ધ્રુવં હિ યુદ્ધે મરણં શૂરામામનિવર્તિનામ્। ગતઃ પુણ્યકૃતાં લોકાનભિમન્યુર્ન સંશયઃ
યુદ્ધમાં પીછેહઠ ન કરતા શૂરવીરો માટે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે; અભિમન્યુ તો નિશ્ચયે પુણ્યવંતોના લોકને પામ્યો છે, તેમાં શંકા નથી.
એતચ્ચ સર્વવીરાણાં કાઙ્ક્ષિતં ભરતર્ષભ। સઙ્ગ્રામેઽભિમુખા મૃત્યું પ્રાપ્નુયામેતિ માનદ
હે ભરતકુલના શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધમાં મોઢામોઢી મૃત્યુ મેળવવી એ બધા વીરોની ઇચ્છા છે, હે માન આપનારા.
સ ચ વીરાન્રણે હત્વા રાજપુત્રાન્મહાબલાન્। વીરૈરાકાઙ્ક્ષિતં મૃત્યું સમ્પ્રાપ્તોઽભિમુખં રણે
એણે યુદ્ધમાં મહાબળવાન રાજપુત્રોને મારી, વીરોએ જે મોઢામોઢી મૃત્યુ ઈચ્છી છે, તે જ યુદ્ધમાં પ્રાપ્ત કરી.
મા શુચઃ પુરુષવ્યાઘ્ર પૂર્વૈરેષ સનાતનઃ। ધર્મકૃદ્ભિઃ કૃતો ધર્મઃ ક્ષત્રિયાણાં રણે ક્ષયઃ
હે પુરુષસિંહ, દુઃખ ન કર; યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયનો વિનાશ એ પૂર્વજોએ સ્થાપિત કરેલો ચિરંજીવી ધર્મ છે.
ઇમે તે ભ્રાતરઃ સર્વે દીના ભરતસત્તમ। ત્વયિ શોકસમાવિષ્ટે નૃપાશ્ચ સુહૃદસ્તવ
હે ભરતકુલના શ્રેષ્ઠ, તું શોકગ્રસ્ત છે એ જોઈને, બધા ભાઈઓ, રાજાઓ અને તારા મિત્રો દુઃખી અને નિરાશ છે.
એતાંશ્ચ વચસા સામ્ના સમાશ્વાસય માનદ। વિદિતં વેદિતવ્યં તે ન શોકં કર્તુમર્હસિ
હે માન આપનારા, તું સૌને મીઠા શબ્દોથી સાંત્વના આપ; તને જે જાણવું છે એ બધું ખબર છે, તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી.
એવમાશ્વાસિતઃ પાર્થઃ કૃષ્ણેનાદ્ભુતકર્મણા। તતોઽબ્રવીત્તદા ભ્રાતૄન્સર્વાન્પાર્થઃ સગદ્ગદમ્
કૃષ્ણે, અદ્ભુત કૃત્ય કરનાર, પાર્થને આવી રીતે સાંત્વના આપી, ત્યારે પાર્થ ભાવવિહ્વલ અવાજે પોતાના બધા ભાઈઓને બોલ્યો.
સ દીર્ઘબાહુઃ પૃથ્વંસો દીર્ઘરાજીવલોચનઃ। અભિમન્યુર્યથા વૃત્તઃ શ્રોતુમિચ્છામ્યહં તથા
એ દીર્ઘબાહુ, પહોળા ખભાવાળો અને કમળની આંખો ધરાવતો અભિમન્યુ કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યો, એ હું સાચી રીતે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
સનાગસ્યન્દનહયાન્સઙ્ગ્રામે નિહતાન્મયા। ક્ષિપ્રં દ્રક્ષ્યન્તિ તે નૂનં મમ પુત્રં નિહત્ય વૈ
યુદ્ધમાં હાથી, રથ અને ઘોડા મારીને, હવે તેઓ જલ્દીજ મારા હાથેથી મારા પુત્રને પણ મૃત્યુ પામેલો જોઈ લેશે.
કથં ચ વઃ કૃતાસ્ત્રાણાં સર્વેષાં શસ્ત્રપાણિનામ્। સૌભદ્રો નિધનં ગચ્છેદ્વજ્રિણાપિ સમાગતઃ
તમામ શસ્ત્રકુશળ અને શસ્ત્રધારી વચ્ચે, અને વજ્રધારી હાજર હોવા છતાં, સૌભદ્ર કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યો, એ કહો.
યદ્યેવમહમજ્ઞાસ્યમશક્તાન્રક્ષણે મમ। સૂનોઃ પાણ્ડવપાઞ્ચાલાનગોપ્સ્યં તં મહારણે
જો મને ખબર હોત કે તમે મારા પુત્ર, પાંડવો અને પંચાળોને રક્ષવા અસમર્થ છો, તો હું એ મહાયુદ્ધમાં તેને તમારી પાસે ક્યારેય સોંપ્યો ન હોત.
કથં ચ વો રથસ્યાનાં શરવર્ષાણિ મુઞ્ચતામ્। નીતોઽભિમન્યુર્નિધનં કદર્થીકૃત્ય વઃ પરૈઃ
તમારા રથ પરથી તીરોની વરસાદ વરસાવતાં છતાં, શત્રુઓએ તમને હેરાન કરીને અભિમન્યુને મૃત્યુ તરફ કેવી રીતે લઈ ગયા?
અહો વઃ પૌરુષં નાસ્તિ ન ચ વોઽસ્તિ પરાક્રમઃ। યત્રાભિમન્યુઃ સમરે પશ્યતાં વો નિપાતિતઃ
હાય, તમારી પાસે ન તો શૂરવીરતા છે, ન તો પરાક્રમ છે, કેમ કે તમારી આંખ સામે જ અભિમન્યુ યુદ્ધમાં પડી ગયો.
આત્માનમેવ ગર્હેયં યદહં વૈ સુદુર્બલાન્। યુષ્માનાજ્ઞાય નિર્યાતો ભીરૂનકૃતનિશ્ચયાન્
મારે પોતાને જ દોષ આપવો જોઈએ, કારણ કે હું એ જાણ્યા વિના નીકળી પડ્યો કે તમે બધા એટલા નિર્વળ અને ડરપોક છો, અને તમારો કોઈ નક્કી નિર્ણય નથી.
આહોસ્વિદ્ભૂષણાર્થાય વર્મશસ્ત્રાયુધાનિ વઃ। વાચસ્તુ વક્તું સંસત્સુ મમ પુત્રમરક્ષતામ્
કેવું તો લાગે છે કે તમારું કવચ, શસ્ત્રો અને હથિયારો ફક્ત દેખાવ માટે છે, અને સભામાં તમારું બોલવું પણ માત્ર બોલવા પૂરતું જ છે, કેમ કે તમે મારા પુત્રની રક્ષા કરી નથી.
એવમુક્ત્વા તતો વાક્યમતિષ્ઠદ્વૈ વરાસિમાન્। ન સ્માશક્યત બીભત્સુઃ કેનચિત્પ્રસમીક્ષિતુમ્
આવું કહીને, શ્રેષ્ઠ તલવારધારી મહાનવીર શાંત ઊભા રહ્યા; કોઈ પણ બીભત્સુ (અર્જુન) તરફ જોઈ શકતો નહોતો.
તમન્તકમિવ ક્રુદ્ધં નિઃશ્વસન્તં મુહુર્મુહુઃ। `મહેન્દ્રમિવ તિષ્ઠન્તં વજ્રોદ્યતમહાભુજમ્'। પુત્રશોકાભિસન્તપ્તમશ્રુપૂર્ણમુખં તદા
તે સમયે, તેઓ ક્રોધિત યમરાજ જેવો, વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતા, વજ્ર ઉઠાવેલા મહેન્દ્ર જેવો, પુત્રશોકથી દઝડેલા અને આંખોમાં આંસુ ભરેલા દેખાતા.
ન ભાષિતું શક્નુવન્તિ દ્રષ્ટું વા સુહૃદોઽર્જુનમ્। અન્યત્ર વાસુદેવાદ્વા જ્યેષ્ઠાદ્વા પાણ્ડુનન્દનાત્
મિત્રો અર્જુન સાથે બોલી શકતા નહોતા કે તેની તરફ જોઈ પણ શકતા નહોતા, સિવાય વાસુદેવ અથવા પાંડુના મોટા પુત્ર સિવાય.
સર્વાસ્વવસ્થાસુ હિતાવર્જુનસ્ય મનોનુગૌ। બહુમાનાત્પ્રિયત્વાચ્ચ તાવેનં વક્તમર્હતઃ
અર્જુન પ્રત્યે હંમેશા સ્નેહ અને માન ધરાવતા લોકો જ, એ સમયે તેને બોલવા યોગ્ય હતા.
તતસ્તં પુત્રશોકેન ભૃશં પીડિતમાનસમ્। રાજીવલોચનં ક્રુદ્ધં રાજા વચનમબ્રવીત્
પછી રાજાએ, જેનો મન પુત્રશોકથી ખૂબ પીડાતો હતો, કમળ જેવી આંખો ધરાવતો અને ક્રોધિત હતો, તેને વચન કહ્યું.
વિષણ્ણવદનાઃ સર્વે પરિવાર્ય ધનઞ્જયમ્। નેત્રૈરનિમિષૈર્દીનાઃ પ્રત્યવૈક્ષન્પરસ્પરમ્
બધા લોકો ઉદાસ ચહેરા લઈને ધનંજયને ઘેરીને ઊભા રહ્યા, અને દુઃખી, પલક ન ઝપકાવતા આંખોથી એકબીજાને જોઈ રહ્યા.
પ્રતિલભ્ય તતઃ સંજ્ઞાં વાસવિઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। કમ્પમાનો જ્વરેણેવ નિઃશ્વસંશ્ચ મુહુર્મુહુઃ
પછી, સંજ્ઞાન પાછું મેળવી, વાસવી ક્રોધથી ભરાઈ ગયા, તાવ આવ્યાની જેમ કાંપી રહ્યા અને વારંવાર ઊંડો શ્વાસ લેતા.
પાણિં પાણૌ વિનિષ્પિષ્ય દન્તાન્કટકટાય્ય ચ। `ત્રિશિખાં ભ્રુકુટીં કૃત્વા ક્રોધસંરક્તલોચનઃ'। ઉન્મત્ત ઇવ વિપ્રેક્ષન્નિદં વચનમબ્રવીત્
હાથમાં હાથ દબાવીને, દાંત કચકચાવીને, ભ્રૂ પર ત્રણ રેખા પાડીને, ક્રોધથી આંખો લાલ કરીને, પાગલ જેવો ચારે તરફ જોઈને એમણે આ શબ્દો કહ્યા.
સત્યં વઃ પ્રતિજાનામિ શ્વોઽસ્મિ હન્તાઽજયદ્રથમ્। ન ચેદ્વધભયાદ્ભીતો ધાર્તરાષ્ટ્રાન્પ્રહાસ્યતિ
હું તમને સાચું વચન આપું છું: જો જયદ્રથ મૃત્યુના ડરથી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને છોડીને ભાગી નહીં જાય, તો હું કાલે તેને મારી નાખીશ.
ન ચાસ્માઞ્શરણં ગચ્છેત્કૃષ્ણં વા પુરુષોત્તમમ્। ભવન્તં વા મહારાજ શ્વોઽસ્મિ હન્તા જયદ્રથમ્
જો તે કૃષ્ણ, સર્વોત્તમ પુરુષ, અથવા મહારાજ, તમારી પાસે આશરો લેતો નહીં હોય, તો હું કાલે જયદ્રથને મારી નાખીશ.
ધાર્તરાષ્ટ્રપ્રિયકરં મયિ વિસ્મૃતસૌહૃદમ્। પાપં બાલવધે હેતું શ્વોઽસ્મિ હન્તા જયદ્રથમ્
જે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને પ્રસન્ન કરે છે, મારી સાથેની મિત્રતા ભૂલી ગયો છે અને બાળકના હત્યાનો પાપી કારણ બન્યો છે—હું કાલે એ જયદ્રથને મારી નાખીશ.
રક્ષમાણાશ્ચ તં સઙ્ખ્યે યે માં યોત્સ્યન્તિ કેચન। અપિ દ્રોણકૃપૌ રાજઞ્છાદયિષ્યામિ તાઞ્છરૈઃ
યુદ્ધમાં જે પણ લોકો તેની રક્ષા કરવા માટે મારી સામે લડે—even દ્રોણ કે કૃપા પણ—હું તેમને પણ તીરોની વરસાદથી ઢાંકી દઈશ, હે રાજા.
યદ્યેતદેવં સઙ્ગ્રામે ન કુર્યાં પુરુષર્ષભાઃ। મા સ્મ પુણ્યકૃતાં લોકાન્પ્રાપ્નુયાં શૂરસમ્મતાન્
જો આ યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષો આવું ન કરે, તો હું પુણ્યવંતો કે શૂરવીરોને મળતા લોકને ક્યારેય પ્રાપ્ત ન કરું.
યે લોકા માતૃહન્તૄણાં યે ચાપિ પિતૃઘાતિનામ્। ગુરુદારગતાનાં યે પિશુનાનાં ચ યે સદા
જે લોકોએ પોતાની માતાનો કે પિતાનો વધ કર્યો હોય, ગુરુની પત્ની સાથે દુરાચાર કર્યો હોય, કે જે હંમેશા બીજાની બદનામી કરતા હોય, એવા લોકોને જે લોક મળ્યા છે—
સાધૂનસૂયતાં યે ચ યે ચાપિ પરિવાદિનામ્। યે ચ નિક્ષેપહન્તૄણાં યે ચ વિશ્વાસઘાતિનામ્
સારા માણસો પર ઈર્ષા રાખનારા, હંમેશા વિવાદ કરતા, કોઈની સોંપેલી વસ્તુમાં દગો કરતા, અને વિશ્વાસ તોડનારા લોકોને જે લોક મળે છે—