સર્વેષ્વપિ ચ લોકેષુ બીભત્સુરપરાજિતઃ। પ્રાધાન્યેનૈવ ભૂયિષ્ઠમમેયાઃ કેશવે ગુણાઃ
બધા લોકોમાં ભીમસેન અપરાજિત છે, પણ સર્વોપરી અનંત ગુણ તો કેશવમાં છે.
મોહાદ્દુર્યોધનઃ કૃષ્ણં યો ન વેત્તીહ કેશવમ્। મોહિતો દૈવયોગેન મૃત્યુપાશપુરસ્કૃતઃ
મોહવશ દુર્યોધન કૃષ્ણને ઓળખતો નથી; દેવયોગથી ભ્રમિત થઈ, મૃત્યુના ફાંસામાં બંધાયો છે.
ન વેદ કૃષ્ણં દાશાર્હમર્જુનં ચૈવ પાણ્ડવમ્। પૂર્વદેવૌ મહાત્માનૌ નરનારાયણાવુભૌ
એ કૃષ્ણ દાશાર્હને કે પાંડવ અર્જુનને પણ એ ઓળખતો નથી; બંને મહાત્મા, પૂર્વે દેવ, નર અને નારાયણ છે.
એકાત્માનૌ દ્વિધાભૂતૌ દૃશ્યેતે માનવૈર્ભુવિ। મનસાપિ હિ દુર્ધર્ષૌ સેનામેતાં યશસ્વિનૌ
ભલે માનવોને એ બે જુદા દેખાય છે, પણ એ તો એક જ આત્મા છે; વિચારમાં પણ એ મહાન યશસ્વી યુગલને કોઈ સેનાઓ જીતવી શકતી નથી.
નાશયેતામિહેચ્છન્તૌ માનુષત્વાચ્ચ નેચ્છતઃ। યુગસ્યેવ વિપર્યાસો લોકાનામિવ મોહનમ્
એ ઇચ્છે તો બધું નાશ કરી શકે, પણ માનવરૂપ હોવાથી એ ઇચ્છતા નથી; જાણે યુગો ઉલટાયા હોય અને જગત મોહિત થયું હોય.
ભીષ્મસ્ય ચ વધસ્તાત દ્રોણસ્ય ચ મહાત્મનઃ। ન હ્યેવ બ્રહ્મચર્યેણ ન વેદાધ્યયનેન ચ
ભીષ્મ અને મહાત્મા દ્રોણના મૃત્યુ બ્રહ્મચર્ય કે વેદાધ્યયનથી ટાળી શકાતા નથી.
ન ક્રિયાભિર્ન ચાસ્ત્રેણ મૃત્યોઃ કશ્ચિન્નિર્વાયતે। લોકસમ્ભાવિતૌ વીરૌ કૃતાસ્ત્રૌ યુદ્ધદુર્મદૌ
કોઈ પણ કર્મ કે શસ્ત્રથી મૃત્યુ ટાળી શકાય નહીં; એ બંને વીર, લોકપ્રસિદ્ધ, શસ્ત્રકુશળ અને યુદ્ધમાં ઉગ્ર છે.
ભીષ્મદ્રોણૌ હતૌ શ્રુત્વા કિન્નુ જીવામિ સઞ્જય। યાં તાં શ્રિયમસૂયામઃ પુરા દૃષ્ટ્વા યુધિષ્ઠિરે
ભીષ્મ અને દ્રોણના મૃત્યુ સાંભળીને, સંજય, હવે હું કેમ જીવું? જે વૈભવ પહેલાં યુધિષ્ઠિરમાં જોઈને અમને ઈર્ષ્યા થઈ હતી.
અદ્ય તામનુજાનીમો ભીષ્મદ્રોણવધેન હ। મત્કૃતે ચાપ્યનુપ્રાપ્તઃ કુરૂણામેષ સઙ્ક્ષયઃ
આજે ભીષ્મ અને દ્રોણના મૃત્યુ સાથે એ બધું સ્વીકારવું પડે છે; અને મારા કારણે જ કૌરવોનો આ વિનાશ થયો છે.
પક્વાનાં હિ વધે સૂત વજ્રાયન્તે તૃણાન્યુત। અનન્તમિદમૈશ્વર્યં લોકે પ્રાપ્તો યુધિષ્ઠિરઃ
જ્યારે પક્વ ફળો પડી જાય, ત્યારે ઘાસ પણ વજ્ર જેવું લાગે છે, સંજય; યુધિષ્ઠિરે તો દુનિયામાં અનંત ઐશ્વર્ય મેળવી લીધું છે.
યસ્ય કોપાન્મહાત્માનૌ ભીષ્મદ્રોણૌ નિપાતિતૌ। પ્રાપ્તઃ પ્રકૃતિતો ધર્મો ન ધર્મો મામકાન્પ્રતિ
જેના ક્રોધથી મહાત્મા ભીષ્મ અને દ્રોણ પડ્યા, એના કારણે ધર્મ પોતે પાછો આવ્યો છે, પણ મારા લોકો માટે ધર્મ રહ્યો નથી.
ક્રૂરઃ સર્વવિનાશાય કાલોઽસૌ નાતિવર્તતે। અન્યથા ચિન્તિતા હ્યર્થા નરૈસ્તાત મનસ્વિભિઃ। અન્યથૈવ પ્રપદ્યન્તે દૈવાદિતિ મતિર્મમ
ક્રૂર સમય બધાનો વિનાશ કરવા માટે કદી અટકતો નથી; બુદ્ધિશાળી લોકો ભલે બીજું વિચારે, પણ ઘટનાઓ તો દૈવ પ્રમાણે જ બને છે — એ જ મારી સમજ છે.
તસ્માદપરિહાર્યેઽર્થે સમ્પ્રાપ્તે કૃચ્છ્ર ઉત્તમે। અપારણીયે દુશ્ચિન્ત્યે યથાભૂતં પ્રચક્ષ્વ મે
આથી, જ્યારે કોઈ મોટું અને ટાળવું અશક્ય એવું દુઃખદાયક સંકટ આવી પડે, જેનું ઉકેલવું અઘરું છે અને મનને ખૂબ જ ચિંતા આપે છે, ત્યારે કૃપા કરીને મને સાચું જ કહો, જેવું છે તેમ કહો.
એવમુક્તે તદા તસ્મિન્યુદ્ધે દેવાસુરોપમે'। સાન્તરં તુ પ્રતિજ્ઞાતે રાજ્ઞો દ્રોણેન નિગ્રહે। ગૃહીતં તમમન્યન્ત તવ પુત્રાઃ સુબાલિશાઃ
આવું કહેવામાં આવ્યું ત્યારે, દેવ-દાનવો જેવી એ યુદ્ધભૂમિમાં, દ્રોણે રાજાને પકડી રોકવાનો સંકલ્પ કર્યો પછી, તમારા મૂર્ખ પુત્રોએ એ કામ થઈ ગયું છે એમ માની લીધું.
તતો દુર્યોધનેનાપિ ગ્રહણં પાણ્ડવસ્ય તત્। `સ્કન્ધાવારેષુ સર્વેષુ યથાસ્થાનેષુ મારિષ'। સૈન્યસ્થાનેષુ સર્વેષુ સુઘોષિતમરિન્દમ
પછી દુર્યોધને પણ પાંડવને પકડાયાની જાહેરાત કરી, 'હવે બધા શિબિરોમાં અને સૈન્યના દરેક સ્થળે આ વાત જોરથી જાહેર કરો, હે શત્રુઓને હરાવનાર!'
પાણ્ડવેયેષુ સાપેક્ષં દ્રોણં જાનાતિ તે સુતઃ। તતઃ પ્રતિજ્ઞાસ્થૈર્યાર્થં સ મન્ત્રો બહુલીકૃતઃ
તમારો પુત્ર જાણે છે કે દ્રોણ પાંડવો તરફ ઝુકાવ ધરાવે છે, તેથી સંકલ્પમાં દૃઢતા રહે એ માટે એ વાતચીત વધારે વિસ્તૃત કરવામાં આવી.
મોહયિત્વા તતઃ સૈન્યં ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્। ધૃષ્ટદ્યુમ્નબલં તૂર્ણં વ્યધમન્નિશિતૈઃ શરૈઃ
પછી પરાક્રમી ભારદ્વાજે આખા સૈન્યને ભુલાવીને, ધૃષ્ટદ્યુમ્નની સેના પર તીખા તીરોની વરસાત કરીને તરત જ વિખેરી નાખી.
સ દિશઃ સર્વતો રુદ્ધ્વા સંવૃત્ય ખમજિહ્મગૈઃ। પાર્ષતો યત્ર તત્રૈનામભિનત્પાણ્ડુવાહિનીમ્
તેના વાંકાચાળા તીરો આકાશને ઢાંકી દઈને દરેક દિશામાં અવરોધ ઉભો કર્યો, અને જ્યાં જ્યાં પૃષ્ઠતપુત્ર હતો, ત્યાં ત્યાં પાંડવોની સેના પર આક્રમણ કર્યું.
શર઼ીરશતસમ્બાધાં કેશશૈવલશાદ્વલામ્। નદીં પ્રાવર્તયદ્રાજન્ભીરૂપણાં ભયવર્ધિનીમ્
હે રાજા, તેણે એવી નદી સર્જી, જેમાં સૈનિકોના શવોથી ભીડ હતી, વાળ અને કાદવ જેવી ઘાસ હતી, ભયાનક દેખાવ અને ડર વધારતી હતી.
તર્જયન્તમનીકાનિ તાનિ તાનિ મહારથમ્। સર્વતોઽભ્યદ્રવન્દ્રોણં યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ
પછી યુધિષ્ઠિરના નેતૃત્વમાં યુદ્ધવીરો દરેક દિશામાંથી દ્રોણ પર તૂટી પડ્યા અને વિવિધ દળોને તથા મહારથીઓને ધમકી આપતા આગળ વધ્યા.
તાનભિદ્રવતઃ શૂરાંસ્તાવકા દૃઢવિક્રમાઃ। સર્વતઃ પ્રત્યગૃહ્ણન્ત તદભૂદ્રોમહર્ષણમ્
તમારા શૂરવીર અને દૃઢ પરાક્રમી સૈનિકોએ દરેક બાજુથી એ આગળ વધતા પાંડવોનો સામનો કર્યો; ત્યારે યુદ્ધભૂમિમાં ભયાનક અથડામણ થઈ.
શતમાયસ્તુ શકુનિઃ સહદેવં સમાદ્રવત્। સનિયન્તૃધ્વજરથં વિવ્યાઘ નિશિતૈઃ શરૈઃ
કપટકલા જાણનારા શકુનેએ સહદેવ પર સો પ્રકારની માયા વડે આક્રમણ કર્યું અને તીખા તીરો વડે તેના રથ, ધ્વજ, સારથી અને ઘોડાઓને ઘાયલ કર્યા.
તસ્ય માદ્રીસુતઃ કેતું ધનુઃ સૂતં હયાનપિ। નાતિક્રુદ્ધઃ શરૈશ્છિત્ત્વા ષષ્ઠ્યા વિવ્યાધ સૌબલમ્। `ભિત્ત્વા ચ શરવર્ષેણ શકુનિં પ્રત્યવારયત્
પછી માદ્રીપુત્રે વધારે ગુસ્સો કર્યા વિના, શકુનિનો ધ્વજ, ધનુષ્ય, સારથી અને ઘોડાઓ તીરો વડે કાપી નાખ્યા અને સાઉબલને સાઠ તીરો મારીને, તીરોની વરસાદને ચીરી શકુનિને પાછો હાંકી દીધો.
ગદાં ગૃહીત્વા શકુનિઃ પ્રચસ્કન્દ રથોત્તમાત્। સ તસ્ય ગદયા રાજન્રથાત્સૂતમપાતયત્
પછી શકુનિએ ગદા પકડીને પોતાના ઉત્તમ રથમાંથી નીચે ઊતર્યો અને, હે રાજા, ગદાથી સહદેવના રથના સારથીને ફટકારી પાડી દીધો.
તતસ્તૌ વિરથૌ રાજન્ગદાહસ્તૌ મહાબલૌ। ચિક્રીડતૂ રણે શૂરૌ સશૃઙ્ગાવિવ પર્વતૌ
પછી એ બંને મહાબલી અને શૂરવીર, રથ વિના અને ગદા હાથમાં લઈને યુદ્ધમાં આમ રમ્યા, જાણે બે શૃંગવાળા પર્વતો એકબીજાને ટકરાય.
દ્રોણઃ પાઞ્ચાલદાયાદં વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ। તયોસ્તત્ર મહારાજ બાણવર્ષૈઃ પ્રકાશિતમ્। ખદ્યોતૈરિવ ચાકાશં પ્રદોષે પુરુષર્ષભ
દ્રોણે પાંચાલના વારસને તીખા તીરો વડે ઘાયલ કર્યો; ત્યાં બંને તરફથી તીરોની વરસાદ એવી ઝળહળી કે જાણે સાંજના સમયે આકાશમાં જ્યોતિઓ ચમકે.
વિવિંશતિં ભીમસેનો વિંશત્યા નિશિતૈઃ શરૈઃ। વિદ્ધ્વા નાકમ્પયદ્વીરસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્
ભીમસેને વીર વિવિંશતિને વીસ તીખા તીરો મારી ઘાયલ કર્યો, છતાં એ હલ્યો પણ નહીં; એ જોઈ સૌને આશ્ચર્ય થયું.
વિવિંશતિસ્તુ સહસા વ્યશ્વકેતુશરાસનમ્। ભીમં ચક્રે મહારાજ તતઃ સૈન્યાન્યપૂજયન્
વિવિંશતિએ અચાનક પોતાનું ધનુષ્ય અને તીરો તોડી નાખ્યા અને, હે રાજા, ભીમ પર તૂટી પડ્યો; એ માટે સૈન્યોએ તેની પ્રશંસા કરી.
સ તન્ન મમૃષે વીરઃ શત્રોર્વિક્રમમાહવે। તતોઽસ્ય ગદયા દાન્તાન્હયાત્સર્વાનપાતયત્
એ વીર દુશ્મનના પરાક્રમને યુદ્ધમાં સહન કરી શક્યો નહીં; એટલે તેણે પોતાની ગદાથી બધા ઘોડાઓને ફટકારી પાડી દીધા.
હતાશ્વાત્સ રથાદ્રાજન્ગૃહ્ય ચર્મ મહાબલઃ। અભ્યયાદ્ભીમસેનં તુ મત્તો મત્તમિવ દ્વિપમ્
ઘોડાઓ માર્યા ગયા પછી એ મહાબલી રથમાંથી ઊતરી, ઢાલ પકડીને, ભીમસેન સામે એવો દોડ્યો જાણે એક ઉગ્ર હાથી બીજાં હાથીને લલકારતો જાય.