યત્તદ્વૈકર્તનં કર્ણમગમદ્વો મનસ્તદા। ઉપ્યરક્ષત્સ રાધેયઃ સૂતપુત્રસ્તનુત્યજઃ
ત્યારે, શું તારો મન રાધેય, એ રથચાલકના પુત્ર, જે પોતાનું જીવંત પણ અર્પી દે છે, તેની તરફ વળ્યું હતું? શું એણે તને રક્ષા કરી હતી?
અપિ તન્ન મૃષાકાર્ષીત્કચ્ચિત્સત્યપરાક્રમઃ। સમ્ભાન્તાનાં તદાર્તાનાં ત્રસ્તાનાં ત્રાણમિચ્છતાં
શું એણે ખોટું તો કંઈ કર્યું નહીં ને? શું એ સાચા પરાક્રમથી, ડરેલા, દુઃખી અને બચાવની આશા રાખનારાઓને સાચે બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો?
અપિ તત્પૂરયાંચક્રે ધનુર્ધરવરો યુધિ। યત્તદ્વિનિહતે ભીષ્મે કૌરવાણામપાકૃતમ્
યુદ્ધમાં ભીષ્મના પછાત, જ્યારે કૌરવો પછડાયા, ત્યારે શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધરએ જે અધૂરું રહ્યું હતું તે પૂર્ણ કર્યું.
તત્ખણ્ડં પૂરયન્કર્ણઃ પરેષામાદધદ્ભયમ્। સ હિ વૈ પુરુષવ્યાઘ્રો લોકે સઞ્જય કથ્યતે
કર્ણે એ ખોટ ભરી, દુશ્મનોમાં ભય પેદા કર્યો; કારણ કે, સંજય, એ પુરુષોમાં વાઘ તરીકે જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે.
આર્તાનાં બાન્ધવાનાં ચ ક્રન્દતાં ચ વિશેષતઃ। પરિત્યજ્ય રણે પ્રાણાંસ્તત્ત્રાણાર્થં ચ શર્મ ચ। કૃતવાન્મમ પુત્રાણાં જયાશાં સફલામપિ
મારા પુત્રોની રક્ષા માટે, તેણે યુદ્ધમાં પોતાનું જીવન ત્યજી દીધું, દુઃખી સગાંઓના રડવાનો અવાજ અવગણ્યો અને એમના વિજયની આશા પૂર્ણ કરી—even પોતાનું સુખ ગુમાવીને.
યુધિષ્ઠિરો ધૃતિમતિસત્યસત્વવાન્ વૃકોદરો ગજશતતુલ્યવિક્રમઃ। તથાર્જુનસ્ત્રિદશવરાત્મજો યુવા ન તદ્બલં સુજયમિહામરૈરપિ
યુધિષ્ઠિર ધીર અને સત્યવંત છે, ભીમનું પરાક્રમ સો હાથી જેટલું છે, અને અર્જુન દેવોમાં શ્રેષ્ઠનો પુત્ર અને યુવાન છે—એવું બળ તો દેવતાઓ પણ સહેલાઈથી જીતી શકે નહીં.
યમૌ રણે યત્ર યમોપમૌ બલે સસાત્યકિર્યત્ર ચ દેવકીસુતઃ। ન તદ્બલં કાપુરુષોઽભ્યુપેયિવાન્નિવર્તતે ભૃત્યુમુખાદિવાસુભૃત્
જ્યાં માદ્રીના બંને પુત્રો, યુદ્ધમાં યમ સમાન, સાત્યકી અને દેવકીપુત્ર કૃષ્ણ છે—એવી સેના સામે કોઈ ડરપોક ઊભો રહી શકે નહીં; એ તો મૃત્યુના મુખમાંથી જીવ બચાવતો હોય તેમ પાછો વળી જાય.
તપોઽભ્યુદીર્ણં તપસૈવ બાધ્યતે બલં બલેનૈવ તથા મનસ્વિભિઃ। મનશ્ચ મે શત્રુનિવારણે ધ્રું સ્વરક્ષણે ચાચલવદ્વ્યવસ્થિતમ્
મહેનત મહેનતથી, બળ વધુ બળથી અને મનોબળવાળાઓ મનથી જીતાય છે; દુશ્મનને દૂર રાખવા અને પોતાને બચાવવા માટે મારું મન પર્વત જેવું અડગ છે.
એવં ચૈષાં બાધમાનઃ પ્રભાવં ગત્વૈવાહં તાઞ્જયામ્યદ્ય સૂત। મિત્રદ્રોહો મર્ષણીયો ન મેઽયં ભગ્ને સૈન્યે યઃ સમેયાત્સ મિત્રમ્
એમ એમની શક્તિ જાણીને, આજે હું જઈને તેમને જીતી લઉં છું, સુત; મિત્રદ્રોહ હું સહન કરી શકતો નથી—જ્યારે સેના તૂટી જાય ત્યારે જે મિત્ર બની આવે એ સાચો મિત્ર નથી.
કર્તાસ્મ્યેતત્સત્પુરુષાર્યકર્મ ત્યક્ત્વા પ્રાણાનનુયાસ્યામિ ભીષ્મમ્। સર્વાન્સઙ્ખ્યે શત્રુશઙ્ઘાન્હનિષ્યે હતસ્તૈર્વા વીરલોકં પ્રપત્સ્યે
હું આ સારા અને યોગ્ય કાર્ય કરીશ, જરૂર પડે તો જીવન ત્યજી ભીષ્મના પગલે ચાલીશ; યુદ્ધમાં બધા દુશ્મન દળને મારિશ, અથવા તેઓ મારશે તો વીરલોકમાં જઈશ.
સંપ્રાક્રુષ્ટે રુદિતસ્ત્રીકુમારે પરાહતે પૌરુષે ધાર્તરાષ્ટ્રે। મયા કૃત્યમિતિ જાનામિ સૂત તસ્માદ્રાજ્ઞસ્ત્વદ્ય શત્રૂન્વિજેષ્યે
જ્યારે ધૃતરાષ્ટ્રના સ્ત્રી અને બાળકો રડી રહ્યા છે અને એમની હિંમત તૂટી ગઈ છે, ત્યારે શું કરવું એ મને ખબર છે, સુત; તેથી આજે હું રાજાના દુશ્મનોને હરાવીશ.
કુરૂન્રક્ષન્પાણ્ડુપુત્રાઞ્જિઘાંસંસ્ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્ઘોરરૂપે રણેઽસ્મિન્। સર્વાન્સઙ્ખ્યે શત્રુસઙ્ઘાન્નિહત્ય દાસ્યામ્યહં ધર્મxxxxxxxx
કુરુઓની રક્ષા અને પાંડુપુત્રોને નાશવા માટે, હું આ ભયાનક યુદ્ધમાં જીવ ત્યજી દઈશ; યુદ્ધમાં બધા દુશ્મન દળને મારીને હું ધર્મ આપિશ—
નિબધ્યતાં મે કવચં વિચિત્રં હૈમં શુભ્રં મણિરત્નાવભાસિ। શિરસ્ત્રાણં ચાર્કસમાનભાસં ધનુઃ શરાંશ્ચાગ્નિવિપાહિકલ્પાન્
મારું સુંદર, સોનાનું, મણિ-માણકાંથી શોભતું કવચ બાંધી દો, સૂર્ય જેવું તેજસ્વી શિરસ્ત્રાણ, અને અગ્નિ જેવાં તેજવાળાં ધનુષ્ય-બાણ પણ લાવો.
ઉપાસઙ્ગાન્પોડશ યોજયન્તુ ધનૂમ્પિ દિવ્યાનિ તથાઽઽહરન્તુ। અસીંશ્ચ શક્તીશ્ચ ગદાશ્ચ ગુર્વીઃ શઙ્ખં ચ જામ્બૂનદચિત્રનાલમ્
મારા દિવ્ય ધનુષ્ય તરત લાવો, તેના તાર બાંધી દો, તલવાર, ભાલા, ભારે ગદા અને સોનાની સુંદર નળીવાળો શંખ પણ લાવો.
ઇમાં રૌક્મીં નાગકક્ષ્યાં વિચિત્રાં ધ્વજં જૈત્રં દિવ્યમિન્દીવરાઙ્કમ્। શ્લક્ષ્ણૈર્વસ્ત્રૈર્વિપ્રમૃજ્યાનયન્તુ ચિત્રાં માલાં ચારુબદ્ધાં સલાજામ્
આ સોનાની, નાગાક્ષીથી શોભતી કમરપટ્ટી, વિજયનું દિવ્ય ધ્વજ જેમાં નીલકમળનું ચિહ્ન છે, અને ચોખ્ખા કપડાંથી ચમકાવેલી, દાણાથી સુંદર રીતે બંધાયેલી માળા લાવો.
અશ્વાનગ્ર્યાન્પાણ્ડુરાભ્રપ્રકાશાન્ પુષ્ટાન્સ્નાતાન્મન્ત્રપૂતાભિરદ્ભિઃ। તપ્તૈર્ભાણ્ડૈઃ કાઞ્ચનૈરભ્યુપેતાન્ શીઘ્રાઞ્શીઘ્રં સૂતપુત્રાનયસ્વ
પાંઢરા વાદળ જેવાં તેજસ્વી, મજબૂત, મંત્રથી શુદ્ધ પાણીથી સ્નાન કરાવેલા, ગરમ સોનાની સજાવટવાળા અને ઝડપી શ્રેષ્ઠ ઘોડા તરત લાવો, સુતપુત્ર.
રથં ચાગ્ર્યં હેમમાલાવનદ્ધં રત્નૈશ્ચિત્રં સૂર્યચન્દ્રપ્રકાશૈઃ। દ્રવ્યૈર્યુક્તં સમ્પ્રહારોપપન્નૈર્બાહૈર્યુક્તં તૂર્ણમાવર્તયસ્વ
મારો શ્રેષ્ઠ રથ, સોનાની માળાથી શોભેલો, રત્નોથી સજ્જ, સૂર્ય-ચંદ્ર જેવું તેજ ધરાવતો, બધાં શસ્ત્રો અને મજબૂત હાથવાળા, તરત તૈયાર કરો.
ચિત્રાણિ ચાપાનિ ચ વેગવન્તિ જ્યાશ્ચોત્તમાઃ સન્નહનોપપન્નાઃ। તૂણાંશ્ચ પૂર્ણાન્મહતઃ શરાણામાસાદ્ય ગાત્રાવરણાનિ ચૈવ
શોભાદાર, ઝડપી ધનુષ્યો, શ્રેષ્ઠ તારવાળા અને યુદ્ધ માટે તૈયાર, મોટા અને ભરેલા તૂણીઓ, તથા આખું શરીર ઢાંકી શકે એવું બાંધકામ પણ લાવો.
પ્રાયાત્રિકં ચાનયતાશુ સર્વં પૂર્ણં કાન્ત્યા વીરકાંસ્યાં ચ હૈમમ્। આનીય માલામવબધ્ય ચાઙ્ગે પ્રવાદયન્ત્વાશુ જયાય ભેરીઃ
પ્રસ્થાન માટે જરૂરી બધા શુભ ચીજવસ્તુઓ, ચમકદાર, કાંસ્ય અને સોનાથી શોભતી, તરત લાવો; માળા લાવીને મારા શરીરે બાંધી દો અને વિજય માટે તરત ઢોલ વગાડો.
પ્રયાહિ મૂતાશુ યતઃ કિરીટી વૃકોદરો ધર્મસુતો યમૌ ચ। તાન્વા હનિષ્યામિ સમેત્ય સઙ્ખ્યે ભીષ્મો યથૈષ્યામિ હતો દ્વિષદ્ભિઃ
જ્યાં કિરીટી અર્જુન, ભીમ, ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર અને બંને યમદ્વય છે, ત્યાં જલ્દી જાઓ; યુદ્ધમાં તેમને મળી, હું એમને એ રીતે મારિશ જેમ ભીષ્મ દુશ્મનોના હાથે મારાયા હતા.
યસ્મિન્રાજા સત્યધૃતિર્યુધિષ્ઠિરઃ સમાસ્થિતો ભીમસેનાર્જુનૌ ચ। વાસુદેવઃ સાત્યકિઃ સૃંજયાશ્ચ મન્યે બલં તદજય્યં મહીપૈઃ
જ્યાં રાજા યુધિષ્ઠિર સત્ય પર અડગ છે, ભીમસેન અને અર્જુન સાથે, વાસુદેવ, સાત્યકી અને શ્રિઞ્જય પણ છે—એવી સેના કોઈ રાજા પણ જીતવી શકતો નથી, એમ હું માનું છું.
તં ચેન્મૃત્યુઃ સર્વહરોઽભિરક્ષેત્સદાઽપ્રમત્તઃ સમરે કિરીટિનમ્। તથાપિ હન્તાસ્મિ સમેત્ય સઙ્ખ્યે યાસ્યામિ વા ભીષ્મમુખો યમાય
યદ્ધિ મૃત્યુ પણ, સર્વને હરનાર, સદા ચેતીને યુદ્ધમાં મુગટધારી અર્જુનને રક્ષે, તો પણ હું યુદ્ધમાં સામસામે મળીને તેને મારું, નહિ તો ભીષ્મના માર્ગે યમલોકમાં જાઉં.
ન ત્વેવાહં ન ગમિષ્યામિ તેષાં મધ્યે શરાણાં તત્ર ચાહં બ્રવીમિ। મિત્રદ્રુહો દુર્બલભક્તયો યે પાપાત્માનો ન મમૈતે સહાયાઃ
હું એમના વચ્ચે, તીરોની વચ્ચે, જઇશ નહીં—આ હું સ્પષ્ટ કહું છું: જે મિત્રદ્રોહી, નબળી ભક્તિવાળા અને પાપી છે, એ મારા સહાય નથી.
સમૃદ્ધિમન્તં રથમુત્તમં દૃઢં સકૂબરં હેમપરિષ્કૃતં શુભમ્। પતાકિનં વાતજવૈર્હયોત્તમૈર્યુક્તં સમાસ્થાય યયૌ જયાય
સુશોભિત, મજબૂત, સોનાથી સજ્જ, ધ્વજાવાળો અને ઉત્તમ વાદળી ઘોડાઓ જોડાયેલો રથ ચડીને, તે વિજય માટે નીકળી પડ્યો.
સમ્પૂજ્યમાનઃ કુરુભિર્મહાત્મા રથર્ષભો દેવગણૈર્યથેન્દ્રઃ। યયૌ તદાયોધનમુગ્રધન્વા યત્રાવસાનં ભરતર્ષભસ્ય
કુરુઓ દ્વારા સન્માનિત, મહાન આત્માવાળા અને રથોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે યોધ્ધા, દેવોમાં ઇન્દ્ર જેવો, ભયાનક ધનુષ લઈને, જ્યાં ભરતવંશના વડાની વિધિ નક્કી થવાની હતી, એ યુદ્ધભૂમિ તરફ ગયો.
વરૂથિના મહતા સધ્વજેન સુવર્ણમુક્તામણિરત્નમાલિના। સદશ્વયુક્તેન રથેન કર્ણો મેઘસ્વનેનાર્ક ઇવામિતૌજાઃ
મોટી અને સજ્જ સેના સાથે, ધ્વજાવાળી, સોનાની, મુક્તા અને રત્નોથી શોભિત, ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડાયેલો અને મેઘના ગર્જનાવાળો રથ લઈને, અતિશય તેજસ્વી કર્ણ સૂર્ય સમાન તેજથી ઉજળી રહ્યો હતો.
હુતાશનાભઃ સ હુતાશનપ્રભે શુભઃ શુભે વૈ સ્વરથે ધનુર્ધરઃ। સ્થિતો રરાજાધિરથિર્મહારથઃ સ્વયં વિમાને સુરરાડિવાસ્થિતઃ
અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવતો, તેજસ્વી રથ પર, ધનુર્ધર અધિરથપુત્ર પોતે જ પોતાના રથમાં દેવરાજ જેવી ભાતીકા સાથે ઊભો રહ્યો.
ક્ષત્રિયાન્તકરો ઘોરો દેવદાનવદર્પહા। `સોપ્યદ્યાભિહતઃ શેતે શરૈઃ પ્રોતઃ શિખણ્ડિના
જે ક્ષત્રિયોના વિનાશક, ભયાનક અને દેવ-દાનવોના અહંકારને તોડનાર હતો—આજે તે શિખંડીએ તીરો વડે ભેદી નાખ્યો છે અને પડ્યો છે.
તમદ્યાહં પાણ્ડવં યુદ્ધશૌણ્ડમમૃષ્યમાણો ભવતા ચાનુશિષ્ટઃ। આશીવિષં હષ્ટિહરં સુઘોરં શૂરં શક્ષ્યામ્યસ્ત્રબલાન્નિહન્તુમ્
આજે, પાંડવના યુદ્ધકૌશલ્યને સહન ન કરી શકી અને તમારી આજ્ઞાથી, હું શસ્ત્રબળે એ ભયાનક, હિંસક, હાથીઓના વિનાશક અને વીરને મારવા સક્ષમ છું.
એષ સેનાપ્રણેતૄણામેષ શસ્ત્રભૃતામપિ। એષ બુદ્ધિમતાં ચૈવ શ્રેષ્ઠો રાજન્ગુરુસ્તવ
આ વ્યક્તિ સેના નેતામાં શ્રેષ્ઠ છે, શસ્ત્રધારીઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ છે અને બુદ્ધિશાળાઓમાં પણ સર્વોપરી છે—રાજા, એ તમારો ગુરુ છે.