તસ્મિન્પુરુષશાર્દૂલે નિહતે ભૂરિતેજસિ। ભીષ્મઃ શાન્તનવો રાજા પ્રેતકાર્યાણ્યકારયત્
એ મહાતેજસ્વી પુરુષશાર્દૂલના મૃત્યુ પછી, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે તેની અંત્યક્રિયા કરાવી.
વિચિત્રવીર્યં ચ તદા બાલમપ્રાપ્તયૌવનમ્। કુરુરાજ્યે મહાબાહુરભ્યષિઞ્ચદનન્તરમ્
પછી ભીષ્મે, હજુ યુવાનીને ન પહોંચેલા અને બાળ વયના વિચિત્રવીર્યને, કુરુરાજ્યના સિંહાસન પર બેસાડ્યા.
વિચિત્રવીર્યઃ સ તદા ભીષ્મસ્ય વચને સ્થિતઃ। અન્વશાસન્મહારાજ પિતૃપૈતામહં પદમ્
વિચિત્રવીર્યે ભીષ્મના ઉપદેશ પ્રમાણે, પિતૃ-પિતામહોના રાજ્ય પર શાસન કર્યું, હે મહારાજ.
હતે ચિત્રાઙ્ગદે ભીષ્મો બાલે ભ્રાતરિ કૌરવ। પાલયામાસ તદ્રાજ્યં સત્યવત્યા મતે સ્થિતઃ
ચિત્રાંગદના મૃત્યુ પછી, ભીષ્મે સત્યવતીની ઈચ્છા પ્રમાણે, પોતાના નાના ભાઈના રાજ્યનું રક્ષણ કર્યું.
તથા વિચિત્રવીર્યં તુ વર્તમાનં સુખેઽતુલે।' સંપ્રાપ્તયૌવનં દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરં ધીમતાં વરઃ। ભીષ્મો વિચિત્રવીર્યસ્ય વિવાહાયાકરોન્મતિમ્
પછી, વિચિત્રવીર્યે અનન્ય સુખમાં યુવાની પ્રાપ્ત કરી, ત્યારે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મે તેના લગ્ન માટે મનમાં વિચાર કર્યો.
અથ કાશિપતેર્ભીષ્મઃ કન્યાસ્તિસ્રોઽપ્સરોપમાઃ। શુશ્રાવ સહિતા રાજન્વૃણ્વાના વૈ સ્વયંવરમ્
પછી ભીષ્મે સાંભળ્યું કે કાશીરાજની ત્રણ અપ્સરાસમાન પુત્રીઓએ એકસાથે સ્વયંવર રાખ્યું છે, હે રાજન.
તતઃ સ રથિનાં શ્રેષ્ઠો રથેનૈકેન શત્રુજિત્। જગામાનુમતે માતુઃ પુરીં વારાણસીં પ્રભુઃ
ત્યારે, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મે માતાની મંજૂરીથી, એકલા પોતાના રથમાં બેસી, વારાણસી શહેર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
તત્ર રાજ્ઞઃ સમુદિતાન્સર્વતઃ સમુપાગતાન્। દદર્શ કન્યાસ્તાશ્વૈ ભીષ્મઃ શાન્તનુનન્દનઃ
ત્યાં શાંતનુનંદન ભીષ્મે, ચારેય બાજુથી આવેલા રાજાઓ અને એ કન્યાઓને એકઠાં જોયા.
તાસાં કામેન સંમત્તાઃ સહિતાઃ કાશિકોસલાઃ। વઙ્ગાઃ પુણ્ડ્રાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ તે જગ્મુસ્તાં પુરીં પ્રતિ
એ કન્યાઓ માટે કામથી મત્ત થયેલા કાશી, કોશલ, વંગ, પુંડ્ર અને કલિંગના રાજાઓ એ શહેરમાં એકસાથે ગયા.
કીર્ત્યમાનેષુ રાજ્ઞાં તુ તદા નામસુ સર્વશઃ। એકાકિનં તદા ભીષ્મં વૃદ્ધં શાન્તનુનન્દનમ્
ત્યારે, રાજાઓના નામ સર્વત્ર ઉચ્ચારાતા હતા, અને એ સમયે વૃદ્ધ એવા શાંતનુનંદન ભીષ્મ એકલા ઊભા હતા.
સોદ્વેગા ઇવ તં દૃષ્ટ્વા કન્યાઃ પરમશોભનાઃ। અપાક્રામન્ત તાઃ સર્વા વૃદ્ધ ઇત્યેવ ચિન્તયા
ભીષ્મને જોઈને, એ સર્વે અતિ સુંદર કન્યાઓ મનમાં ઉદ્વેગ અનુભવી, 'આ તો વૃદ્ધ છે' એમ વિચારી, ત્યાંથી દૂર થઈ ગઈ.
વૃદ્ધઃ પરમધર્માત્મા વલીપલિતધારણઃ। કિકારણમિહાયાતો નિર્લજ્જો ભરતર્ષભઃ
વૃદ્ધ, મહાધર્માત્મા, ચહેરા પર વાળ અને પાંખા ધરાવનારા—આ ભરતવંશી નિર્લજ્જ થઈને અહીં શા માટે આવ્યા છે?
મિથ્યાપ્રતિજ્ઞો લોકેષુ કિં વદિષ્યતિ ભારત। બ્રહ્મચારીતિ ભીષ્મો હિ વૃથૈવ પ્રથિતો ભુવિ
ભીષ્મ વિશે, જે લોકોએ તેને બ્રહ્મચારી તરીકે ખ્યાતિ આપી છે, હવે શું કહેશે? જમીન પર તેનું નામ વ્યર્થ જ પ્રસિદ્ધ થયું છે.
ક્ષત્રિયાણાં વચઃ શ્રુત્વા ભીષ્મશ્ચુક્રોધ ભારત
કશાત્રિયોના એ વચન સાંભળીને, ભીષ્મને ક્રોધ આવ્યો, હે ભરતવંશી.
ભીષ્મસ્તદા સ્વયં કન્યા વરયામાસ તાઃ પ્રભુઃ। ઉવાચ ચ મહીપાલાન્રાજઞ્જલદનિઃસ્વનઃ
પછી ભીષ્મે પોતે એ કન્યાઓ પસંદ કરી અને મેઘના ગર્જનાની જેમ રાજાઓને સંબોધન કર્યું, હે રાજન.
રથમારોપ્ય તાઃ કન્યા ભીષ્મઃ પ્રહરતાં વરઃ। આહૂય દાનં કન્યાનાં ગુણવદ્ભ્યઃ સ્મૃતં બુધૈઃ
ભીષ્મે, યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ, એ કન્યાઓને પોતાના રથમાં બેસાડી, જાહેર કર્યું કે ગુણવાનને કન્યા આપવી, વિદ્વાનો દ્વારા પ્રશંસિત છે.
અલઙ્કૃત્ય યથાશક્તિ પ્રદાય ચ ધનાન્યપિ। પ્રયચ્છન્ત્યપરે કન્યાં મિથુનેન ગવામપિ
કેટલાંક લોકો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કન્યાને શણગારીને, ધન પણ આપી, કન્યાનું દાન કરે છે, ક્યારેક તો ગાયની જોડી સાથે પણ.
વિત્તેન કથિતેનાન્યે બલેનાન્યેઽનુમાન્ય ચ। પ્રમત્તામુપયન્ત્યન્યે સ્વયમન્યે ચ વિન્દતે
કેટલાંક લોકો નક્કી કરેલા મૂલ્યથી, કેટલાક બળથી, અને કેટલાક સંમતિથી કન્યાને મેળવે છે; કેટલાક એysa સમયે જાય છે જ્યારે કન્યા અચેત હોય, અને કેટલાક પોતાનું પુરુષાર્થ કરીને કન્યાને મેળવે છે.
આર્ષં વિધિં પુરસ્કૃત્ય દારાન્વિન્દન્તિ ચાપરે। અષ્ટમં તમથો વિત્ત વિવાહં કવિભિર્વૃતમ્
કેટલાંક લોકો ઋષિ વિધિ પ્રમાણે લગ્ન કરીને પત્ની મેળવે છે; આઠમો, એટલે કે ધનથી કરાતો લગ્ન, જ્ઞાની લોકો દ્વારા માન્ય છે.
સ્વયંવરં તુ રાજન્યાઃ પ્રશંસન્ત્યુપયાન્તિ ચ। પ્રમથ્ય તુ હૃતામાહુર્જ્યાયસીં ધર્મવાદિનઃ
રાજવંશીઓ સ્વયંવરનું બઢાવા આપે છે અને સ્વીકાર કરે છે; પણ ધર્મને માનનારા કહે છે કે બળપૂર્વક કન્યાને લઈ જવું એ સર્વોત્તમ છે.
તા ઇમાઃ પૃથિવીપાલા જિહીર્ષામિ બલાદિતઃ। તે યતધ્વં પરં શક્ત્યા વિજયાયેતરાય વા
હે પૃથ્વીના રાજાઓ, આ બધા રીતો છે, જેમાંથી હું બળથી કન્યાને મેળવવા ઈચ્છું છું; તેથી તમે તમારી આખી શક્તિથી પ્રયાસ કરો, જીતો અથવા હારો.
એવમુક્ત્વા મહીપાલાન્કાશિરાજં ચ વીર્યવાન્
આ રીતે બધાં રાજાઓ અને કાશીના શક્તિશાળી રાજાને કહીને—
સર્વાઃ કન્યાઃ સ કૌરવ્યો રથમારોપ્ય ચ સ્વકમ્। આમન્ત્ર્ય ચ સ તાન્પ્રાયાચ્છીઘ્રં કન્યાઃ પ્રગૃહ્ય તાઃ
એ કૌરવએ બધી કન્યાઓને પોતાના રથમાં બેસાડી, સૌને વિદાય આપી, ઝડપથી કન્યાઓને લઈને નીકળી ગયો.
તતસ્તે પાર્થિવાઃ સર્વે સમુત્પેતુરમર્ષિતાઃ। સંસ્પૃશન્તઃ સ્વકાન્બાહૂન્દશન્તો દશનચ્છદાન્
પછી બધા રાજાઓ ગુસ્સાથી ઉઠી પડ્યા, પોતાના હાથ મજબૂતીથી પકડી, ગુસ્સામાં હોઠ દાટી લીધા.
તેષામાભરણાન્યાશુ ત્વરિતાનાં વિમુઞ્ચતામ્। આમુઞ્ચતાં ચ વર્માણિ સંભ્રમઃ સુમહાનભૂત્
જ્યારે તેઓ ઝડપથી પોતાના આભૂષણો અને કવચ પહેરી રહ્યા હતા, ત્યારે ત્યાં બહુ મોટો ગોટાળો મચી ગયો.
તારાણામિવ સંપાતો બભૂવ જનમેજય। ભૂષણાનાં ચ સર્વેષાં કવચાનાં ચ સર્વશઃ
હે જનમેજય, બધા રાજાઓના આભૂષણો અને કવચો ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયા, જાણે તારાઓ ભેગા થયા હોય એમ હલચલ મચી ગઈ.
સવર્મભિર્ભૂષણૈશ્ચ પ્રકીર્યદ્બિરિતસ્તતઃ। સક્રોધામર્ષજિહ્મભ્રૂકષાયીકૃતલોચનાઃ
કવચ અને આભૂષણો ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયા, સૌના આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ, ભ્રૂકુટિ તણાઈ ગઈ અને મોઢા ગુસ્સાથી કડક થઈ ગયા.
સૂતોપક્લૃપ્તાન્ રુચિરાન્સદશ્વૈરુપકલ્પિતાન્। રથાનાસ્થાય તે વીરાઃ સર્વપ્રહરણાન્વિતાઃ
એ વીરોએ રથચાલક દ્વારા તૈયાર કરેલા અને સુંદર ઘોડાઓ જોડાયેલા રથમાં બેસી, તમામ શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ તૈયાર થયા.
પ્રયાન્તમથ કૌરવ્યમનુસસ્રુરુદાયુધાઃ। તતઃ સમભવદ્યુદ્ધં તેષાં તસ્ય ચ ભારત। એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ તુમુલં રોમહર્ષણમ્
પછી તેઓ શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈને, જતાં કૌરવનો પીછો કરવા લાગ્યા; ત્યારબાદ, હે ભારત, એ એક અને અનેક રાજાઓ વચ્ચે ભયાનક અને રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થયું.
તે ત્વિષૂન્દશસાહસ્રાંસ્તસ્મિન્યુગપદાક્ષિપન્। અપ્રાપ્તાંશ્ચૈવ તાનાશુ ભીષ્મઃ સર્વાંસ્તથાઽન્તરા
તેઓએ એકસાથે દસ હજાર બાણો તેના પર છોડ્યા; પણ તે બાણો પહોંચે એ પહેલાં ભીષ્મએ બધાને અટકાવી લીધા.