અસંશયં ધ્યાનપરો યથા વત્સ તથા શૃણુ। અપત્યં નસ્ત્વમેવૈકઃ કુલે મહતિ ભારત
નિષ્શંકપણે, બેટા, હું વિચારોમાં ડૂબેલો છું. સાંભળ, કેમ એ વાત છે: આ મહાન વંશમાં તું જ મારો એકમાત્ર દીકરો છે.
શસ્ત્રનિત્યશ્ચ સતતં પૌરુષે પર્યવસ્થિતઃ। અનિત્યતાં ચ લોકાનામનુશોચામિ પુત્રક
તું હંમેશા શસ્ત્રસાધન અને પરાક્રમમાં સ્થિર છે, પણ બેટા, મને દુનિયાની અસ્થીરતા માટે દુઃખ થાય છે.
કથંચિત્તવ ગાઙ્ગેય વિપત્તૌ નાસ્તિ નઃ કુલમ્। અસંશયં ત્વમેવૈકઃ શતાદપિ વરઃ સુતઃ
ગંગાપુત્ર, જો તને કશું અઘટન થાય તો આપણું વંશ જ નાશ પામે. નિશ્ચયથી, તું જ મારે માટે સો દીકરાથી શ્રેષ્ઠ છે.
ન ચાપ્યહં વૃથા ભૂયો દારાન્કર્તુમિહોત્સહે। સંતાનસ્યાવિનાશાય કામયે ભદ્રમસ્તુ તે
હવે હું વ્યર્થમાં બીજી પત્ની કરવા માટે તૈયાર નથી. વંશ અખંડિત રહે એ જ મારી ઇચ્છા છે—ભગવાન તને સુખ આપે.
અનપત્યતૈકપુત્રત્વમિત્યાહુર્ધર્મવાદિનઃ। `ચક્ષુરેકં ચ પુત્રશ્ચ અસ્તિ નાસ્તિ ચ ભારત। ચક્ષુર્નાશે તનોર્નાશઃ પુત્રનાશે કુલક્ષયઃ
ધર્મના જાણકારો કહે છે કે સંતાન ન હોવું કે એક જ દીકરો હોવો બન્ને એક સમાન છે. આંખ અને દીકરો—ક્યારેક હોય, ક્યારેક ન હોય. આંખ જાય તો શરીર નાશ પામે, દીકરો જાય તો વંશ નાશ પામે.
અગ્નિહોત્રં ત્રયી વિદ્યા યજ્ઞાશ્ચ સહદક્ષિણાઃ। સર્વાણ્યેતાન્યપત્યસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્
અગ્નિહોત્ર, ત્રણેય વેદ અને દાનસહિત યજ્ઞ—આ બધું પણ સંતાનના ગુણની સોળમી ભાગની પણ બરાબર નથી.
એવમેતન્મનુષ્યેષુ તચ્ચ સર્વં પ્રજાસ્વિતિ। યદપત્યં મહાપ્રાજ્ઞ તત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ
માનવોમાં જ નહીં, બધાં જીવોમાં પણ એ જ વાત છે. વિદ્વાન, સંતાનનું મહત્વ વિશે મને કોઈ શંકા નથી.
અપત્યેનાનૃણો લોકે પિતૄણાં નાસ્તિ સંશયઃ।' એષા ત્રયી પુરાણાનાં દેવતાનાં ચ શાશ્વતી
સંતાનથી જ મનુષ્ય પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. એ જ પ્રાચીન અને દેવો દ્વારા સ્વીકારેલી શાશ્વત ત્રિવિધી છે.
અપત્યં કર્મ વિદ્યા ચ ત્રીણિ જ્યોતીંષિ ભારત
સંતાન, સારા કર્મ અને જ્ઞાન—આ ત્રણ જ્યોતિ છે, હે ભારત.
ત્વં ચ શૂરઃ સદાઽમર્ષી શસ્ત્રનિત્યશ્ચ ભારત। નાન્યત્ર યુદ્ધાત્તસ્માત્તે નિધનં વિદ્યતે ક્વચિત્
તું શૂરવીર છે, હંમેશા અડગ છે અને શસ્ત્રસાધનમાં નિરંતર છે, હે ભારત. તારા માટે યુદ્ધ સિવાય બીજે ક્યાંય મૃત્યુ નથી.
સોઽસ્મિ સંશયમાપન્નસ્ત્વયિ શાન્તે કથં ભવેત્। ઇતિ તે કારણં તાત દુઃખસ્યોક્તમશેષતઃ
એટલે જ, હે શાંતનુ, મને એ શંકા સતાવે છે કે તારા અંતરમાં શાંતિ કેમ આવશે. બેટા, આ જ મારા દુઃખનું સંપૂર્ણ કારણ છે, જે મેં તને કહી દીધું છે.
તતસ્તત્કારણં રાજ્ઞો જ્ઞાત્વા સર્વમશેષતઃ। દેવવ્રતો મહાબુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞયા ચાન્વચિન્તયત્
પછી, રાજાના દુઃખનું આખું કારણ જાણી, મહાન બુદ્ધિશાળી દેવવ્રતે સમજદારીથી વિચાર કર્યો.
અપત્યફલસંયુક્તમેતચ્છ્રુત્વા પિતુર્વચઃ। સૂતં ભૂયોઽપિ સંતપ્ત આહ્વયામાસ વૈ પિતુઃ
પિતાના સંતાન વિષયક દુઃખભર્યા શબ્દો સાંભળી, દુઃખી દેવવ્રતે ફરી એકવાર પિતાના રથચાલકને બોલાવ્યા.
સૂતસ્તુ કુરુમુખ્યસ્ય ઉપયાતસ્તદાજ્ઞયા। તમુવાચ મહાપ્રાજ્ઞો ભીષ્મો વૈ સારથિં પિતુઃ
કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ દેવવ્રતની આજ્ઞાથી રથચાલક આવ્યો. પછી ભીષ્મે, જે પિતાના રથચાલકને, સમજદારીપૂર્વક વાત કરી.
ત્વં સારથે પિતુર્મહ્યં સખાસિ રથધૂર્ગતઃ। અપિ જાનાસિ યદિ વૈ કસ્યાં ભાવો નૃપસ્ય તુ
તમે મારા પિતાના રથચાલક અને મારા મિત્ર છો, રથ ચલાવવામાં કુશળ છો. જો તમને ખબર હોય તો સાચું કહો કે રાજાના હૃદયમાં પ્રેમ કોના માટે છે.
દાશકન્યા કુરુશ્રેષ્ઠ તત્ર ભાવઃ પિતુર્ગતઃ
હે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, રાજાનું મન તો માછુવાનો પુત્રી તરફ જ હતું.
વૃતઃ સ નરદેવેન તદા વચનમબ્રવીત્। યોઽસ્યાં પુમાન્ભવેજ્જાતઃ સ રાજા ત્વદનન્તરમ્
રાજાએ પસંદ કરી પછી કહ્યું: 'આ પુત્રીમાંથી જે પુત્ર જન્મશે, એ તારા પછી રાજા બનશે.'
નાકામયત તં દાતું પિતા તવ વરં તદા। સ ચાપિ નિશ્ચયસ્તસ્ય ન ચ દદ્યાં તતોઽન્યથા
એ સમયે તારા પિતા એ વચન આપવાનું ઈચ્છતા નહોતા, પણ પોતાના નિશ્ચયમાં અડગ રહ્યા અને બીજાં કોઈ શરતે એ પુત્રી આપવાનું સ્વીકાર્યું નહોતું.
તતઃ સ પિતુરાજ્ઞાય મતં સમ્યગવેક્ષ્ય ચ। જ્ઞાત્વા ચ માનસં પુત્રઃ પ્રયયૌ યમુનાં પ્રતિ
પછી પિતાની આજ્ઞા અને ઈચ્છા સમજીને પુત્રએ મનમાં વિચાર્યું અને યમુના તરફ નીકળી પડ્યો.
ક્ષત્રિયૈઃ સહ ધર્માત્મા પુરાણૈર્ધર્મચારિભિઃ। ઉચ્ચૈશ્શ્રવસમાગમ્ય કન્યાં વવ્રે પિતુઃ સ્વયમ્
ધર્મમાં સ્થિર અને પુરાતન ક્ષત્રિયોના સંગાથે એ ઉચ્છૈ:શ્રવસને મળ્યો અને પિતાના માટે પોતે જ એ કન્યાને માગી.
તં દાશઃ પ્રતિજગ્રાહ વિધિવત્પ્રતિપૂજ્ય ચ। અબ્રવીચ્ચૈનમાસીનં રાજસંસદિ ભારત
માછુવાએ યોગ્ય રીતે સન્માનપૂર્વક તેને સ્વીકાર્યો અને રાજાસભામાં બેસાડી, એ સાથે વાત કરી, હે ભારત.
રાજ્યશુલ્કા પ્રદાતવ્યા કન્યેયં યાચતાં વર। અપત્યં યદ્ભવેદસ્યાઃ સ રાજાઽસ્તુ પિતુઃ પરમ્
'આ કન્યાને માગનારને રાજાશુલ્ક આપવું પડશે; અને એની કુંખેથી જે પુત્ર જન્મશે, એ પિતાના પછી રાજા બનશે.'
ત્વમેવાત્ર મહાબાહો શાન્તનોર્વંશવર્ધનઃ। પુત્રઃ શસ્ત્રભૃતાં શ્રેષ્ઠઃ કિં નુ વક્ષ્યામિ તે વચઃ
'હે મહાબાહુ, તું જ શાંતનુના વંશને વધારનાર અને શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; હવે હું તને શું કહું?'
કુમારિકાયાઃ શુલ્કાર્થં કિંચિદ્વક્ષ્યામિ ભારત।' કોહિ સંબન્ધખં શ્લાઘ્યમીપ્સિતં યૌનમીદૃશમ્। અતિક્રામન્ન તપ્યેત સાક્ષાદપિ શતક્રતુઃ
'કન્યાના શુલ્ક માટે એક વાત કહું છું, હે ભારત: આવો સંબંધ કોણ ઈચ્છે, જે દુષ્કર અને નિંદનીય છે, અને પછી પસ્તાવા વિના એમાં પ્રવેશ કરે? ઈન્દ્ર પણ એમાં પગ મૂકીને પસ્તાવા વિના રહી શકે નહીં.'
અપત્યં ચૈતદાર્યસ્ય યો યુષ્માકં સમો ગુણૈઃ। યસ્ય શુક્રાત્સત્યવતી સંભૂતા વરવર્ણિની
'આ આર્ય સ્ત્રીમાંથી જે પુત્ર જન્મશે, જે ગુણોમાં તને બરાબર છે, અને જેના વંશમાંથી સુંદર સત્યવતી જન્મી છે—'
તેન મે બહુશસ્તાત પિતા તે પરિકીર્તિતઃ। અર્હઃ સત્યવતીં વોઢું ધર્મજ્ઞઃ સ નરાધિપઃ
'એ મહાન પુરુષે, હે પ્રિય, તારા પિતાની ઘણી વાર પ્રશંસા કરી છે; એ રાજા, ધર્મને જાણનાર, સત્યવતીને પતિ બનવા યોગ્ય છે.'
ઇયં સત્યવતી દેવી પિતરં તેઽબ્રવીત્તથા। અર્થિતશ્ચાપિરાજર્ષિઃ પ્રત્યાખ્યાતઃ પુરા મયા
આ સત્યવતી દેવી એ તારા પિતાને આમ કહ્યું; રાજર્ષિએ માગ્યું છતાં, હું એ વખતે તેને ઇનકાર કર્યો હતો.
કન્યાપિતૃત્વાત્કિંચિત્તુ વક્ષ્યામિ ત્વાં નરાધિપ। બલવત્સપત્નતામત્ર દોષં પશ્યામિ કેવલમ્
'છતાં, કન્યાના પિતા તરીકે હું તને એક વાત કહું છું, હે રાજા: અહીં હું માત્ર જોરદાર સ્પર્ધાની ખોટ જ જોઈ રહ્યો છું.'
ભૂયાંસં ત્વયિ પશ્યામિ તદ્દોષમપરાજિત।' યસ્ય હિ ત્વં સપત્નઃ સ્યા ગન્ધર્વસ્યાસુરસ્ય વા
'હું એ ખોટ તારા માટે વધારે માનું છું, હે અપરાજિત; કારણ કે જેનો તું સ્પર્ધક બને, એ ગંધર્વ હોય કે અસુર—'
ન સ જાતુ ચિરં જીવેત્ત્વયિ ક્રુદ્ધે પરન્તપ। એતાવાનત્ર દોષો હિ નાન્યઃ કશ્ચન પાર્થિવ
'તો એ કદી લાંબા સમય સુધી જીવી શકે નહીં, જો તું ગુસ્સે થાય; અહીં માત્ર એટલી જ ખોટ છે, બીજું કંઈ નથી, હે રાજા.'