ભૂયિષ્ઠં પ્રતિરુદ્ધા યે હતૈર્યોધૈર્યશસ્વિનઃ'। વ્યદ્રવન્ત ભયાદ્ભીતા યત્ર દૌર્યોધનં બલમ્
યુદ્ધમાં જે વિખ્યાત યોદ્ધાઓ માર્યા ગયા અને જે અટવાયા હતા, એમાંથી મોટાભાગના ડરીને, દુર્યોધનના સૈન્ય તરફ ભાગી ગયા.
તતો જઘાનં સઙ્ક્રુદ્ધો વાસવિસ્તાં મહાચમૂમ્। શરજાલૈરવિચ્છિન્નૈસ્તમઃ સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ
પછી વાસવી ગુસ્સામાં આવીને એ મહાસૈન્ય પર સતત બાણવર્ષા કરી, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી અંધકાર દૂર કરે.
તતો ભગ્ને બલે તસ્મિન્વિપ્રલીને સમન્તતઃ। સવ્યસાચિનિ સઙ્ક્રુદ્વે ત્રૈગર્તાન્ભયમાવિશત્
પછી એ સૈન્ય તૂટી પડ્યું અને ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયું, ત્યારે સવ્યસાચીના ક્રોધથી ત્રિગર્તો ડરી ગયા.
તે વધ્યમાનાઃ પાર્થેન શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ। અમુહ્યંસ્તત્રતત્રૈવ ત્રસ્તા મૃગગણા ઇવ
પાર્થના મજબૂત જોડાવાળા બાણોથી જે યોદ્ધાઓ મારાતા હતા, તેઓ ડરીને હરણોના ઝુંડની જેમ અહીં-ત્યાં ભાગી ન શક્યા.
તતસ્ત્રિગર્તરાટ્ ક્રુદ્ધસ્તાનુવાચ મહારથાન્। અલં દ્રુતેન વઃ શૂરા ન ભયં કર્તુમર્હથ
પછી ત્રિગર્તનો રાજા ગુસ્સામાં મહારથીઓને બોલ્યો: 'વીરો, હવે ભાગવાનું પૂરતું, ડરવું નહીં.'
શપ્ત્વાઽથ શપથાન્ઘોરાન્સર્વસૈન્યસ્ય પશ્યતઃ। ગત્વા દૌર્યોધનં સૈન્યં કિં વૈ વક્ષ્યથ મુખ્યશઃ
પછી આખા સૈન્ય સામે ભયાનક શપથો લઈ, તેણે કહ્યું: 'જ્યારે તમે દુર્યોધનના સૈન્યમાં જશો, ત્યારે મુખ્ય લોકો, શું કહેશો?'
નાવહાસ્યાઃ કથં લોકે કર્મણાઽનેન સંયુગે। ભવેમ સહિતાઃ સર્વે નિવર્તધ્વં યથાબલમ્
આ યુદ્ધમાં કરેલા કામ માટે આપણે બધા દુનિયામાં હાસ્યના પાત્ર કેમ બનીએ? દરેકે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પાછા વળો.
એવમુક્તાસ્તુ તે રાજન્નુદક્રોશન્મુહુર્મુહુઃ। શઙ્ખાંશ્ચ દધ્મિરે વીરા હર્ષયન્તઃ પરસ્પરમ્
રાજા, એમ કહીને તેઓ વારંવાર બૂમાબૂમ કરવા લાગ્યા અને વીરોએ એકબીજાને ઉત્સાહિત કરતાં શંખ વગાડ્યા.
તતસ્તે સન્ન્યવર્તન્તં સંશપ્તકગણાઃ પુનઃ। નારાયણાશ્ચ ગોપાલા મૃત્યું કૃત્વાઽનિવર્તનમ્
પછી સંશપ્તકો અને નારાયણ ગોપાલો ફરી પાછા વળ્યા, મરણને વ્રત માનીને પાછા ન ફરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
સોત્તરાયુધિનો નાગાઃ સપતાકાઙ્કુશધ્વજાઃ। પેતુઃ શક્રાશનિહતા દ્રુમવન્ત ઇવાચલાઃ
ઉત્તમ શસ્ત્રો, ધ્વજાઓ અને અંકુશોવાળા હાથીઓ, ઇન્દ્રના વીજળીથી પડેલા, પર્વતો પરના વૃક્ષોની જેમ ધરાશાયી થયા.
ચામરાપીડકવચાઃ સ્રસ્તાન્ત્રનયનાસ્તથા। સારોહાસ્તુરગાઃ પેતુઃ પાર્તબાણહતાઃ ક્ષિતૌ
પાર્થના બાણોથી ઘાયલ થયેલા, વાળ અને કવચ ખૂલી ગયેલા, આંખો ઉઘાડી પડેલા સવારવાળા ઘોડાઓ જમીન પર પડી ગયા.
વિપ્રવિદ્ધાસિનારાચાશ્છિન્નવર્મર્ષ્ટિશક્તયઃ। પત્તયશ્ચિન્નવર્માણઃ કૃપણાઃ શેરતે હતાઃ
તૂટેલા કવચ, તલવાર, બાણ, ઢાલ અને ભાલા ચારે બાજુ ફેંકાઈ ગયા, અને પદાતી યોદ્ધાઓ, દુઃખી બની, જમીન પર મૃત પડ્યા.
તૈર્હતૈર્હન્યમાનૈશ્ચ પતદ્ભિઃ પતિતૈરપિ। ભ્રમદ્ભિર્નિષ્ટનદ્ભિશ્ચ ક્રૂરમાયોધનં બભૌ
માર્યા ગયેલા અને માર પડતા, પડી રહેલા અને પડી ગયેલા, ચક્કર ખાતા અને દુઃખથી કરાહતા યોદ્ધાઓથી એ ભયાનક યુદ્ધ અત્યંત ક્રૂર બની ગયું.
રજશ્ચ ચાપ્યભવદ્દુર્ગા કબન્ધશતસઙ્કુલા।। તદ્બભૌ રૌદ્રબીભત્સં બીભત્સોર્યાનમાહવે
ધૂળ એટલી વધી ગઈ કે રસ્તો પણ દેખાતો નહોતો અને શેકડો ધડવિહોણા લાશોથી મેદાન ભરાઈ ગયું. એ યુદ્ધમાં ભીમસેનનું રથ ભયાનક અને વિભત્સ દેખાતું હતું.
આક્રીડમિવ રુદ્રસ્ય ઘ્નતઃ કાલાત્યયે પશૂન્।। કતે વધ્યમાનાઃ પાર્થેન વ્યાકુલાશ્વરથદ્વિપાઃ
જેમ અંતકાળે રુદ્ર પશુઓનો વિનાશ કરે છે, એમ અર્જુને જ્યારે ઘોડા, રથ અને હાથીઓમાં ભય અને અફરા-તફરી ફેલાવી, દુશ્મનોને માર્યા, ત્યારે એ યુદ્ધ પણ એવો જ ભયાનક લાગતો હતો.
તમેવાભિમુખાઃ ક્ષીણાઃ શક્રસ્યાતિથિતાં ગતાઃ।। સા ભૂમીર્ભરતશ્રેષ્ઠ નિહતૈસ્તૈર્મહારથૈઃ
જ્યારે યોદ્ધાઓ થાકી ગયા છતાં પણ સામે જઈને લડ્યા, જાણે ઇન્દ્રના મહેમાન બની ગયા હોય, ત્યારે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ ધરતી મહાન રથીઓની લાશોથી ઢંકાઈ ગઈ.
આસ્તીર્ણા સમ્બભૌ સર્વા પ્રેતીભૂતૈઃ સમન્તતઃ।। એતસ્મિન્નન્તરે ચૈવ પ્રમત્તે સવ્યસાચિનિ
આ રીતે આખું મેદાન ચારે બાજુ મૃતક જેવા પડેલા યોદ્ધાઓથી છવાઈ ગયું. એ સમયે, જ્યારે સવ્યસાચી યુદ્ધમાં તલીન હતો—
વ્યૂઢાનીકસ્તતો દ્રોણો યુધિષ્ઠિરમુપાદ્રવત્।। તં પ્રત્યગૃહ્ણંસ્ત્વરિતા વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણઃ
ત્યારે દ્રોણે પોતાની સજ્જ સેના સાથે યુધિષ્ઠિર પર ચઢાઈ કરી. પણ પાંદડાની જેમ ગોઠવાયેલા, યુદ્ધ માટે તત્પર યોદ્ધાઓએ ઝડપથી દ્રોણને રોકી લીધો.
યુધિષ્ઠિરં પરીપ્સન્તસ્તદાસીત્તુમુલં મહત્
યુધિષ્ઠિરને પકડવાની ઇચ્છાથી, ત્યાં ભયાનક અને ગજ્જન કરતું યુદ્ધ શરૂ થયું.
બ્રાહ્મણસ્ય વશં નાહમિયામદ્ય યથા પ્રભો। પારાવતસવર્ણાશ્વ તથા નીતિર્વિધીયતામ્
હું આજે બ્રાહ્મણની ઇચ્છા પ્રમાણે નહિ ચાલું, હે પ્રભુ; પારોવટ જેવા રંગના ઘોડાઓ જેવી યોજના બનાવો.
દ્રોણસ્ય યતમાનસ્ય વશં નૈષ્યસિ સુવ્રત। અહમાવારયિષ્યામિ દ્રોણમદ્ય સહાનુગમ્
દ્રોણ કેટલો પણ પ્રયત્ન કરે, તું એની વશમાં નહિ જઈશ, હે ધીરજવાન; આજે હું દ્રોણ અને એની સાથેના યોદ્ધાઓને રોકી લઈશ.
મયિ જીવતિ કૌરવ્ય નોદ્વેગં કર્તુમર્હસિ। ન હિ શક્તો રણે દ્રોણો વિજેતું માં કથઞ્ચન
જ્યાં સુધી હું જીવતો છું, હે કૌરવ્ય, તારે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી; કારણ કે દ્રોણ કોઈ રીતે યુદ્ધમાં મને હરાવી શકતો નથી.
એવમુક્ત્વા કિરન્બાણાન્દ્રુપદસ્ય સુતો બલી। પારાવતસવર્ણાશ્વઃ સ્વયં દ્રોણમુપાદ્રવત્
આવી રીતે કહી, બાણોની વરસાદ વરસાવતો, દ્રુપદપુત્ર પરાક્રમી, પારોવટ જેવા ઘોડાઓ સાથે, પોતે જ દ્રોણ સામે દોડી ગયો.
અનિષ્ટદર્શનં દૃષ્ટ્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નમવસ્થિતમ્। ક્ષણેનૈવાભવદ્દ્રોણો નાતિહૃષ્ટમના ઇવ
ધૃષ્ટદ્યુમ્નને સામે ઊભેલો જોઈ, જે દુર્ભાગ્યનું સૂચક હતું, દ્રોણ એક ક્ષણમાં જ મનથી ખુશ રહ્યો નહિ.
સ હિ જાતો મહારાજ દ્રોણસ્ય નિધનં પ્રતિ
કારણ કે, હે મહારાજ, એ તો દ્રોણના વિનાશ માટે જ જન્મ્યો હતો.
મર્ત્યધર્મતયા તસ્માદ્ભારદ્વાજો વ્યમુહ્યત। નાશકત્તત્ર તત્કિઞ્ચિદનીકં પ્રતિવીક્ષિતુમ્
મૃત્યુકે નિયમથી, ભારદ્વાજ મૂંઝાઈ ગયો અને ત્યાં એ સેના તરફ જોઈ પણ શક્યો નહિ.
તતઃ કિરન્નિષૂંસ્તીક્ષ્ણાન્દ્રુપદસ્ય વરૂથિનીમ્। ભરાદ્વાજો યયૌ તૂર્ણં પાર્ષતં વર્જયન્યુધિ। દ્રુપદસ્ય મહત્સૈન્યં દારયામાસ બ્રાહ્મણઃ
પછી ભારદ્વાજે તીક્ષ્ણ બાણોની વરસાદ વરસાવીને દ્રુપદની વિશાળ સેના પર આક્રમણ કર્યું અને યુદ્ધમાં પાર્ષતને ટાળી, બ્રાહ્મણે દ્રુપદની મોટી સેના ચીરી નાખી.
તં તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય પુત્રસ્તે દુર્મુખઃ શત્રુકર્ષણઃ। પ્રિયં ચિકીર્ષુર્દ્રોણસ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નમવારયત્
પણ તારા પુત્ર દુર્મુખ, દુશ્મનોને હરાવનાર, દ્રોણને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતો, ધૃષ્ટદ્યુમ્નને રોકવા ગયો.
સ સમ્પ્રહારસ્તુમુલઃ સુઘોરઃ સમપદ્યત। પાર્ષતસ્ય ચ શૂરસ્ય દુર્મુખસ્ય ચ ભારત
પાર્ષત અને દુર્મુખ વચ્ચેનું એ સંઘર્ષ અત્યંત ભયાનક અને ગજ્જન કરતું બની ગયું, હે ભારત.
પાર્ષતઃ શરજાલેન ક્ષિપ્રં પ્રચ્છાદ્ય દુર્મુખમ્। ભારદ્વાજં શરૌઘેણ મહતા સમવારયત્
પાર્ષતે ઝડપથી દુર્મુખને બાણોની ઝંઝાવાતથી ઢાંકી દીધો અને ભારદ્વાજને પણ મહાન બાણવર્ષાથી રોકી લીધો.