તથા ભવિષ્યતે મૃત્યો સાધુ સંહર ભોઃ પ્રજાઃ। અધર્મસ્તે ન ભવિતા નાપધ્યાસ્યામ્યહં શુભે
એ જ રીતે થશે, હે મૃત્યુ; તું જઈને સર્વ જીવતોને સંહારી લે. તને અધર્મ લાગશે નહીં, અને હું પણ તને કદી દોષ ન આપું, હે શુભે.
યાન્યશ્રુબિન્દૂનિ કરે મમાસં-- સ્તે વ્યાધયઃ પ્રાણિનામાત્મજાતાઃ। તે મારયિષ્યન્તિ નરાન્ગતાસૂ-- ન્નાધર્મસ્તે ભવિતા મા સ્મ ભૈષીઃ
મારા હાથમાંથી જે આંસુનાં ટીપાં પડ્યાં, તે જ જીવતો માટે રોગ બની ગયા. તે રોગો મનુષ્યોના પ્રાણ છોડે ત્યારે તેમને મારે છે; તને અધર્મ લાગશે નહીં, ડર ન કર.
નાધર્મસ્તે ભવિતા પ્રાણિનાં વૈ ત્વં વૈ ધર્મસ્ત્વં હિ ધર્મસ્ય ચેશા। ધર્મ્યા ભૂત્વા ધર્મનિત્યા ધરિત્રી તસ્માત્પ્રાણાન્સર્વથેમાન્નિયચ્છ
પ્રાણીઓ માટે તને અધર્મ લાગશે નહીં; તું ધર્મ છે અને ધર્મની પણ સ્વામી છે. હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર રહી, હે ધરતી, તેથી બધાના પ્રાણ રોકી લે.
મિથ્યાવૃત્તં મારયિષ્યત્યધર્મઃ
અસત્ય વર્તન કરનારને અધર્મ જ મારે છે.
તેનાત્માનં પાવયસ્વાત્મના ત્વં પાપેઽઽત્માનં મજ્જયિષ્યન્ત્યસત્યાત્। તસ્માત્કામં રોષમપ્યાગતં ત્વં સન્ત્યજ્યાન્તઃ સંહરસ્વેતિ જીવાન્
તેથી, તું પોતે પોતાને પવિત્ર કર; પાપી લોકો અસત્યથી પોતાને પાપમાં ડૂબાડી દેશે. તેથી, જો કામ કે ક્રોધ આવે તો તેને અંતરમાં છોડીને તું જીવતોને સંહારી લે.
સા વૈ ભીમા મૃત્યુસંજ્ઞોપદેશા-- ચ્છાપાદ્ભીતા બાઢમિત્યબ્રવીત્તમ્। સા ચ પ્રાણં પ્રાણિનામન્તકાલે કામક્રોધૌ ત્યજ્ય હરત્યસક્તા
મૃત્યુ નામે ભયાનક ઉપદેશ, શ્રાપથી ડરીને, 'જેમ તું કહેશો તેમ' એમ બોલી. તે અંત સમયે કામ અને ક્રોધ છોડીને, આસક્તિ વિના જીવતોના પ્રાણ લઈ જાય છે.
મૃત્યુસ્ત્વેષાં વ્યાધયસ્તત્પ્રસૂતા વ્યાધી રોગો રુજ્યતે યેન જન્તુઃ। સર્વેષાં ચ પ્રાણિનાં પ્રાયણાન્તે તસ્માચ્છોકં માકૃથા નિષ્ફલં ત્વમ્
મૃત્યુ અને તેના દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા રોગો એ જ દુઃખ છે, જેના કારણે જીવતો પીડાય છે. સર્વના અંત સમયે, તું વ્યર્થ શોક ન કર.
સર્વે દેવાઃ પ્રાણિભિઃ પ્રાયણાન્તે ગત્વા વૃત્તાઃ સન્નિવૃત્તાસ્તથૈવ। એવં સર્વે પ્રાણિનસ્તત્ર ગત્વા વૃત્તા દેવા મર્ત્યવદ્રાજસિંહ
સર્વ દેવતાઓ પણ, જીવતોના અંત સમયે, તેમ જ વિલિન થઈ જાય છે. એ રીતે, હે રાજસિંહ, દેવતાઓ પણ મરતાં મનુષ્ય જેવાં જ છે.
વાયુર્ભીમો ભીમનાદો મહૌજા ભેત્તા દેહાન્પ્રાણિનાં સર્વગોઽસૌ। નો વા વૃત્તિં કદાચિ-- ત્પ્રાપ્નોત્યુગ્રોઽનન્તતેજોવિશિષ્ટઃ
ભીમો તો પવન જેવો છે—મહાન, ભયાનક ગર્જનાવાળો, અપાર શક્તિ ધરાવનાર, સર્વ જીવના શરીરનો વિનાશક અને સર્વત્ર વ્યાપેલો છે. એ કદી પોતાના ઉદ્દેશમાં નિષ્ફળ થતો નથી; એ અત્યંત પ્રખર અને અનંત તેજથી વિશિષ્ટ છે.
સર્વે દેવા મર્ત્યસંજ્ઞાવિશિષ્ટા-- સ્તસ્માત્પુત્રં માશુચો રાજસિંહ। સ્વર્ગં પ્રાપ્તો મોદતે તે તનૂજો નિત્યં રમ્યાન્વીરલોકાનવાપ્ય
બધા દેવતાઓ, ભલે તેમને મરણશીલ કહેવાય, પણ તેઓ વિશિષ્ટ છે—એથી, રાજસિંહ, તારા પુત્ર માટે દુઃખ ન કર. એ સ્વર્ગમાં પહોંચી આનંદે છે અને હંમેશા વીરલોકમાં સુખભોગ કરે છે.
ત્યક્ત્વા દુઃખં સઙ્ગતઃ પુણ્યકૃદ્ભિ-- રેષા મૃત્યુર્દેવદિષ્ટા પ્રજાનામ્। પ્રાપ્તે કાલે સંહરન્તી યથાવ-- ત્સ્વયં કૃતા પ્રાણહરા પ્રજાનામ્
એણે દુઃખ છોડીને પુણ્યશીલ લોકોની સંગત પામી છે. આ તો દેવતાઓએ બધાં જીવ માટે નક્કી કરેલી મરણ છે. યોગ્ય સમયે આવતાં, એ સર્વના પ્રાણ લઈ જાય છે, કેમ કે એ જ સર્વ જીવના પ્રાણ હરનાર છે.
પુત્રાન્નષ્ટાચ્છોકમાશુ ત્યજસ્વ
પુત્રના વિયોગનું દુઃખ તું જલદી છોડ દે.
એતચ્છ્રુત્વાર્થવદ્વાક્યં નારદેન પ્રકાશિતમ્। ઉવાચાકમ્પનો રાજા સખાયં નારદં તથા
નારદે જે અર્થસભર વચન કહ્યાં, તે સાંભળીને રાજા અકંપનએ પોતાના મિત્ર નારદને આ રીતે કહ્યું.
વ્યપેતશોકઃ પ્રીતોઽસ્મિ ભગવન્નૃષિસત્તમ। શ્રુત્વેતિહાસં ત્વત્તસ્તુ કૃતાર્થોઽસ્મ્યભિવાદયે
હવે હું શોકમુક્ત અને પ્રસન્ન છું, મહાન ઋષિ, કેમ કે તારી પાસેથી આ ઇતિહાસ સાંભળી હું પૂર્ણ થયો છું અને તને વંદન કરું છું.
તથોક્તો નારદસ્તેન રાજ્ઞા દેવર્ષિસત્તમઃ। જગામ નન્દનં શીઘ્રમશોકવનમાત્મનઃ
રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે દેવઋષિ નારદ, આનંદથી ભરેલા પોતાના નંદનવનમાં, શોકમુક્ત થઈ ઝડપથી ગયા.
પુણ્યં યશસ્યં સ્વર્ગ્યં ચ ધન્યમાયુષ્યમેવ ચ। અસ્યેતિહાસસ્ય સદા શ્રવણં શ્રાવણં તથા
આ ઇતિહાસને સતત સાંભળવાથી અને સંભળાવવાથી પુણ્ય, યશ, સ્વર્ગ, સુખ અને દીર્ઘાયુ મળે છે.
એતદર્થપદં શ્રુત્વા તદા રાજા યુધિષ્ઠિર। ક્ષત્રધર્મં ચ વિજ્ઞાય શૂરાણાં ચ પરાં ગતિમ્। સમ્પ્રાપ્તોઽસૌ મહાવીર્યઃ સ્વર્ગલોકં મહારથઃ
આ અર્થસભર વચન સાંભળી, રાજા યુધિષ્ઠિરે ક્ષત્રિયધર્મ અને વીરોની શ્રેષ્ઠ ગતિ સમજીને, મહાવીર અને મહારથિ સ્વર્ગલોકમાં પહોંચ્યો.
અભિમન્યુઃ પરાન્હત્વા પ્રમુખે સર્વધન્વિનામ્। યુધ્યમાનો મહેષ્વાસો હતઃ સોઽભિમુખો રણે
અભિમન્યુએ સર્વ ધનુર્ધારોની સામે પોતાના શત્રુઓને મારી, બહાદુરીથી યુદ્ધ કર્યું અને શત્રુઓ સામે મોઢું કરીને યુદ્ધમાં વિધ્વસ્ત થયો.
અસિના ગદયા શક્ત્યા ધનુષા ચ મહારથઃ। વિરજાઃ સોમસૂનુઃ સ પુનસ્તત્ર પ્રલીયતે
તલવાર, ગદા, શક્તિ અને ધનુષથી સજ્જ મહારથિ અને શુદ્ધ ચંદ્રપુત્ર અભિમન્યુ, ત્યાં અંતે પરાજિત થયો.
તસ્માત્પરાં ધૃતિં કૃત્વા ભ્રાતૃભિઃ સહ પાણ્ડવ। અપ્રમત્તઃ સુસન્નદ્ધઃ શીઘ્રં યોદ્ધુમુપાક્રમ
એથી, પાંડવ, તું ભાઈઓ સાથે ઉત્તમ ધૈર્ય રાખ, સાવધાન અને સજ્જ રહી, ઝડપથી યુદ્ધ માટે નીકળી પડ.
અશ્વમેધશતૈરીજં ક્રતુભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ। યશ્ચ વિપ્રપ્રસાદેન સર્વકામાનવાપ્ય ચ
એણે સૈંકડો અશ્વમેધ યજ્ઞો અને અનેક મોટા યજ્ઞો વિશાળ દાન સાથે કર્યા, તથા બ્રાહ્મણોના આશીર્વાદથી સર્વ ઈચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરી.
સમ્પ્રાપ્ય વિધિવદ્રાજ્યં સર્વભૂતાનુકમ્પનઃ। `સર્વદ્વીપાનવષ્ટભ્ય પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્
એણે યોગ્ય રીતે રાજ્ય પ્રાપ્ત કરી, સર્વ જીવ પર દયા રાખી, ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કર્યું અને સર્વ દ્વીપો પર પોતાનું રાજ સ્થાપ્યું.
સ નિર્ગલં મુખ્યતમમશ્વમેધશતં પ્રભુઃ। આજહાર સુરેશસ્ય હવિષા મુદમાહરન્। અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈરીજે બહુગુણૈર્નૃપઃ
એ મહારાજાએ મુખ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞને પણ વટાવી, દેવોના સ્વામી માટે હવન કરીને આનંદ આપ્યો અને અનેક પ્રકારના ઉત્તમ યજ્ઞો કર્યા.
ક્ષુત્પિપાસેઽજયદ્રામઃ સર્વરોગાંશ્ચ દેહિનામ્। સતતં ગુણસમ્પન્નો દીપ્યમાનઃ સ્વતેજસા
રામે ભૂખ અને તરસને જીત્યા, તથા સર્વ જીવના બધા રોગો દૂર કર્યા; એ હંમેશા ગુણોથી પરિપૂર્ણ અને પોતાના તેજથી પ્રકાશમાન રહ્યો.
અતિસર્વાણિ ભૂતાનિ રામો દાશરથિર્બભૌ। ઋષીણાં દેવતાનાં ચ માનુષાણાં ચ સર્વશઃ। પૃથિવ્યાં સહ વાસોઽભૂદ્રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ
દશરથપુત્ર રામ સર્વ ભૂત, ઋષિ, દેવ અને માનવોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો. રામ રાજ કરતા પૃથ્વી પર બધાં સાથે સુખથી વસતા.
નાહીયત તદા પ્રામઃ પ્રાણિનાં ન તદા વ્યથા। પ્રાણાપાનૌ સમાવાસ્તાં રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ
ત્યારે કોઈ જીવમાં ક્ષય કે દુઃખ નહોતું; રામ રાજ કરતા સર્વના શ્વાસ-પ્રશ્વાસ સુખથી ચાલતા.
પર્યદીપ્યન્ત તેજાંસિ તદાઽનર્થાશ્ચ નાભવન્। દીર્ઘાયુષઃ પ્રજાઃ સર્વા યુવા ન મ્રિયતે તદા
તે સમયે બધાનું તેજ ચમકતું હતું અને કોઈ દુઃખ કે આપત્તિ નહોતી. બધા લોકો લાંબું આયુષ્ય પામતા હતા અને કોઈયે યુવાન વયે મૃત્યુ પામતો નહોતો.
વેદૈશ્ચતુર્ભિઃ સુપ્રીતાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ દિવૌકસઃ। હવ્યં કવ્યં ચ વિવિધં નિષ્પૂર્તં હુતમેવ ચ
દેવતાઓ ચારેય વેદોથી પ્રસન્ન થઈને વિવિધ પ્રકારના હવન અને પિતૃઓને અર્પણ કરાતી વસ્તુઓ સહેજ પ્રાપ્ત કરતા, અને બધું યોગ્ય રીતે અર્પણ થતું.
અદંશમશકા દેશા નષ્ટવ્યાલસરીસૃપાઃ। નાપ્યુ પ્રાણભૃતાં મૃત્યુર્નાકાલે જ્વલનોઽદહત્
તે દેશોમાં ડંખ મારતા કીટ કે મચ્છર નહોતા, નુકસાન કરનારા સાપ અને રેંગતાં પ્રાણી પણ ગાયબ થઈ ગયા હતા. જીવતો કોઈ પણ અસમયે મરતો નહોતો અને અગ્નિ પણ અયોગ્ય સમયે દહન કરતો નહોતો.
અધર્મરુચયો લુબ્ધા મૂર્ખા વા નાભવંસ્તદા। શિષ્ટેષ્ટપ્રાજ્ઞકર્માણઃ સર્વે વર્ણાસ્તદાઽભવન્
અધર્મમાં રુચિ રાખનારા, લોભી અને મૂર્ખ લોકો ત્યારે નહોતા. બધા વર્ણના લોકો શિષ્ટ, વિદ્વાન અને સારા કર્મો કરનારા હતા.