સ નાગરાજઃ પ્રવરાઙ્કુશાહતઃ પુરા સપક્ષોઽદ્રિવરો યથા નૃપ। ભયં તદા રિપુષુ સમાદધદ્ભૃશં વણિગ્જનાનાં ક્ષુભિતો યથાઽર્ણવઃ
એ હાથીઓના રાજા, શ્રેષ્ઠ અંકુશથી ઘાયલ થયો ત્યારે, જાણે પાંખો ધરાવતો કોઈ વિશાળ પર્વત હોય તેમ લાગતો હતો. એ સમયે, તેણે દુશ્મનોમાં ભય ફેલાવ્યો, જેમ ઉગ્ર સમુદ્ર વેપારીઓમાં ભય પેદા કરે છે.
તતો ધ્વનિર્દ્વિરદરથાશ્વપાર્થિવૈ ર્ભયાદ્રવદ્ભિર્જનિતોઽતિભૈરવઃ। ક્ષિતિં વિયદ્ દ્યાં વિદિશો દિશસ્તથા સમાવૃણોત્પાર્થિવસંયુગે તતઃ
પછી હાથીઓ, રથો, ઘોડાઓ અને રાજાઓના ભયથી ભાગતા લોકોમાંથી એક ભયાનક ધ્વનિ ઊઠ્યો. એ ગુંજાટે જમીન, આકાશ, સ્વર્ગ, ચારે દિશાઓ અને બધે વ્યાપી ગયો.
સ તેન નાગપ્રવરેણ પાર્થિવો ભૃશં જગાહે દ્વિષતામનીકિનીમ્। પુરા સુગુપ્તાં વિબુધૈરિવાહવે વિરોચનો દેવવરૂતિનીમિવ
એ શ્રેષ્ઠ હાથી સાથે રાજાએ દુશ્મનના સેના-પાંજરમાં જોરથી ઘૂસી ગયો, જેમ વિરોચને ક્યારેક દેવતાઓની સારી રીતે રક્ષિત સેના પર આક્રમણ કર્યું હતું.
ભૃશં વવૌ જ્વલનસખો વિયદ્રજઃ સમાવૃણોન્મુહુરપિ ચૈવ સૈનિકાન્। તમેકનાગં ગણશો યથા ગજાન્ સમન્તતો દ્રુતમથ મેનિરે જનાઃ
જોરદાર પવન, અગ્નિનો મિત્ર, આકાશમાંથી ધૂળ ઉડાડી સૈનિકોને વારંવાર ઢાંકી દેતો હતો. લોકો એ એક હાથીને ચારે બાજુ દોડતો જોઈ, જાણે અનેક હાથીઓનો ઝુંડ હોય તેમ સમજ્યા.
ક્ષોભયન્તં તદા સેનાં દ્વિરદં નલિનીમિવ। ધનઞ્જયં ભૂતગણાઃ સાધુસાધ્વિત્યપૂજયન્
જેમ ધનંજયે સેના હલાવી નાખી, જેમ હાથી કમળના તળાવને હલાવે, તેમ ભૂતગણોએ 'શાબાશ, શાબાશ' કહી તેની પ્રશંસા કરી.
દૃષ્ટ્વા તત્કર્મ પાર્થસ્ય વાસવસ્યેવ માધવઃ। વિસ્મયં પરમં ગત્વા પ્રાઞ્જલિસ્તમુવાચ હ
પાર્થનું એ કાર્ય જોઈને, માધવને જાણે ઈન્દ્રનું કોઈ વિસ્મયજનક કામ જોઈ હોય તેમ અતિ આશ્ચર્ય થયું અને તેણે હાથ જોડીને કહ્યું.
કર્મૈતત્પાર્થ શક્રેણ યમેન ધનદેન ચ। દુષ્કરં સમરે યત્તે કૃતમદ્યેતિ મે મતિઃ
પાર્થ, તું આજે યુદ્ધમાં જે કાર્ય કર્યું છે, એ મને ઈન્દ્ર, યમ કે કુબેર જેવું દુષ્કર લાગ્યું છે.
યુગપચ્ચૈવ સઙ્ગ્રામે શતશોઽથ સહસ્રશઃ। પતિતા એવ મે દૃષ્ટાઃ સંશપ્તકમહારથાઃ
આ જ યુદ્ધમાં, મેં સંશપ્તકોમાંના અનેક મહારથીઓને એકસાથે સૈંકડો-હજારોની સંખ્યામાં પડી જતાં જોયા છે.
સંશપ્તકાંસ્તતો હત્વા ભૂયિષ્ઠા યે વ્યવસ્થિતાઃ। ભગદત્તાય યાહીતિ કૃષ્ણં પાર્થોઽભ્યનોદયત્
પછી સંશપ્તકોને મારીને, જે થોડા બચ્યા હતા, તેમને છોડી પાર્થે કૃષ્ણને કહ્યું: 'હવે, ભગદત્ત પાસે જઈએ!'
યત્તદાનામયજ્જિષ્ણુર્ભરતાનામપાપિનામ્। ધનુઃ ક્ષેમકરં સઙ્ખ્યે દ્વિષતામશ્રુવર્ધનમ્
જે ધનુષ્ય જીષ્ણુએ પાપરહિત ભરતો માટે યુદ્ધમાં ઉપાડ્યું હતું, જે દુશ્મનોના દુઃખ વધારતું અને પોતાના માટે કલ્યાણ આપતું હતું—
તદેવ તવ પુત્રસ્ય રાજન્દુર્દ્યૂતદેવિનઃ। કૃતે ક્ષત્રવિનાશાય ધનુરાયચ્છદર્જુનઃ
એ જ ધનુષ્ય, રાજા, અર્જુને હવે તારા દુર્યોધનના વિનાશ માટે તાણ્યું છે, જે દુર્વ્યસનના દાવથી છલાયેલો હતો.
તથા વિક્ષોભ્યમાણા સા પાર્થેન તવ વાહિની। વ્યશીર્યત મહારાજ નૌરિવાસાદ્ય પર્વતમ્
મહારાજા, પાર્થથી હલાયેલી તારી સેના જાણે નાવ પર્વત સાથે અથડાઈને તૂટી જાય તેમ વિખેરાઈ ગઈ.
તતો દશસહસ્રાણિ ન્યવર્તન્ત ધનુષ્મતામ્। મતિં કૃત્વા રણે ક્રૂરાં વીરા જયપરાજયે
પછી દસ હજાર ધનુર્ધારી યુદ્ધમાં જીત કે હારની ચિંતાવગર, ક્રૂર મનથી પાછા વળી આવ્યા.
વ્યપેતહૃદયત્રાસા આવવ્રુસ્તં મહારથાઃ। આર્ચ્છત્પાર્થો ગુરું ભારં સર્વભારસહો યુધિ
જેઓના હૃદયમાંથી ભય દૂર થઈ ગયું હતું, એવા મહારથીઓએ તેને ઘેરી લીધો; પાર્થે, જે યુદ્ધમાં બધું સહન કરે છે, એ ભારે જવાબદારી સંભાળી.
યથા નલવનં ક્રુદ્ધઃ પ્રભિન્નઃ ષષ્ટિહાયનઃ। મૃદ્ગીયાત્તદ્વદાયસ્તઃ પાર્થોઽમૃદ્ગાચ્ચમૂં તવ
જેમ ક્રોધિત અને વૃદ્ધ હાથી કમળના વનને ચકનાચૂર કરે છે, તેમ અવિઘાત પાર્થે તારી સેના નાશ કરી.
તસ્મિન્પ્રમથિતે સૈન્યે ભગદત્તો નરાધિપઃ। તેન નાગેન સહસા ધનઞ્જયમુપાદ્રવત્
જ્યારે સેના તૂટી પડી, ત્યારે નરાધિપ ભગદત્તે પોતાના હાથી સાથે ધનંજય સામે ઝડપથી ચઢાઈ કરી.
તં રથેન નરવ્યાઘ્રઃ પ્રત્યગૃહ્ણાદ્ધનઞ્જયઃ। સ સન્નિપાતસ્તુમુલો બભૂવ નરનાગયોઃ
મનુષ્યોમાં વાઘ સમા ધનંજયે રથ લઈને તેને રોક્યો; અને માણસ અને હાથી વચ્ચે ભયાનક અથડામણ થઈ.
કલ્પિતાભ્યાં યથાશાસ્ત્રં રથેન ચ ગજેન ચ। સઙ્ગ્રામે ચેરતુર્વીરૌ ભગદત્તધનઞ્જયૌ
યુદ્ધના નિયમ પ્રમાણે, એકે હાથી અને બીજાએ રથ ચલાવતાં, બંને વીર ભગદત્ત અને ધનંજય યુદ્ધભૂમિમાં ફરતા રહ્યા.
તતો જીમૂતસઙ્કાશાન્નાગાદિન્દ્ર ઇવ પ્રભુઃ। અભ્યવર્ષચ્છરૌઘેણ ભગદત્તો ધનઞ્જયમ્
પછી ભગદત્તે, મેઘ જેવો તેજસ્વી અને નાગોમાં ઇન્દ્ર જેવો પ્રભુ, ધનંજય પર તીક્ષ્ણ બાણોની ઝમઝમાટી વરસાવી.
સ ચાપિ શરવર્ષં તં શરવર્ષેણ વાસિવઃ। અપ્રાપ્તમેવ ચિચ્છેદ ભગદત્તસ્ય વીર્યવાન્
પણ પરાક્રમી અર્જુને પોતાના બાણોની વરસાદથી ભગદત્તના બાણવર્ષને પોતે સુધી પહોંચે એ પહેલાં જ કાપી નાખ્યો.
તતઃ પ્રાગ્જ્યોતિષો રાજા શરવર્ષે નિવારિતે। સંરક્તનયનો રોષાત્પાર્થં પુનરવાકિરત્
પછી પ્રાગ્જ્યોતિષનું રાજા, બાણવર્ષ અટકાવાયું ત્યારે, ગુસ્સાથી લાલ આંખો કરીને ફરીથી પાર્થને બાણોથી ઢાંકી દીધો.
સ તથા શરવર્ષેણ પાર્થં સમભિહત્ય વૈ। ચોદયામાસ તં નાગં વધાયાચ્યુતપાર્થયોઃ
એ રીતે પાર્થને બાણવર્ષથી ઘાયલ કરીને, તેણે પોતાના હાથીને અર્જુન અને કૃષ્ણને મારવા માટે આગળ ધપાવ્યો.
તમાપતન્તં દ્વિરદં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધમિવાન્તકમ્। ચક્રેઽપસવ્યં ત્વરિતઃ સ્યન્દનેન જનાર્દનઃ
એ તોફાની અને ક્રોધિત હાથીને આવતો જોઈને, જનાર્દને તરત જ રથને ડાબી બાજુ વાળ્યો.
સમ્પ્રાપ્તમપિ નેયેષ પરાવૃત્તં મહાદ્વિપમ્। સારોહં મૃત્યુસાત્કર્તું સ્મરન્ધર્મં ધનઞ્જયઃ
મોટો હાથી નજીક આવી ગયો હોવા છતાં, ધનંજયે ધર્મનું સ્મરણ કરીને, તેને અને તેના સવારને મારવાનો ઇરાદો કર્યો નહીં.
સ તુ નાગો દ્વિપરથાન્હયાંશ્ચામૃદ્ય મારિષ। પ્રાહિણોન્મૃત્યુલોકાય તતઃ ક્રુદ્ધો ધનઞ્જયઃ
પણ એ હાથીએ બીજા હાથીઓ, રથો અને ઘોડાઓને પછાડી નાખ્યા અને તેમને મૃત્યુના રાજ્યમાં મોકલી દીધા; ત્યારે અર્જુન ગુસ્સે થયો.
સ પ્લુતઃ સ્યન્દનાત્તસ્માન્નીલશ્ચર્મવરાસિભૃત્। દ્રૌણાયનેઃ શિરઃ કાયાદ્ધર્તુમૈચ્છત્પતત્ત્રિવત્
પછી નીલ, નિલો ઢાલ અને તલવાર ધારણ કરનાર, પોતાના રથમાંથી કૂદી પડ્યો અને દ્રૌણ્યપુત્રનું માથું પક્ષીના પાંખ જેવું કાપી નાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
તસ્યોદ્યતાસેઃ સુનસં શિરઃ કાયાત્સકુણ્ડલમ્। ભલ્લેનાપાહરદ્દ્રૌણિઃ સ્મયમાન ઇવાનઘ
પણ દ્રોણપુત્રે, સ્મિત સાથે, નીલનું સુંદર કુંડળવાળું માથું તીક્ષ્ણ બાણથી તલવાર પડતી પહેલાં જ કાપી નાખ્યું.
સમ્પૂર્ણચન્દ્રાભમુખઃ પદ્મપત્રનિભેક્ષણઃ। પ્રાંશુરુત્પલપત્રાભો નિહતો ન્યપતદ્ભુવિ
જેનુ ચહેરું પૂર્ણચંદ્ર જેવું, આંખો કમળપાંખડી જેવી અને કાયાં નિલકમળની પાંખડી જેવું તેજસ્વી હતું, એ જમીન પર પડી ગયો.
તતઃ પ્રવિવ્યથે સેના પાણ્ડવી ભૃશમાકુલા। આચાર્યપુત્રેણ હતે નીલે જ્વલિતતેજસિ
પછી પાંડવોની સેના ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ અને અચાનક ગૂંચવાઈ ગઈ, કારણ કે તેજસ્વી નીલને આચાર્યપુત્રે મારી નાખ્યો હતો.
અચિન્તયંશ્ચ તે સર્વે પાણ્ડવાનાં મહારથાઃ। કથં નો વાસવિસ્ત્રાયાચ્છત્રુભ્ય ઇતિ મારિષ
પાંડવોના બધા મહારથીઓ વિચારવા લાગ્યા: 'હવે વાસવ આપણને દુશ્મનોમાંથી કેવી રીતે બચાવશે?'