃ। રાજ્યકામસ્ય મૂઢસ્ય રાગોપહતચેતસઃ। દુર્નીતં વા સુનીતં વા તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય
લોભથી ચાલિત, ક્રોધથી બગડેલા, રાજ્યની ઈચ્છામાં મૂર્ખ અને રાગથી અંધ થયેલા મારા પુત્રનું વર્તન સારું કે ખરાબ, જે પણ હોય, એ બધું મને કહેજે, હે સંજય.
યાવત્તુ શક્યતે કર્તુમન્તરજ્ઞૈર્જનાધિપૈઃ। ક્ષત્રધર્મરતૈઃ શૂરૈસ્તાવત્કુર્વન્તિ કૌરવાઃ
જ્યાં સુધી રાજાઓ, જે સલાહમાં પાંડે છે અને ક્ષત્રિય ધર્મમાં રત છે, કંઈક કરી શકે છે, ત્યાં સુધી કૌરવો પ્રયત્ન કરે છે.
યથા તુ પુરુષવ્યાઘ્રૈર્યુદ્ધં પરમસઙ્કટમ્। કુરૂણાં પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં તત્સર્વં શૃણુ તત્ત્વતઃ
હવે, હે પુરુષોમાં વાઘ, કુરુઓએ પાંડવો સાથે જે ભયાનક યુદ્ધ કર્યું, એ બધું સાચું-સાચું સાંભળ.
તે ચૈકસપ્તસાહસ્રાસ્ત્રિસાહસ્રાશ્ચ સૈન્ધવાઃ
અને ત્યાં સત્તર હજાર અને ત્રણ હજાર સિંધુના યુદ્ધવીરો હતા.
મત્તાનાં સુવિરૂઢાનાં હસ્ત્યારોહૈર્વિશારદૈઃ। હસ્તિનાં ભીમરૂપાણાં વર્મિણાં રૌદ્રકર્મિણામ્
મસ્ત અને સારી રીતે તાલીમ મેળવેલા હાથીઓ, કુશળ મહાવતો સાથે, ભયાનક આકાર ધરાવતા, બરછટ બાંધેલા અને ભય પેદા કરતા કામો કરતા હતા.
અધ્યર્ધેન સહસ્રેણ પુત્રો દુર્મર્ષણસ્તવ। અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં યોત્સ્યમાનો વ્યવસ્થિતઃ
આ ઉપરાંત એક હજાર પાંચસો યોદ્ધાઓ સાથે, તારો પુત્ર દુર્મર્ષણ બધાં સૈન્યના આગળ યુદ્ધ કરવા તૈયાર ઊભો રહ્યો.
તતો દુઃશાસનશ્ચૈવ વિકર્ણશ્ચ તવાત્મજૌ। સિન્ધુરાજાર્થસિદ્ધ્યર્થમગ્રાનીકે વ્યવસ્થિતૌ
પછી દુઃશાસન અને વિકર્ણ, તારા બંને પુત્રો, સિંધુરાજાના વિજય માટે આગળની પંક્તિમાં ઊભા રહ્યા.
દીર્ઘો દ્વાદશગવ્યૂતિઃ પશ્ચાર્ધે પઞ્ચવિસ્તૃતઃ। વ્યૂહસ્તુ ચક્રશકટો ભારદ્વાજેન નિર્મિતઃ
ભારદ્વાજે બનાવેલી વ્યૂહરચના બાર ગવ્યુત લાંબી અને પાછળથી પાંચ ગવ્યુત પહોળી હતી, જે ચક્ર અને રથના આકારમાં હતી.
નાનાનૃપતિભિર્વીરૈસ્તત્રતત્ર વ્યવસ્થિતૈઃ। રથાશ્વગજપત્ત્યોઘૈર્દ્રોણેન વિહિતઃ સ્વયમ્
આ વ્યૂહ પોતે દ્રોણે ગોઠવી હતી, જેમાં વિવિધ પરાક્રમી રાજાઓ અલગ-અલગ જગ્યાએ ઊભા હતા અને તેમાં રથ, ઘોડા, હાથી અને પગદળનો સમાવેશ હતો.
પશ્ચાર્ધે તસ્ય પદ્મસ્તુ ગર્ભવ્યૂહઃ પુનઃ કૃતઃ। સૂચીપદ્મસ્ય ગર્ભસ્થો ગૂઢો વ્યૂહઃ કૃતઃ પુનઃ
આ વ્યૂહના પાછળના ભાગે ફરીથી કમળના આકારની ગોઠવણી કરવામાં આવી, જેમાં સૂચી કમળના અંદર છુપાયેલું કેન્દ્ર હતું.
એવમેતં મહાવ્યૂહં વ્યૂહ્ય દ્રોણો વ્યવસ્થિતઃ। સૂચીમુખે મહેષ્વાસઃ કૃતવર્મા વ્યવસ્થિતઃ
આ રીતે મહાન વ્યૂહ ગોઠવીને દ્રોણ ઊભા રહ્યા; અને સૂચીના મુખે મહાન ધનુર્ધર કૃતવર્મા ઊભા રહ્યા.
અનન્તરં ચ કામ્ભોજો જલસન્ધશ્ચ મારિષ। દુર્યોધનશ્ચ કર્ણશ્ચ તદનન્તરમેવ ચ
પછી કામ્બોજ અને જલસંધ આવ્યા, અને તરત જ તેમના પછી દુર્યોધન અને કર્ણ ઊભા રહ્યા.
તતઃ શતસહસ્રાણિ યોદાનાનમનિવર્તિનામ્। વ્યવસ્થિતાનિ સર્વાણિ શકટે મુખરક્ષિણામ્
પછી એક લાખ અડગ યુદ્ધવીરો રથના આકારની વ્યૂહમાં, તેના મુખને રક્ષતાં ગોઠવાયા.
તેષાં ચ પૃષ્ઠતો રાજા બલેન મહતા વૃતઃ। જયદ્રથસ્તતો રાજા સૂચીપાર્શ્વે વ્યવસ્થિતઃ
તેમના પાછળ રાજા મહાન સૈન્યથી ઘેરાયેલા હતા, અને પછી રાજા જયદ્રથ સૂચી વ્યૂહના બાજુએ ઊભા રહ્યા.
શકટસ્ય તુ રાજેન્દ્ર ભારદ્વાજો મુખે સ્થિતઃ। નાત્ર તસ્યાભવદ્ભોદો જુગોપૈનં તતઃ સ્વયમ્
રથના મુખે, હે રાજા, ભારદ્વાજ ઊભા રહ્યા; ત્યાં તેમને કોઈ ભય નહોતું, કારણ કે તેઓ પોતે જ રક્ષણ કરી રહ્યા હતા.
શ્વેતવર્મામ્બરોષ્ણીષો વ્યૂઢોરસ્કો મહાભુજઃ। ધનુર્વિસ્ફારયન્દ્રોણસ્તસ્થૌ ક્રુદ્ધ ઇવાન્તકઃ। `તસ્ય સૈન્યસ્ય સર્વસ્ય નેતા ગોપ્તા ચ વીર્યવાન્
શ્વેત વસ્ત્ર, કવચ અને પાગડી પહેરેલા, પહોળા છાતી અને બળવાન ભુજાવાળા દ્રોણ, ધનુષ તાણતા, ક્રોધિત યમરાજ જેવાં ઊભા રહ્યા; તેઓ આખા સૈન્યના નેતા અને રક્ષક હતા.
તાકિનં શોણહયં વેદીકૃષ્ણાજિનધ્વજમ્। દ્રોણસ્ય રથમાલોક્ય પ્રહૃષ્ટાઃ કુરવોઽભવન્
દ્રોણના રથને, જેમાં લાલ ઘોડા, વાઘની ચામડીનો ધ્વજ અને કાળાં હરણચામડાનો ધ્વજ હતો, જોઈને કૌરવો આનંદિત થયા.
સિદ્ધચારણસઙ્ઘાનાં વિસ્મયઃ સુમહાનભૂત્। દ્રોણેન વિહિતં દૃષ્ટ્વા વ્યૂહં ક્ષુબ્ધાર્ણવોપમમ્
દ્રોણે રચેલી વ્યૂહરચના, જે ઉગ્ર સમુદ્ર જેવી લાગતી હતી, જોઈને સિદ્ધ અને ચારણોના સમૂહોમાં મહાન આશ્ચર્ય થયું.
સશૈલસાગરવનાં નાનાજનપદાકુલામ્। ગ્રસેદ્વ્યૂહઃ ક્ષિતિં સર્વામિતિ ભૂતાનિ મેનિરે
આ વ્યૂહ, જેમાં પર્વતો, સમુદ્રો, જંગલો અને અનેક જાતિના લોકો ભરેલા હતા, બધાં જીવોને એવું લાગ્યું કે જાણે આખી ધરતીને ગળી જાય.
બહુરથમનુજાશ્વપત્તિનાગં પ્રતિભયનિઃસ્વનમદ્ભુતાનુરૂપમ્। અહિતહૃદયભેદનં મહદ્વૈ શકટમવેક્ષ્ય કૃતં નનન્દ રાજા
અનેક રથો, ભાઈઓ, ઘોડા, પગદળ અને હાથીઓથી ભરેલી, ભયજનક ધ્વનિથી ગૂંજી રહેલી, અદ્ભુત અને યોગ્ય એવી મહાન રથવ્યૂહને જોઈને, દુશ્મનોના હૃદય ભેદી શક્તિવાળી, રાજા આનંદિત થયા.
તયોઃ શઙ્ખપ્રણાદેન તવ સૈન્યે વિશામ્પતે। આસન્સંહૃષ્ટરોમાણઃ કમ્પિતા ગતચેતસઃ
આ બન્ને શંખના નાદથી, હે રાજાઓના રાજા, તારા સૈન્યમાં કેટલાયના રોમાંચ ખડા થઈ ગયા અને ઘણા ડરીને સંભાળ ગુમાવી બેઠા.