ભૂતગ્રામાશ્ચ વિવિધાઃ સન્તૃપ્તા યજ્ઞસમ્પદા। ગયસ્ય સદૃશો યજ્ઞો નાસ્ત્યન્ય ઇતિ તેઽબ્રુવન્
વિવિધ પ્રજાઓ યજ્ઞની સમૃદ્ધિથી સંતોષ પામ્યા; તેઓ બોલ્યા—'ગયાના યજ્ઞ જેવો બીજો કોઈ નથી.'
ષટ્ત્રિંશદ્યોજનાયામા ત્રિંશદ્યોજનમાયતા। પશ્ચાત્પુરશ્ચતુર્વિંશદ્વેદી હ્યાસીદ્ધિરણ્મયી
છત્રીસ યોજન લાંબું, ત્રીસ યોજન પહોળું અને આગળ-પાછળ ચોવીસ યોજનનું એ વેદિ સોનાની હતી.
ગયસ્ય યજમાનસ્ય મુક્તાવજ્રમણિસ્તૃતા। પ્રાદાત્સ બ્રાહ્મણેભ્યોઽથ વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ
ગયાએ યજ્ઞ કરનાર તરીકે બ્રાહ્મણોને મોતી, હીરા અને કિંમતી રત્નો સાથે કપડાં અને આભૂષણો પણ ભેટમાં આપ્યા.
યથોક્તા દક્ષિણાશ્ચાન્યા વિપ્રેભ્યો ભૂરિદક્ષિણઃ। યત્ર ભોજનશિષ્ટસ્ય પર્વતાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ
તે દાનમાં ઉદાર હતો અને બ્રાહ્મણોને નિયમ મુજબની બીજી બધી દક્ષિણાઓ પણ આપી, જ્યાં પચ્ચીસ પહાડ જેટલું જમવાનું બચ્યું હતું.
કુલ્યાશ્ચ ક્ષીરવાહિન્યો રસાનાં ચાપભવંસ્તદા। વસ્ત્રાભરણગન્ધાનાં શારયશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ
ત્યાં દૂધની નદીઓ વહેતી હતી અને વિવિધ રસોથી ભરેલા તળાવ હતા; કપડાં, આભૂષણો અને સુગંધિત વસ્તુઓના અલગ અલગ ઢગલા હતા.
યસ્ય પ્રભાવાચ્ચ ગયસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ। વટશ્ચાક્ષય્યકરણઃ પુણ્યં બ્રહ્મસરશ્ચ તત્
ગયાની શક્તિથી તે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ થયો; અક્ષય ફળ આપતો વટવૃક્ષ અને પવિત્ર બ્રહ્મ સરોવર પણ તેની કૃપાથી છે.
સ ચેન્મમાર સ़ઞ્જય ચતુર્ભદ્રતરસ્ત્વયા। પુત્રાત્પુણ્યતરસ્તુભ્યં મા પુત્રમનુતપ્યથાઃ। અયજ્વાનમદક્ષિણ્યમભિ શ્વૈત્યેત્યુદાહરત્
હે સંજય, જો તે મૃત્યુ પામે તો તારા કરતાં ચારગણો વધુ ધન્ય છે; તે તારા પુત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યશાળી છે, તેથી તું પુત્ર માટે દુઃખ ન કર. જે યજ્ઞ કરતો નથી કે દાન આપતો નથી, તેને 'શ્વેત' એટલે અયોગ્ય કહેવાય છે.
વ્યક્તં વસ્વોકસારેયમિત્યુચુસ્તત્ર વિસ્મિતાઃ। સાઙ્કૃતે રન્તિદેવસ્ય યાં રાત્રિમતિથિર્વસેત્
ત્યાં બધાએ આશ્ચર્યથી કહ્યું: 'આ ચોક્કસ વસુઓનું નિવાસસ્થાન છે.' રંતિદેવ પાસે જે રાત્રે મહેમાન રોકાયા, એ રાત્રે બધું પૂર્ણ થયું.
આલભ્યન્ત તદા ગાવઃ સહસ્રાણ્યેકવિંશતિઃ। તત્ર સ્મ સૂદાઃ ક્રોશન્તિ સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલાઃ
તે સમયે એકવીસ હજાર ગાયોને લાવવામાં આવી; ત્યાં રસોઈયાઓ ચમકદાર રત્નજડિત કુંડળો પહેરીને બોલાવા લાગ્યા.
સૂપં ભૂયિષ્ઠમશ્નીધ્વં નાદ્ય માંસં યથા પુરા। રન્તિદેવસ્ય યત્કિઞ્ચિત્સૌવર્ણમભવત્તદા
આજે તમે વધુ પ્રમાણમાં સૂપ જમો, અગાઉની જેમ માંસ નહીં ખાઓ; રંતિદેવ પાસે જે કંઈ સોનુ હતું, તે બધું આપી દીધું.
તત્સર્વં વિતતે યજ્ઞે બ્રાહ્મણેભ્યો હ્યમન્યત। પ્રત્યક્ષં તસ્ય હવ્યાનિ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ દેવતાઃ
યજ્ઞમાં તે બધું વિતરણ થયું અને બ્રાહ્મણોને આપવામાં આવ્યું માનવામાં આવ્યું; દેવતાઓએ પણ તેની હવન સામગ્રી સીધી સ્વીકારી.
કવ્યાનિ પિતરઃ કાલે સર્વકામાન્દ્વિજોત્તમાઃ। સ ચેન્મમાર સૃઞ્જય ચતુર્ભદ્રતરસ્ત્વયા
પિતૃઓએ યોગ્ય સમયે પિંડ અને તર્પણ પ્રાપ્ત કર્યા; શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ ઇચ્છિત બધું મેળવ્યું. જો તે મૃત્યુ પામે તો, હે શ્રંજય, તારા કરતાં ચારગણો વધુ ધન્ય છે.
પુત્રાત્પુણ્ડતરસ્તુભ્યં મા પુત્રમનુતપ્યથાઃ। અયજ્વાનમદક્ષિણ્યમભિ શ્વૈત્યેત્યુદાહરત્
તે તારા પુત્ર કરતાં પણ વધુ પુણ્યશાળી છે, તેથી તું પુત્ર માટે દુઃખ ન કર. જે યજ્ઞ કરતો નથી કે દાન આપતો નથી, તેને 'શ્વેત' એટલે અયોગ્ય કહેવાય છે.
અલભન્તી પરિત્રાણં વૈન્યમેવાભ્યપદ્યત। કૃતાઞ્જલિપુટા રાજન્પૂજ્યં લોકૈસ્ત્રિભિસ્તદા
જ્યારે તેને ક્યાંય રક્ષણ મળ્યું નહીં, ત્યારે તે વૈન્ય પાસે ગઈ; હાથ જોડીને, હે રાજા, તેને ત્રણેય લોકના લોકો દ્વારા માન મળ્યો.
ઉવાચ ચૈનં નાધર્મ્યં સ્ત્રીવધં કર્તુમર્હસિ। કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા રાજન્મયા વિના
તેણે કહ્યું: 'તમે સ્ત્રીહત્યાનો અધર્મ ન કરો. હે રાજા, મારા વિના તમે પ્રજાનું પાલન કેવી રીતે કરશો?'
એકસ્યાર્થાય યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા। એકં પ્રાણાન્બહૂન્વાપિ પ્રાણિનાં નાસ્તિ પાતકં
જો કોઈ એકના હિત માટે, પોતાનાં કે બીજાનાં, એક જીવ કે અનેક જીવને મારી નાખે, તો તેમાં કોઈ પાપ નથી.
યસ્મિંસ્તુ નિહતે ભદ્રે બહવઃ સુખમેધતે। તસ્મિન્હતે ત્વધં નાસ્તિ પાતકં નોપભુજ્યતે
હે સુમંગલ, જ્યારે એકના મૃત્યુથી ઘણા લોકો સુખી થાય, ત્યારે એ હત્યામાં પાપ નથી અને કોઈ દોષ લાગતો નથી.
સોઽહં પાલનિમિત્તં ત્વાં બધિષ્યામિ વસુંધરે। યદિ ચેદ્વચનાદદ્ય ન કરિષ્યસિ મે પ્રિયમ્
એટલે, રક્ષણ માટે, હે ધરતી, જો આજે તું મારી ઈચ્છા મુજબ નહીં કરે, તો હું તને મારી નાખીશ.
ત્વાં નિહત્ય તુ બાણેન મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્। આત્માનં પ્રથયિત્વાઽહં પ્રજા ધારયિતા સ્વયં
મારા આદેશથી વિમુખ થઈ, તને બાણથી મારીને, હું પોતે પોતાનું મહત્વ જાહેર કરી, પ્રજાનું પાલન કરીશ.
સુખં વચનમાસ્થાય મમ ધર્મભૃતાં વરે। સ़ઞ્જીવય પ્રજા નિત્યં શક્તા હ્યસિ વસુન્ધરે
મારા વચનને સ્વીકારી, હે ધર્મનુ પાલન કરનારી શ્રેષ્ઠ ધરતી, હંમેશા પ્રજાને જીવંત રાખ, કેમ કે તું એ માટે સક્ષમ છે.
દુહિતૃત્વં ચ મે ગચ્છ એવમેતન્મહાશરમ્। નિયચ્છેયં ત્વદર્થાય ઉદ્યતં ઘોરદર્શનમ્
મારી દીકરી બની જા, એ રીતે, હે મહાન બાણ, હું તારા માટે આ ભયાનક અને ભયાવહ શસ્ત્રને રોકી લઈશ.
સર્વમેતન્મહારાજ વિધાસ્યાસિ પરન્તપ। વત્સં ત્વં પશ્ય રાજન્વૈ ક્ષરેયં યેન વત્સલા
હે મહારાજ, દુશ્મનોને હરાવનાર, તું આ બધું પૂરું કરીશ; જો, હે રાજા, તે વાછરું જેને કારણે ગાય દૂધ આપે છે.
સમાં તુ કુરુ સર્વજ્ઞ માં તુ ધર્મભૃતાં વર। યથા વિષ્યન્દમાનં વૈ ક્ષીરં સર્વત્ર ભાવયે
મને બધી રીતે સમાન બનાવી દે, હે સર્વજ્ઞ, અને ધર્મને પાળનારા શ્રેષ્ઠ, જેમ દૂધ સર્વત્ર વહે છે, તેમ હું પણ સર્વત્ર વ્યાપી જાઉં.
તત ઉત્સારયામાસ શિલાજાલાનિ સર્વશઃ। પૃથુર્વૈન્યસ્તદા રાજા તેન શૈલા વિવર્ધિતાઃ
પછી પ્રથુ રાજાએ બધાં પથ્થરના અવરોધો દૂર કર્યા; એથી પર્વતો વધ્યા.
ન હિ પૂર્વનિસર્ગે વૈ વિષમે વસુધાતલે। પ્રવિભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વા મહીપતે
પહેલા સર્જનમાં, હે રાજા, ધરતીની ઊંચી-નીચી સપાટી પર જૂના પ્રદેશો કે ગામડાંઓનું વહેચાણ નહોતું.
ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષ્યં ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ। વૈન્યાત્પ્રભૃતિ રાજેન્દર સર્વસ્યૈતસ્ય સમ્ભવઃ
પાક, ગાય-મહિસોની દેખરેખ, ખેતી કે વેપારના રસ્તા કંઈ નહોતાં; વૈન્યના સમયથી, હે રાજે, આ બધું શરૂ થયું.
યત્રયત્ર ચ સામ્યં તુ ભૂમાવાસીત્કિલાનઘ। તત્રતત્ર પ્રજાસ્તાત નિવાસમભિરોચયન્। કૃચ્છ્રેણ ચ મહારાજ ઇત્યેવમનુશુશ્રુમ
જ્યાં ક્યાં જમીન સમતલ હતી, હે નિર્દોષ, ત્યાં લોકો વસવા માંગતા; પણ, હે રાજા, એ પણ મોટા પ્રયત્નથી જ શક્ય બન્યું, એમ અમે સાંભળ્યું છે.
તથેત્યુક્ત્વા પુનર્વૈન્યો ગૃહીત્વાઽઽજગવં ધનુઃ। શરાંશ્ચાપ્રતિમાન્ઘોરાંશ્ચિન્તયિત્વાઽબ્રવીન્મહીમ્
'જેમ તું કહે છે તેમ' કહીને, વૈન્યે ફરીથી પોતાનું ગર્જન કરતું ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને ભયાનક, અપ્રતિમ બાણો વિચારીને ધરતીને સંબોધી.
એહ્યેહિ વસુધે ક્ષિપ્રં ક્ષરૈભ્યઃ કાઙ્ક્ષિતં પયઃ। મચ્છસનાતિગાં વૈ ત્વાં પ્રમથિષ્યામ્યહં શરૈઃ
આ વહેલી આવ, હે ધરતી, તારા પ્રવાહોમાંથી ઇચ્છિત દૂધ આપી દે; જો તું મારા આદેશનું પાલન નહીં કરે તો હું તને બાણોથી ચીરિ નાખીશ.
તથોક્તા સાઽત્મનઃ શ્રેયશ્ચિન્તયિત્વાઽબ્રવીત્પૃથુમ્
આ રીતે કહેવામાં આવતા, એણે પોતાનું ભલું વિચારીને પ્રથુને જવાબ આપ્યો.