તાવકાશ્ચ મહારાજ જયં લબ્ધ્વા મહાહવે। પાણ્ડવેયાન્રણે જઘ્નુર્દ્રવમાણાન્સમન્તતઃ
મહારાજા, તમારી સેના મહાયુદ્ધમાં વિજય મેળવીને, ચારેય બાજુથી પાંડુપુત્રોને ભાગતા જોઈને મારવા લાગી.
તે દાનવા ઇવેન્દ્રેણ વધ્યમાના મહાત્મના। પાઞ્ચાલાઃ કેકયા માત્સ્યાઃ સમકમ્પન્ત ભારત
મહાન આત્માવાળા ઇન્દ્રના હાથોથી દાનવો જેમ મારાતા, એમ પાંચાલ, કૈકય અને મત્સ્ય પણ ડરીને કાંપી ઉઠ્યા, હે ભારત.
સમનુપ્રાપ્તકૃચ્છ્રોઽહં મોહં પરમમાગતઃ। ભીષ્મદ્રોણૌ હતૌ શ્રુત્વા નાહં જીવિતુમુત્સહે
હું ભારે દુઃખ અને મૂંઝવણમાં આવી ગયો છું; ભીષ્મ અને દ્રોણના મૃત્યુની વાત સાંભળી, હવે મને જીવવું જ ગમતું નથી.
યન્માં ક્ષત્તાઽબ્રવીત્તાત પ્રપશ્યન્પુત્રગૃદ્ધિનમ્। દુર્યોધનેન તત્સર્વં પ્રાપ્તં સૂત મયા સહ
મારા પુત્ર માટેની લાલચ જોઈને વિદુરે જે મને કહ્યું હતું, એ બધું દુર્યોધન અને મારી સાથે હવે સાચું પડ્યું છે, હે સૂત.
નૃશંસં તુ પરં તાત ત્યક્ત્વા દુર્યોધનં યદિ। પુત્રશેષં ચિકીર્ષેયં કૃત્સ્નં ન મરણં વ્રજેત્
હે પ્રિય, જો હું દુર્યોધનને છોડી, બાકી રહેલા પુત્રોને બચાવવાનો પ્રયાસ કરતો, તો મને આટલી મોટી વિનાશ ન ભોગવવી પડત.
યો હિ ધર્મં પરિત્યજ્ય ભવત્યર્થપરો નરઃ। સોઽસ્માચ્ચ હીયતે લોકાત્ક્ષુદ્રભાવં ચ ગચ્છતિ
જે માણસ ધર્મને છોડીને ફક્ત લાભ માટે ચાલે છે, તે આ દુનિયા અને પરલોક બંનેમાંથી વંચિત થાય છે અને નીચ સ્થિતિમાં જાય છે.
અદ્ય ચાપ્યસ્ય રાષ્ટ્રસ્ય કૃતોચ્છેદસ્ય સઞ્જય। અવશેષં ન પશ્યામિ કકુદે મૃદિતે સતિ
હવે, હે સંજય, આ રાજ્યનો નાશ થઈ ગયો છે, મુખ્ય નેતા મારાયા પછી મને ક્યાંય કંઈ બચ્યું છે એવું દેખાતું નથી.
કથં સ્યાદવશેષો હિ ધુર્યયોરભ્યતીતયોઃ। યૌ નિત્યમુપજીવામઃ ક્ષમિણૌ પુરુષર્ષભૌ
જ્યારે એ બે મહાન નેતાઓ, જેઓ પર આપણે હંમેશાં આધાર રાખતા, હવે નથી, ત્યારે શું કશું બચી શકે?
વ્યક્તમેવ ચ મે શંસ યથા યુદ્ધમવર્તત। કેઽયુધ્યન્કે વ્યપાકુર્વન્કે ક્ષુદ્રાઃ પ્રાદ્રવન્ભયાત્
મને સ્પષ્ટ રીતે કહો કે યુદ્ધ કેવી રીતે ચાલ્યું—કોણ લડ્યા, કોણ પાછા ફર્યા અને ડરથી કોણ ભાગી ગયા.
ધનુઞ્જયં ચ મે શંસ યદ્યચ્ચક્રે રથર્ષભઃ। તસ્માદ્ભયં નો ભૂયિષ્ઠં ભ્રાતૃવ્યાચ્ચ વૃકોદરાત્
મને ધનંજય વિશે પણ કહો—એ રથવીરએ શું કર્યું? કેમ કે અમારું સૌથી મોટું ભય તો એ અને અમારા દુશ્મન ભીમથી જ હતું.
યથાઽસીચ્ચ નિવૃત્તેષુ પાણ્ડવેયેષુ સઞ્જય। મમ સૈન્યાવશેષસ્ય સન્નિપાતઃ સુદારુણઃ
સંજય, જ્યારે પાંડુપુત્રોએ યુદ્ધમાંથી પાંદડા ખેંચી લીધા, ત્યારે મારી બચેલી સેના કેવી રીતે ભયાનક રીતે ભેગી થઈ?
કથં ચ વો મનસ્તાત નિવૃત્તેષ્વભવત્તદા। મામકાનાં ચ યે શૂરાઃ કે કાંસ્તત્ર ન્યવારયન્
એ સમયે, બેટા, જ્યારે પાંડવો પાછા ફર્યા, ત્યારે તમારું મન કેમ હતું? મારી સેના માંથી કયા વીરોએ હિંમતથી ટકી રહ્યા અને કોને રોક્યા?
તં ધર્મરાજો બહુભિર્મર્મભિદ્ભિરવાકિરત્। મદ્રેશસ્તં ચતુઃષષ્ટ્યા શરૈર્વિદ્ધ્વાઽનદદ્ભૃશમ્
પછી ધર્મરાજએ અનેક તીખા બાણોથી મધ્રરાજ પર વરસાદ કર્યો, અને મધ્રરાજે પણ ચોસઠ બાણો મારીને જોરથી ગર્જના કરી.
તસ્ય નાનદતઃ કેતુમુચ્ચકર્ત ચ કાર્મુકમ્। ક્ષુરાભ્યાં પાણ્ડવો જ્યેષ્ઠસ્તત ઉચ્ચુક્રુશુર્જનાઃ
તે ગર્જના કરતા, સૌથી મોટા પાંડવે બે તીખા કાપતા બાણોથી મધ્રરાજનું ધ્વજ અને ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું, ત્યારે બધા યોદ્ધાઓએ જોરદાર જયઘોષ કર્યો.
તથૈવ રાજા બાહ્લીકો રાજાનં દ્રુપદં શરૈઃ। આદ્રવન્તં સહાનીકઃ સહાનીકં ન્યવારયત્
એ જ રીતે, બાહ્લીક રાજાએ પણ પોતાના સૈન્ય સાથે આગળ વધતા દ્રુપદ રાજાને તીક્ષ્ણ બાણોથી રોકી દીધો.
તદ્યુદ્ધમભવદ્ધોરં વૃદ્ધયોઃ સહસેનયોઃ। યથા મહાયૂથપયોર્દ્વિપયોઃ સમ્પ્રભિન્નયોઃ
એ વૃદ્ધ રાજાઓ અને તેમની સેનાઓ વચ્ચેનું યુદ્ધ એટલું ભયાનક હતું, જાણે બે મહાન અને ઉગ્ર હાથીઓ ટકરાઈ રહ્યા હોય.
વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ વિરાટં મત્સ્યમાર્ચ્છતામ્। સહસૈન્યૌ સહાનીકં યથેન્દ્રાગ્ની પુરા બલિમ્
અવન્તિના વિંદ અને અનુવિંદે પોતાના સૈન્ય સાથે મત્સ્યરાજ વિરાટ પર હુમલો કર્યો, જેમ ઈન્દ્ર અને અગ્નિએ પહેલા બલિ પર કર્યો હતો.
તદુત્પિઞ્જલકં યુદ્ધમાસીદ્દેવાસુરોપમમ્। મત્સ્યાનાં કેકયૈઃ સાર્ધમભીતાશ્વરથદ્વિપમ્
એ યુદ્ધ એટલું ઉગ્ર અને ગજઘંટ હતું કે, મત્સ્ય અને કૈકયોની સેના, નિર્ભય ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સાથે, જાણે દેવો અને અસુરો વચ્ચે યુદ્ધ ચાલે છે.
નાકુલિં તુ શતાનીકં ભૂતકર્મા સભાપતિઃ। અસ્યન્તમિષુજાલાનિ યાન્તં દ્રોણાદવારયત્
નકુલપુત્ર શતાનિક તીક્ષ્ણ બાણોની વરસાદ સાથે દ્રોણ તરફ વધી રહ્યો હતો, ત્યારે સભાપતિ ભૂતકર્માએ તેને રોકી લીધો.
તતો નકુલદાયાદસ્ત્રિભિર્ભલ્લૈઃ સુસંશિતૈઃ। ચક્રે વિબાહુશિરસં ભૂતકર્માણમાહવે
પછી નકુલના વંશજએ ત્રણ સુચોક્કસ પહોળા બાણોથી યુદ્ધમાં ભૂતકર્માનું હાથ અને માથું ભેદી નાખ્યું.
સુતસોમં તુ વિક્રાન્તમાયાન્તં તં શરૌઘિણમ્। દ્રોણાયાભિમુખં વીરં સાલ્વો બાણૈરવારયત્
વીર સાલ્વએ દ્રોણ તરફ તીક્ષ્ણ બાણોની વરસાદ સાથે આગળ વધતા સુતસોમને રોકી લીધો.
સ તુ ભીમરથઃ સાલ્વમાશુગૈરાયસૈઃ શિતૈઃ। ષડ્ભિઃ સાશ્વનિયન્તારમનયદ્યમસાદનમ્
પણ ભીમરથએ છ ઝડપથી અને તીક્ષ્ણ લોખંડના બાણોથી સાલ્વને, તેના ઘોડા અને રથચાલક સાથે, યમલોક પહોંચાડી દીધો.
શ્રુતકીર્તિં સમાયાન્તં મયૂરસદૃશૈર્હયૈઃ। ચિત્રસેનો મહારાજ તવ પૌત્રં ન્યવારયત્
મહારાજ, ચિત્રસેનએ મયૂર જેવી સુંદર ઘોડાઓ પર આગળ વધતા તમારા પૌત્ર શ્રુતકીર્તિને રોકી લીધો.
તમાર્જુનિઃ શરૈશ્ચક્રે પિતૃવ્યં જર્ઝરચ્છવિમ્। શરૈશ્ચ દ્રૌપદીપુત્રં ચિત્રસેનઃ સમાવૃણોત્
અર્જુનપુત્રએ પોતાના કાકા ચિત્રસેનને બાણોથી ઘાયલ કરી તેનો દેહ ચીર્થવી નાખ્યો, અને ચિત્રસેનએ પણ દ્રૌપદીપુત્રને બાણોથી ઢાંકી લીધો.
કિરન્તં શરજાલાનિ પ્રભિન્નમિવ કુઞ્જરમ્। શ્રુતકર્માણમાયાન્તં દૌશ્શાસનિરવારયત્
દુશાસનપુત્રએ તીક્ષ્ણ બાણોની ઝમાવટ કરતા અને ઉગ્ર હાથી જેવો આગળ વધતા શ્રુતકર્માને રોકી લીધો.
તૌ પૌત્રૌ તવ દુર્ધર્ષૌ પરસ્પરવધૈષિણૌ। પિતૄણામર્થસિદ્ધ્યર્થં ચક્રતુર્યુદ્ધમુત્તમમ્
તમારા એ બે અપરાજિત પૌત્રો, એકબીજાના વિનાશની ઇચ્છા સાથે, પિતાઓની સફળતા માટે ઉત્તમ યુદ્ધ લડ્યા.
તિષ્ઠન્તમગ્રે તં દૃષ્ટ્વા પ્રતિવિન્ધ્યં મહાહવે। દ્રૌણિર્માનં પિતુઃ કુર્વન્માર્ગણૈઃ સમવારયત્
મહાસંગ્રામમાં પ્રતિવિંધ્યને આગળ ઊભેલો જોઈ, દ્રોણપુત્રએ પિતાની ઈજ્જત માટે તેને બાણોથી રોકી લીધો.
તં ક્રુદ્ધં પ્રતિવિવ્યાધ પ્રતિવિન્ધ્યઃ શિતૈઃ શરૈઃ। સિંહલાઙ્ગૂલલક્ષ્માણં પિતુરર્થે વ્યવસ્થિતમ્
પ્રતિવિંધ્યે ગુસ્સામાં, સિંહની પૂંછડી જેવી લાક્ષણિકતા ધરાવતા અને પિતાના હિત માટે ઊભેલા દ્રોણપુત્રને તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ કર્યો.
પ્રવપન્નિવ બીજાનિ બીજકાલે કૃષીવલઃ। દ્રૌણાયનિર્દ્રૌપદેયં શરવર્ષૈરવાકિરત્
જેમ ખેડૂત યોગ્ય સમયે બીજ વાવે છે, તેમ દ્રોણપુત્રે દ્રૌપદીપુત્ર પર તીક્ષ્ણ બાણોની વરસાદ વરસાવી.
યસ્તુ શૂરતમો રાજન્નુભયોઃ સેનયોર્મતઃ। તં પટચ્ચરહન્તારં લક્ષ્મણઃ સમવારયત્
રાજા, બંને સેના માં જે સૌથી બહાદુર માનવામાં આવતો, એ ઢાલવિરોધક લક્ષ્મણે તેને રોકી લીધો.