દ્રોણસ્યાથ વિકર્ણસ્ય બાહ્લીકસ્ય કૃપસ્ય ચ। અન્યેષાં ચૈવ વૃદ્ધાનાં ભરતાનાં મહાત્મનામ્। ત્વદર્થમબ્રવં તાત ન જહુર્વચનાનિ તે
દ્રોણ, વિકર્ણ, બાહ્લીક, કૃપાચાર્ય અને અન્ય બધા મહાન આત્માવાળા ભરત વંશના વૃદ્ધો—તારા હિત માટે મેં એમને કહ્યું, પણ એમણે મારા શબ્દો અવગણ્યા નહીં.
કં વા ત્વં મન્યસે તેષાં યસ્ત્વાં બ્રૂયાદતોઽન્યથા। કૃષ્ણો ન ધર્મં સઞ્જહ્યાત્સર્વે તે હિ તદન્વયાઃ
એમામાંથી કયો એવો છે જે તને અલગ રીતે કહેશે? કૃષ્ણ ક્યારેય ધર્મ છોડશે નહીં અને બધા એમના અનુયાયી છે.
મયાઽપિ ચોક્તાસ્તે વીરા વચનં ધર્મસંહિતમ્। નાન્યથા પ્રકરિષ્યન્તિ ધર્માત્માનો હિ પાણ્ડવાઃ
હું પણ એ વીરોને ધર્મયુક્ત વાત કહી હતી; ધર્મનિષ્ઠ પાંડવો ક્યારેય વિરુદ્ધ વર્તન કરશે નહીં.
ઇત્યહં વિલપન્સૂત બહુશઃ પુત્રમુક્તવાન્। ન ચ મે શ્રુતવાન્મૂઢો મન્યે કાલસ્ય પર્યયમ્
હું વારંવાર દુઃખ વ્યક્ત કરીને મારા પુત્રને સમજાવતો રહ્યો, પણ એ મૂર્ખે મારી વાત સાંભળી નહીં અને સમયનો ફેર પણ ઓળખ્યો નહીં.
વૃકોદરાર્જુનૌ યત્ર વૃષ્ણિવીરશ્ચ સાત્યકિઃ। ઉત્તમૌજાશ્ચ પાઞ્ચાલ્યો યુધામન્યુશ્ચ દુર્જયઃ
જ્યાં ભીમ અને અર્જુન છે, અને વૃષ્ણિ કુળના પરાક્રમી સાત્યકી છે, અને પાંચાલ દેશના ઉત્તમૌજાસ છે, અને અપરાજિત યુધામન્યુ છે—
ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ દુર્ધર્ષઃ શિખણ્ડી ચાપરાજિતઃ। અશ્મકાઃ કેકયાશ્ચૈવ ક્ષત્રધર્મા ચ સૌમકિઃ
અને જ્યાં દુર્ઝય ધૃષ્ટદ્યુમ્ન છે, અને અપરાજિત શિખંડી છે, અને અશ્વક અને કૈકય છે, અને ક્ષત્રિય ધર્મમાં અડગ સૌમકી છે—
ચૈદ્યશ્ચ ચેકિતાનશ્ચ પુત્રઃ કાશ્યસ્ય ચાભિભૂઃ। દ્રૌપદેયા વિરાટશ્ચ દ્રુપદશ્ચ મહારથઃ
અને જ્યાં ચૈદ્ય રાજા છે, ચેકિતાન છે, કાશી રાજાના પુત્ર અભિભૂ છે, દ્રૌપદીના પુત્રો છે, વિરાટ છે અને મહાન રથીઓમાં દ્રુપદ છે—
યમૌ ચ પુરુષવ્યાઘ્રૌ મન્ત્રી ચ મધુસૂદનઃ। ક એતાઞ્જાતુ યુધ્યેત લોકેઽસ્મિન્વૈ જિજીવિષુઃ
અને જ્યાં પુરુષોમાં વાઘ જેવા યમદ્વય છે, અને મંત્રદાતા મધુસૂદન છે—આ જગતમાં, જીવવા ઇચ્છે એવો કોણ છે કે જે એમના સામે યુદ્ધ કરવા ધારે?
દિવ્યમસ્ત્રં વિકુર્વાણાન્પ્રસહેદ્વા પરાન્મમ। અન્યો દુર્યોધનાત્કાર્ણાચ્છકુનેશ્ચાપિ સૌબલાત્। દુઃશાસનચતુર્થાનાં નાન્યં પશ્યામિ પઞ્ચમમ્
મારા સિવાય દુશ્મનો સામે દેવાસ્ત્રો ચલાવતો અર્જુનને કોણ સહન કરી શકે? દુર્યોધન, કર્ણ, સૌબલ શકુની અને દુશાસન સિવાય પાંચમો કોઈ નથી જે એમના સમાન હોઈ શકે.
યેષાં વચનકૃત્સ સ્યાદ્વિષ્વક્સેનો રથે સ્થિતઃ। સન્નદ્ધશ્ચાર્જુનો યોદ્ધા તેષાં નાસ્તિ પરાજયઃ
જેઓના રથ પર વિશ્વક્ષેન રથચાલક છે, અને જેઓ પાસે સજ્જ અર્જુન છે, એમને ક્યારેય પરાજય થઈ શકે નહીં.
તથા મમ વિલાપાનાં નાયં દુર્યોધનઃ સ્મરેત્। હતૌ હિ પુરુષવ્યાઘ્રૌ ભીષ્મદ્રોણૌ ત્વમાત્થ વૈ
એ રીતે, દુર્યોધન મારા દુ:ખને યાદ પણ કરતો નથી; કેમ કે, ભીષ્મ અને દ્રોણ, પુરુષોમાં વાઘ જેવા, માર્યા ગયા છે એવું તું જ કહ્યું છે.
તેષાં વિદુરવાક્યાનામુક્તાનાં દીર્ઘદર્શનાત્। દૃષ્ટ્વેમાં ફલનિર્વૃત્તિં મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ
વિદુરના દૂરદ્રષ્ટિભર્યા વચનો સાંભળી અને આ પરિણામ જોઈને, મને લાગે છે કે મારા પુત્રો હવે શોકમાં છે.
સેનાં દૃષ્ટ્વાઽભિભૂતાં મે શૈનેયેનાર્જુનેન ચ। શૂન્યાન્દૃષ્ટ્વા રથોપસ્થાન્મન્યે શોચન્તિ પુત્રકાઃ
મારી સેના શલ્ય અને અર્જુન દ્વારા પરાજિત થઈ ગઈ છે અને રથોના બેઠાડા ખાલી જોઈને, મને લાગે છે કે મારા પુત્રો હવે દુ:ખી છે.
હિમાત્યયે યથા કક્ષં શુષ્કં વાતેરિતો મહાન્। અગ્નિર્દહેત્તથા સેનાં મામિકાં સ ધનઞ્જયઃ
જેમ શિયાળાની અંતે સુકાઈ ગયેલું ઘાસ મોટો પવન આગથી બળી જાય છે, તેમ ધનંજય મારી સેના ભસ્મ કરી નાખે છે.
આચક્ષ્વ મમ તત્સર્વં કુશલો હ્યસિ સઞ્જય। યદોપયાતાઃ સાયાહ્ને કૃત્વા પાર્થસ્ય કિલ્બિષં
હે સંજય, તું તો કુશળ છે, મને બધું સાચું કહેજે; સાંજના સમયે જ્યારે પార్థ સામે પાપ થયું, ત્યારે શું બન્યું?
અભિમન્યૌ હતે તાત કથમાસીન્મનો હિ વઃ
હે પુત્ર, અભિમન્યુના મૃત્યુ પછી, તમારાં દિલમાં શું ચાલતું હતું?
ન જાતુ તસ્ય કર્માણિ યુધિ ગાણ્ડીવધન્વનઃ। અપકૃત્ય મહત્તાત સોઢું શક્ષ્યન્તિ મામકાઃ
મારા પ્રિય, યુદ્ધમાં ગાંડીવધારી અર્જુનના મહાન કાર્યોને મારા લોકો ક્યારેય સહન કરી શકશે નહીં.
કિન્નુઃ દુર્યોધનઃ કૃત્યં કર્ણઃ કૃત્યં કિમબ્રવીત્। દુઃશાસનઃ સૌબલશ્ચ તેષામેવં ગતે સતિ
જ્યારે આવી સ્થિતિ આવી, ત્યારે દુર્યોધને શું કર્યું? કર્ણે શું કહ્યું? દુશાસન અને સૌબલના પુત્રે શું કહ્યું?
સર્વેષાં સમવેતાનાં પુત્રાણાં મમ સઞ્જય। યદ્વૃત્તં તાત સઙ્ગ્રામે મન્દસ્યાપનયૈર્ભૃશમ્
હે સંજય, મારા બધા પુત્રો એકઠા હતા, ત્યારે યુદ્ધમાં શું બન્યું, જ્યારે એમનું મન ભટકી ગયું હતું, એ મને કહેજે.
લોભાનુગસ્ય દુર્બુદ્ધેઃ ક્રોધેન વિકૃતાત્મનઃ। રાજ્યકામસ્ય મૂઢસ્ય રાગોપહતચેતસઃ। દુર્નીતં વા સુનીતં વા તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય
લોભથી ચાલિત, ક્રોધથી બગડેલા, રાજ્યની ઈચ્છામાં મૂર્ખ અને રાગથી અંધ થયેલા મારા પુત્રનું વર્તન સારું કે ખરાબ, જે પણ હોય, એ બધું મને કહેજે, હે સંજય.
યાવત્તુ શક્યતે કર્તુમન્તરજ્ઞૈર્જનાધિપૈઃ। ક્ષત્રધર્મરતૈઃ શૂરૈસ્તાવત્કુર્વન્તિ કૌરવાઃ
જ્યાં સુધી રાજાઓ, જે સલાહમાં પાંડે છે અને ક્ષત્રિય ધર્મમાં રત છે, કંઈક કરી શકે છે, ત્યાં સુધી કૌરવો પ્રયત્ન કરે છે.
યથા તુ પુરુષવ્યાઘ્રૈર્યુદ્ધં પરમસઙ્કટમ્। કુરૂણાં પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં તત્સર્વં શૃણુ તત્ત્વતઃ
હવે, હે પુરુષોમાં વાઘ, કુરુઓએ પાંડવો સાથે જે ભયાનક યુદ્ધ કર્યું, એ બધું સાચું-સાચું સાંભળ.
તે ચૈકસપ્તસાહસ્રાસ્ત્રિસાહસ્રાશ્ચ સૈન્ધવાઃ
અને ત્યાં સત્તર હજાર અને ત્રણ હજાર સિંધુના યુદ્ધવીરો હતા.
મત્તાનાં સુવિરૂઢાનાં હસ્ત્યારોહૈર્વિશારદૈઃ। હસ્તિનાં ભીમરૂપાણાં વર્મિણાં રૌદ્રકર્મિણામ્
મસ્ત અને સારી રીતે તાલીમ મેળવેલા હાથીઓ, કુશળ મહાવતો સાથે, ભયાનક આકાર ધરાવતા, બરછટ બાંધેલા અને ભય પેદા કરતા કામો કરતા હતા.
અધ્યર્ધેન સહસ્રેણ પુત્રો દુર્મર્ષણસ્તવ। અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં યોત્સ્યમાનો વ્યવસ્થિતઃ
આ ઉપરાંત એક હજાર પાંચસો યોદ્ધાઓ સાથે, તારો પુત્ર દુર્મર્ષણ બધાં સૈન્યના આગળ યુદ્ધ કરવા તૈયાર ઊભો રહ્યો.
તતો દુઃશાસનશ્ચૈવ વિકર્ણશ્ચ તવાત્મજૌ। સિન્ધુરાજાર્થસિદ્ધ્યર્થમગ્રાનીકે વ્યવસ્થિતૌ
પછી દુઃશાસન અને વિકર્ણ, તારા બંને પુત્રો, સિંધુરાજાના વિજય માટે આગળની પંક્તિમાં ઊભા રહ્યા.
દીર્ઘો દ્વાદશગવ્યૂતિઃ પશ્ચાર્ધે પઞ્ચવિસ્તૃતઃ। વ્યૂહસ્તુ ચક્રશકટો ભારદ્વાજેન નિર્મિતઃ
ભારદ્વાજે બનાવેલી વ્યૂહરચના બાર ગવ્યુત લાંબી અને પાછળથી પાંચ ગવ્યુત પહોળી હતી, જે ચક્ર અને રથના આકારમાં હતી.
નાનાનૃપતિભિર્વીરૈસ્તત્રતત્ર વ્યવસ્થિતૈઃ। રથાશ્વગજપત્ત્યોઘૈર્દ્રોણેન વિહિતઃ સ્વયમ્
આ વ્યૂહ પોતે દ્રોણે ગોઠવી હતી, જેમાં વિવિધ પરાક્રમી રાજાઓ અલગ-અલગ જગ્યાએ ઊભા હતા અને તેમાં રથ, ઘોડા, હાથી અને પગદળનો સમાવેશ હતો.
પશ્ચાર્ધે તસ્ય પદ્મસ્તુ ગર્ભવ્યૂહઃ પુનઃ કૃતઃ। સૂચીપદ્મસ્ય ગર્ભસ્થો ગૂઢો વ્યૂહઃ કૃતઃ પુનઃ
આ વ્યૂહના પાછળના ભાગે ફરીથી કમળના આકારની ગોઠવણી કરવામાં આવી, જેમાં સૂચી કમળના અંદર છુપાયેલું કેન્દ્ર હતું.
એવમેતં મહાવ્યૂહં વ્યૂહ્ય દ્રોણો વ્યવસ્થિતઃ। સૂચીમુખે મહેષ્વાસઃ કૃતવર્મા વ્યવસ્થિતઃ
આ રીતે મહાન વ્યૂહ ગોઠવીને દ્રોણ ઊભા રહ્યા; અને સૂચીના મુખે મહાન ધનુર્ધર કૃતવર્મા ઊભા રહ્યા.