ચામરાપીડકવચાઃ સ્રસ્તાન્ત્રનયનાસ્તથા। સારોહાસ્તુરગાઃ પેતુઃ પાર્તબાણહતાઃ ક્ષિતૌ
પાર્થના બાણોથી ઘાયલ થયેલા, વાળ અને કવચ ખૂલી ગયેલા, આંખો ઉઘાડી પડેલા સવારવાળા ઘોડાઓ જમીન પર પડી ગયા.
વિપ્રવિદ્ધાસિનારાચાશ્છિન્નવર્મર્ષ્ટિશક્તયઃ। પત્તયશ્ચિન્નવર્માણઃ કૃપણાઃ શેરતે હતાઃ
તૂટેલા કવચ, તલવાર, બાણ, ઢાલ અને ભાલા ચારે બાજુ ફેંકાઈ ગયા, અને પદાતી યોદ્ધાઓ, દુઃખી બની, જમીન પર મૃત પડ્યા.
તૈર્હતૈર્હન્યમાનૈશ્ચ પતદ્ભિઃ પતિતૈરપિ। ભ્રમદ્ભિર્નિષ્ટનદ્ભિશ્ચ ક્રૂરમાયોધનં બભૌ
માર્યા ગયેલા અને માર પડતા, પડી રહેલા અને પડી ગયેલા, ચક્કર ખાતા અને દુઃખથી કરાહતા યોદ્ધાઓથી એ ભયાનક યુદ્ધ અત્યંત ક્રૂર બની ગયું.
રજશ્ચ ચાપ્યભવદ્દુર્ગા કબન્ધશતસઙ્કુલા।। તદ્બભૌ રૌદ્રબીભત્સં બીભત્સોર્યાનમાહવે
ધૂળ એટલી વધી ગઈ કે રસ્તો પણ દેખાતો નહોતો અને શેકડો ધડવિહોણા લાશોથી મેદાન ભરાઈ ગયું. એ યુદ્ધમાં ભીમસેનનું રથ ભયાનક અને વિભત્સ દેખાતું હતું.
આક્રીડમિવ રુદ્રસ્ય ઘ્નતઃ કાલાત્યયે પશૂન્।। કતે વધ્યમાનાઃ પાર્થેન વ્યાકુલાશ્વરથદ્વિપાઃ
જેમ અંતકાળે રુદ્ર પશુઓનો વિનાશ કરે છે, એમ અર્જુને જ્યારે ઘોડા, રથ અને હાથીઓમાં ભય અને અફરા-તફરી ફેલાવી, દુશ્મનોને માર્યા, ત્યારે એ યુદ્ધ પણ એવો જ ભયાનક લાગતો હતો.
તમેવાભિમુખાઃ ક્ષીણાઃ શક્રસ્યાતિથિતાં ગતાઃ।। સા ભૂમીર્ભરતશ્રેષ્ઠ નિહતૈસ્તૈર્મહારથૈઃ
જ્યારે યોદ્ધાઓ થાકી ગયા છતાં પણ સામે જઈને લડ્યા, જાણે ઇન્દ્રના મહેમાન બની ગયા હોય, ત્યારે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ ધરતી મહાન રથીઓની લાશોથી ઢંકાઈ ગઈ.
આસ્તીર્ણા સમ્બભૌ સર્વા પ્રેતીભૂતૈઃ સમન્તતઃ।। એતસ્મિન્નન્તરે ચૈવ પ્રમત્તે સવ્યસાચિનિ
આ રીતે આખું મેદાન ચારે બાજુ મૃતક જેવા પડેલા યોદ્ધાઓથી છવાઈ ગયું. એ સમયે, જ્યારે સવ્યસાચી યુદ્ધમાં તલીન હતો—
વ્યૂઢાનીકસ્તતો દ્રોણો યુધિષ્ઠિરમુપાદ્રવત્।। તં પ્રત્યગૃહ્ણંસ્ત્વરિતા વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણઃ
ત્યારે દ્રોણે પોતાની સજ્જ સેના સાથે યુધિષ્ઠિર પર ચઢાઈ કરી. પણ પાંદડાની જેમ ગોઠવાયેલા, યુદ્ધ માટે તત્પર યોદ્ધાઓએ ઝડપથી દ્રોણને રોકી લીધો.
યુધિષ્ઠિરં પરીપ્સન્તસ્તદાસીત્તુમુલં મહત્
યુધિષ્ઠિરને પકડવાની ઇચ્છાથી, ત્યાં ભયાનક અને ગજ્જન કરતું યુદ્ધ શરૂ થયું.
બ્રાહ્મણસ્ય વશં નાહમિયામદ્ય યથા પ્રભો। પારાવતસવર્ણાશ્વ તથા નીતિર્વિધીયતામ્
હું આજે બ્રાહ્મણની ઇચ્છા પ્રમાણે નહિ ચાલું, હે પ્રભુ; પારોવટ જેવા રંગના ઘોડાઓ જેવી યોજના બનાવો.
દ્રોણસ્ય યતમાનસ્ય વશં નૈષ્યસિ સુવ્રત। અહમાવારયિષ્યામિ દ્રોણમદ્ય સહાનુગમ્
દ્રોણ કેટલો પણ પ્રયત્ન કરે, તું એની વશમાં નહિ જઈશ, હે ધીરજવાન; આજે હું દ્રોણ અને એની સાથેના યોદ્ધાઓને રોકી લઈશ.
મયિ જીવતિ કૌરવ્ય નોદ્વેગં કર્તુમર્હસિ। ન હિ શક્તો રણે દ્રોણો વિજેતું માં કથઞ્ચન
જ્યાં સુધી હું જીવતો છું, હે કૌરવ્ય, તારે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી; કારણ કે દ્રોણ કોઈ રીતે યુદ્ધમાં મને હરાવી શકતો નથી.
એવમુક્ત્વા કિરન્બાણાન્દ્રુપદસ્ય સુતો બલી। પારાવતસવર્ણાશ્વઃ સ્વયં દ્રોણમુપાદ્રવત્
આવી રીતે કહી, બાણોની વરસાદ વરસાવતો, દ્રુપદપુત્ર પરાક્રમી, પારોવટ જેવા ઘોડાઓ સાથે, પોતે જ દ્રોણ સામે દોડી ગયો.
અનિષ્ટદર્શનં દૃષ્ટ્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નમવસ્થિતમ્। ક્ષણેનૈવાભવદ્દ્રોણો નાતિહૃષ્ટમના ઇવ
ધૃષ્ટદ્યુમ્નને સામે ઊભેલો જોઈ, જે દુર્ભાગ્યનું સૂચક હતું, દ્રોણ એક ક્ષણમાં જ મનથી ખુશ રહ્યો નહિ.
સ હિ જાતો મહારાજ દ્રોણસ્ય નિધનં પ્રતિ
કારણ કે, હે મહારાજ, એ તો દ્રોણના વિનાશ માટે જ જન્મ્યો હતો.
મર્ત્યધર્મતયા તસ્માદ્ભારદ્વાજો વ્યમુહ્યત। નાશકત્તત્ર તત્કિઞ્ચિદનીકં પ્રતિવીક્ષિતુમ્
મૃત્યુકે નિયમથી, ભારદ્વાજ મૂંઝાઈ ગયો અને ત્યાં એ સેના તરફ જોઈ પણ શક્યો નહિ.
તતઃ કિરન્નિષૂંસ્તીક્ષ્ણાન્દ્રુપદસ્ય વરૂથિનીમ્। ભરાદ્વાજો યયૌ તૂર્ણં પાર્ષતં વર્જયન્યુધિ। દ્રુપદસ્ય મહત્સૈન્યં દારયામાસ બ્રાહ્મણઃ
પછી ભારદ્વાજે તીક્ષ્ણ બાણોની વરસાદ વરસાવીને દ્રુપદની વિશાળ સેના પર આક્રમણ કર્યું અને યુદ્ધમાં પાર્ષતને ટાળી, બ્રાહ્મણે દ્રુપદની મોટી સેના ચીરી નાખી.
તં તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય પુત્રસ્તે દુર્મુખઃ શત્રુકર્ષણઃ। પ્રિયં ચિકીર્ષુર્દ્રોણસ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નમવારયત્
પણ તારા પુત્ર દુર્મુખ, દુશ્મનોને હરાવનાર, દ્રોણને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતો, ધૃષ્ટદ્યુમ્નને રોકવા ગયો.
સ સમ્પ્રહારસ્તુમુલઃ સુઘોરઃ સમપદ્યત। પાર્ષતસ્ય ચ શૂરસ્ય દુર્મુખસ્ય ચ ભારત
પાર્ષત અને દુર્મુખ વચ્ચેનું એ સંઘર્ષ અત્યંત ભયાનક અને ગજ્જન કરતું બની ગયું, હે ભારત.
પાર્ષતઃ શરજાલેન ક્ષિપ્રં પ્રચ્છાદ્ય દુર્મુખમ્। ભારદ્વાજં શરૌઘેણ મહતા સમવારયત્
પાર્ષતે ઝડપથી દુર્મુખને બાણોની ઝંઝાવાતથી ઢાંકી દીધો અને ભારદ્વાજને પણ મહાન બાણવર્ષાથી રોકી લીધો.
દ્રોણાવારિતં દૃષ્ટ્વા ભૃશાયસ્તસ્તવાત્મજઃ। નાનાલિઙ્ગૈઃ શરવ્રાતૈઃ પાર્ષતં સમમોહયત્
દ્રોણે રસ્તો અટકાવ્યો તે જોઈને, તમારો દીકરો બહુ ગભરાઈ ગયો અને色色ના તીરોની વરસાદ કરીને પાર્ષતને મૂંઝવી નાખ્યો.
તયોર્વિષક્તયોઃ સઙ્ખ્યે પાઞ્ચાલ્યકુરુમુખ્યયોઃ। દ્રોણો યૌધિષ્ઠિરં સૈન્યં બહુધા વ્યધમચ્છરૈઃ
કુરુઓ અને પાંડવોના મુખ્ય યોદ્ધાઓ યુદ્ધમાં વ્યસ્ત હતા ત્યારે દ્રોણે યુધિષ્ઠિરની સેના પર અનેક રીતે તીરો વરસાવીને તેને વિખેરાઈ નાખી.
અનિલેન યથાઽભ્રાણિ વિચ્છિન્નાનિ સમન્તતઃ। તથા પાર્થસ્ય સૈન્યાનિ વિચ્છિન્નાનિ ક્વચિત્ક્વચિત્
જે રીતે પવનથી વાદળો ચારે બાજુ ફાટી જાય છે, એ જ રીતે પાર્થની સેનાઓ અહીં-ત્યાં તૂટી પડી.
મુહૂર્તમિવ તદ્યુદ્ધમાસીન્મધુરદર્શનમ્। તત ઉન્મત્તવદ્રાજન્નિર્મર્યાદમવર્તત
થોડા સમય માટે એ યુદ્ધ જોવામાં મીઠું લાગતું હતું, પણ પછી, રાજા, એ યુદ્ધ ઉગ્ર અને બેફાંસી બની ગયું.
નૈવ ખં ન દિશો ભૂમિર્બભાસે ન ચ ભાસ્કરઃ'। નૈવ સ્વે ન પરે રાજન્નાજ્ઞાયન્ત પરસ્પરમ્। અનુમાનેન સંજ્ઞાભિર્યુદ્ધં તત્સમવર્તત
એ યુદ્ધમાં આકાશ, દિશાઓ, ધરતી કે સૂર્ય કંઈ જ દેખાતું નહોતું; પોતાને કે પરાયાને ઓળખી શકાય તેમ નહોતું, રાજા. એ યુદ્ધ તો ફક્ત સંકેતો અને અંદાજથી જ ચાલતું રહ્યું.
ચૂડામણિષુ નિષ્કેષુ ભૂષણેષ્વપિ વર્મસુ। તેષામાદિત્યવર્ણાભા રશ્મયઃ પ્રચકાશિરે
યોદ્ધાઓના મસ્તકમણિ, હાર, આભૂષણો અને કવચ પર સૂર્ય જેવી તેજસ્વી કિરણો ચમકી ઉઠી.
તત્પ્રકીર્ણપતાકાનાં રથવારણવાજિનામ્। બલાકાશબલાભ્રામં દદૃશે રૂપમાહવે
રથ, હાથી અને ઘોડાઓના વિખેરાયેલા ધ્વજોમાં એ યુદ્ધમાં એવું દૃશ્ય દેખાતું હતું જાણે વાદળોમાં વાઘોળાઓની પટ્ટીઓ હોય.
નરાનેવ નરા જઘ્નરુદગ્રાશ્ચ હયા હયાન્। રથાંશ્ચ રથિનો જઘ્નુર્વારણા વરવારણાન્
માણસે માણસને માર્યા, ભયાનક ઘોડાએ ઘોડાને, રથીઓએ રથોને અને હાથીઓએ મહાન હાથીઓને પછાડ્યા.
સમુચ્છ્રિતપતાકાનાં ગજાનાં પરમદ્વિપૈઃ। ક્ષણેન તુમુલો ઘોરઃ સઙ્ગ્રામઃ સમપદ્યત
ઉંચા ધ્વજાવાળા હાથીઓ વચ્ચે શ્રેષ્ઠ હાથીઓએ પળમાં જ ભયાનક અને ભયાવહ યુદ્ધ ઉભું કરી દીધું.
તેષાં સંસક્તગાત્રાણાં કર્ષતામિતરેતરમ્। દન્તસઙ્ઘાતસઙ્ઘર્ષાત્સધૂમોઽગ્નિરજાયત
જ્યારે હાથીઓના શરીર એકબીજામાં ફસાઈને ખેંચતા હતા, ત્યારે દાંત અથડાવાથી ધૂમ્ર અને અગ્નિ નીકળી આવી.