સર્વરત્નશતૈઃ પૂર્ણાં પતાકાશતમાલિનીમ્। ગ્રામ્યારણ્યૈઃ પશુગણૈઃ સમ્પૂર્ણાં ચ મહીમિમામ્
તે વેદીને દરેક પ્રકારના રત્નોથી ભરપૂર કરી, અનેક ધ્વજોથી શોભિત કરી અને સમગ્ર ધરતીને ઘરેલુ તથા જંગલી પશુઓના ઝુંડોથી સમૃદ્ધ બનાવી.
રામસ્ય જામદગ્ન્યસ્ય પ્રતિજગ્રાહ કશ્યપઃ। તતઃ શતસહસ્રાણિ દ્વિપેન્દ્રાન્હેમભૂષણાન્
જામદગ્નિપુત્ર રામ પાસેથી કશ્યપે ધરતી સ્વીકારી, સાથે સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ હજારો મહાન હાથીઓ પણ લીધા.
નિર્દસ્યું પૃથિવીં કૃત્વા શિષ્ટેષ્ટજનસઙ્કુલામ્। કશ્યપાય દદૌ રામો હયમેધે મહામખે
રામે પૃથ્વીને દુષ્ટો વિહોણી અને સારા લોકોથી ભરેલી બનાવી, પછી મહાન અશ્વમેઘ યજ્ઞમાં કશ્યપને આપી દીધી.
ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ પૃથિવીં કૃત્વા નિઃક્ષત્રિયાં પ્રભુઃ। ઇષ્ટ્વા ક્રતુશતૈર્વીરો બ્રાહ્મણેભ્યો હ્યમન્યત
આ મહાપુરુષે એકવીસ વાર પૃથ્વીને ક્ષત્રિયવિહોણી કરી, સૈંકડો યજ્ઞો કર્યા અને પછી બ્રાહ્મણોને પોતાનું કુટુંબ માન્યું.
સપ્તદ્વીપાં વસુમતીં મારીચોઽગૃહ્ણત દ્વિજઃ। રામં પ્રોવાચ નિર્ગચ્છ વસુધાતો મમાજ્ઞયા
મરીચિ નામના બ્રાહ્મણે સાત દ્વીપોવાળી ધરતી પોતાના અધિકારમાં લીધી અને રામને આજ્ઞા આપી કે, 'મારી આજ્ઞાથી ધરતી છોડ.'
સ કશ્યપસ્ય વચનાત્પ્રોત્સાર્ય સરિતામ્પતિમ્। ઇષુપાતે યુધાં શ્રેષ્ઠઃ કુર્વન્બ્રાહ્મણશાસનમ્
કશ્યપના વચન મુજબ, યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે બ્રાહ્મણોની આજ્ઞા પાળીને નદીનાં રાજાને દૂર કર્યો અને વિદાય લીધો.
અધ્યાવસદ્ગિરિશ્રેષ્ઠં મહેન્દ્રં પર્વતોત્તમમ્। એવં ગુણશતૈર્યુક્તો ભૃગૂણાં કીર્તિવર્ધનઃ
પછી તેણે મહેન્દ્ર નામના શ્રેષ્ઠ પર્વત પર નિવાસ કર્યો અને પોતાના અનેક ગુણોથી ભૃગુ વંશની ખ્યાતિ વધારી.
જામદગ્ન્યો હ્યતિયશા મરિષ્યતિ મહાદ્યુતિઃ। ત્વયા ચતુર્ભદ્રતરઃ પુણ્યાત્પુણ્યતરસ્તવ
મહાન તેજસ્વી અને પ્રસિદ્ધ જામદગ્ન્યનું અવસાન થશે; પણ તું, શ્રુંજય, એથી પણ વધારે પુણ્યવાન છે, તારો મહિમા વધુ છે.
અયજ્વાનમદક્ષિણ્યં મા પુત્રમનુતપ્યથાઃ। એતે ચતુર્ભદ્રતરાસ્ત્વયા ભદ્રશતાધિકાઃ। મૃતા નરવરશ્રેષ્ઠ મરિષ્યન્તિ ચ સૃઞ્જય
જે પુત્રે યજ્ઞ કે દાન કર્યું નથી, એ માટે દુઃખ ન કર; તારા કરતાં પણ વધુ પુણ્યવાન અને શુભ એવા અનેક મહાન પુરુષો મૃત્યુ પામ્યા છે અને પામશે, હે શ્રુંજય.
રૂપં ચાપ્રતિમં તસ્ય ત્રિદશૈશ્ચાપિ દુર્લભમ્। અપશ્યતો હિ વીરસ્ય કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે
એનું રૂપ તો અનન્ય છે, દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે; એવો વીર જોઈને મારા હૃદયને શાંતિ કેવી રીતે મળે?
અભિવાદનદક્ષં તં પિતૄણાં વચને રતમ્। નાદ્યાહં યદિ પશ્યામિ કા શાન્તિર્હૃદયસ્ય મે
જો આજે હું એનું દર્શન ન કરી શકું, જે વડીલોના વચન પાળવામાં અને સૌને આદર આપવામાં નિપુણ છે, તો મારા હૃદયને શાંતિ કેવી રીતે મળે?
સુકુમારઃ સદા વીરો મહાર્હશયનોચિતઃ। ભૂમાવનાથવચ્છેતે નૂનં નાથવતાં વરઃ
સદા કોમળ અને મહામૂલ્ય પથારી પર સુતેલા એ વીર હવે નિશ્ચિતપણે ધરતી પર અનાથની જેમ સુતો હશે, જ્યારે એ તો રક્ષકોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
શયાનં સમુપાસન્તિ યં પુરા પરમસ્ત્રિયઃ। તમદ્ય વિપ્રવિદ્ધાઙ્ગમુપાસન્ત્યશિવાઃ શિવાઃ
જેને પહેલાં શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ ઊંઘતી વખતે સેવા આપતી, આજે એનું શરીર વિખેરાયેલું છે અને અશુભ સ્ત્રીઓ તેની પાસે બેઠી છે, જયારે એ તો શુભ હતો.
યઃ પુરા બોધ્યતે સુપ્તઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ। બોધયન્ત્યદ્ય તં નૂનં શ્વાપદા વિકૃતૈઃ સ્વનૈઃ
જેને પહેલાં સૂતા સમયે ગાયક, ભાટ અને વંદી જાગૃત કરતા, આજે એને જંગલી જાનવર પોતાના ભયાનક અવાજોથી જાગૃત કરે છે.
છત્રચ્છાયાસમુચિતં તસ્ય તદ્વદનં શુભમ્। નૂનમદ્ય રજોધ્વસ્તં રણરેણુઃ કરિષ્યતિ
જે સુંદર ચહેરો હંમેશા છત્રની છાંયામાં રહ્યો હતો, એ આજે નિશ્ચિતપણે યુદ્ધના ધૂળથી ઢંકાઈ જશે.
હા પુત્રકાવિતૃપ્તસ્ય સતતં પુત્રદર્શને। ભાગ્યહીનસ્ય કાલેન યથા મે નીયસે બલાત્
હાય! મારા પુત્ર, જે કદી પિતાને જોઈને તૃપ્ત થયો નથી, એ આજે ભાગ્યહીન બનીને, સમયની દયાહીનતા વડે મારી પાસે થી દુર લઈ જવાઈ રહ્યો છે.
સા ચ સંયમની નૂનં સદા સુકૃતિનાં ગતિઃ। સ્વભાભિર્મોહિતા રમ્યા ત્વયાઽત્યર્થં વિરાજતે
યમરાજનું એ લોક, જે સારા કર્મવાળાઓનું સ્થાન છે, હવે તારી તેજસ્વી હાજરીથી વધુ જ તેજથી ઝગમગી રહ્યું છે.
નૂનં વૈવસ્વતશ્ચ ત્વાં વરુણશ્ચ પ્રિયાતિથિમ્। શતક્રતુર્ધનેશશ્ચ પ્રાપ્તમર્ચન્ત્યભીરુકમ્
નિશ્ચિતપણે, વૈવસ્વત, વરુણ, ઇન્દ્ર અને કુબેર—all હવે તને, પ્રિય અતિથિ તરીકે, સન્માન આપે છે, ભલે તું હજુ નાનપણમાં અને કોમળ છે.
એવં વિલપ્ય બહુધા ભિન્નપોતો વગિગ્યથા। દુઃખેન મહતાઽવિષ્ટો યુધિષ્ઠિરમપૃચ્છત
આ રીતે અનેક રીતે વિલાપ કરતાં, જાણે પવનથી તૂટી ગયેલી નાવ જેવી, ભારે દુઃખમાં ડૂબી ગયા અને પછી યુધિષ્ઠિરને પૂછ્યું.
કથં ત્વયિ ચ ભીમે ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ જીવતિ। સાત્યકે શક્રવિક્રાન્તે સૌભદ્રો નિહતઃ પરૈઃ
તમે, ભીમ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને શૂરવીર સાથી સાત્યકી જીવતા હોવા છતાં, સુભદ્રાનો પુત્ર દુશ્મનોના હાથે કેમ મારાયો?
કચ્ચિત્સ કદનં કૃત્વા પરેષાં કુરુનન્દન। સ્વર્ગતોઽભિમુખઃ સઙ્ખ્યે યુધ્યમાનો નરર્ષભૈઃ
કુરુકુળના આનંદ, શું અભિમન્યુએ યુદ્ધમાં અનેક દુશ્મનોને હરાવી, વીરપણે સામનો કરતાં સ્વર્ગપ્રસ્થાન કર્યું?
સ નૂનં બહુભિર્યત્તૈર્યુધ્યમાનો નરર્ષભૈઃ। અસહાયઃ સહાયાર્થી મામનુધ્યાતવાન્ધ્રુવમ્
નિશ્ચિતપણે, જ્યારે એ એકલો અનેક મહાન યુદ્ધવીરો સામે લડી રહ્યો હતો અને મદદ માટે તરસી રહ્યો હતો, ત્યારે એ મને જરૂર યાદ કર્યો હશે.
પીડ્યમાનઃ શરૈર્બાલસ્તાત સાધ્વભિધાવ મામ્। ઇતિ વિપ્રલપન્મન્યે નૃશંસૈર્ભુવિ પાતિતઃ
તીક્ષ્ણ બાણોથી પીડાતો એ બાળક કદાચ 'પપ્પા, મને બચાવો!' એમ રડતો હશે—અને એ રીતે દુશ્મનોની ક્રૂરતા વડે ધરતી પર પડી ગયો.
અથવા મત્પ્રસૂતઃ સ સ્વસ્રીયો માધવસ્ય ચ। સુભદ્રાયાં ચ સમ્ભૂતો ન ચૈવં વક્તુમર્હતિ
કે પછી, એ મારું સંતાન અને માધવનો ભાણેજ, સુભદ્રામાંથી જન્મેલો હોવાથી, કદાચ એવુ કંઈ બોલ્યો જ ન હોય.
વજ્રસારમયં નૂનં હૃદયં સુદૃઢં મમ। અપશ્યતો દીર્ઘબાહું રક્તાક્ષં યન્ન દીર્યતે
નિશ્ચિતપણે, મારું હૃદય તો વજ્ર જેવું કઠોર છે, કેમ કે લાંબા હાથ અને લાલ આંખો ધરાવતા મારા પુત્રને ન જોઈને પણ એ તૂટતું નથી.
કથં બાલે મહેષ્વાસા નૃશંસા મર્મભેદિનઃ। સ્વસ્રીયે વાસુદેવસ્ય મમ પુત્રેઽક્ષિપઞ્શરાન્
કેવી રીતે ક્રૂર અને કુશળ યુદ્ધવીરો, જે મર્મભેદી બાણ ચલાવે છે, મારા પુત્ર પર, જે વાસુદેવનો ભાણેજ અને નાનપણમાં પણ મહાન ધનુર્ધર છે, એના પર બાણ ચલાવી શક્યા?
યો માં નિત્યમદીનાત્મા પ્રત્યુદ્ગમ્યાભિનન્દતિ। ઉપયાન્તં રિપૂન્હત્વા સોઽદ્ય માં કિં ન પશ્યતિ
એ, જે હંમેશા મને ખુશીથી મળતો, કદી નિરાશ ન થતો, યુદ્ધમાં વિજય મેળવી પાછો આવતો—આજે એ મને કેમ મળવા નથી આવ્યો?
નૂનં સ પાતિતઃ શેતે ધરણ્યાં રુધિરોક્ષિતઃ। શોભયન્મેદિનીં ગાત્રૈરાદિત્ય ઇવ પાતિતઃ
નિશ્ચિતપણે, એ હવે ધરતી પર લોહીથી લથપથ પડી રહ્યો છે, અને તેનું શરીર જાણે ધરાને શોભાવે છે, જેમ કે આકાશમાંથી પડેલો સૂર્ય.
સુભદ્રામનુશોચામિ યા પુત્રમપલાયિનમ્। રણે વિનિહતં શ્રુત્વા શોકાર્તા વૈ વિનઙ્ક્ષતિ
હું સુભદ્રા માટે દુઃખી છું, કેમ કે જે પુત્ર કદી યુદ્ધમાંથી ભાગ્યો નહીં, એના મૃત્યુની ખબર સાંભળીને એ દુઃખમાં પૂરી રીતે ઓગળી જશે.
સુભદ્રા વક્ષ્યતે કિં મામબિમન્યુમપશ્યતી। દ્રૌપદીં ચૈવ દુઃખાર્તાં કિં વા વક્ષ્યામિ તામહમ્
સુભદ્રા મને શું કહેશે, જ્યારે એ અભિમન્યુને નહીં જોઈ શકે? અને દુઃખથી વ્યાકુળ દ્રૌપદીને હું શું કહું?