રાષ્ટ્રં ચ રઞ્જયામાસ વૃત્તેન ભરતર્ષભ। સ તથા સહ પુત્રેણ રમમાણો મહીપતિઃ
હે ભરતવંશી, રાજાએ પોતાના સારા વર્તનથી રાજ્યને આનંદિત કર્યું; અને પુત્ર સાથે આનંદ માણતો એ ધરતીનો સ્વામી ખુશ રહ્યો.
વર્તયામાસ વર્ષાણિ ચત્વાર્યમિતવિક્રમઃ। સ કદાચિદ્વનં યાતો યમુનામભિતો નદીમ્
એ મહારાજે સંયમપૂર્વક ચાર વર્ષ વિતાવ્યા; એક દિવસ તે યમુના નદીની નજીકના જંગલમાં ગયો.
મહીપતિરનિર્દેશ્યમાજિઘ્રદ્ગન્ધમુત્તમમ્। તસ્ય પ્રભવમન્વિચ્છન્વિચચાર સમન્તતઃ
રાજાએ ત્યાં એક અણવણાવી શકાય તેવી સુગંધ મહેસૂસ કરી; એ સુગંધ ક્યાંથી આવે છે એ જાણવા માટે તેણે ચારે બાજુ શોધખોળ કરી.
સ દદર્શ તદા કન્યાં દાશાનાં દેવરૂપિણીમ્। તામપૃચ્છત્સ દૃષ્ટ્વૈવ કન્યામસિતલોચનામ્
ત્યારે તેણે દાશ જાતિની, દેવતાજેવી રૂપાળી એક કન્યાને જોઈ; એ કાળી આંખવાળી કન્યાને જોઈને તેણે તુરંત પૂછ્યું.
કસ્ય ત્વમસિ કા ચાસિ કિં ચ ભીરુ ચિકીર્ષસિ। સાઽબ્રવીદ્દાશકન્યાઽસ્મિ ધર્માર્થં વાહયે તરિમ્
'તું કોણ છે? કઈ છે? અને શું કરવા ઈચ્છે છે, ભયભીત છોકરી?' ત્યારે એ બોલી, 'હું દાશની દીકરી છું; ધર્મ અને જીવનનિર્વાહ માટે લોકોની નાવ ચલાવું છું.'
પિતુર્નિયોગાદ્ભદ્રં તે દાશરાજ્ઞો મહાત્મનઃ। રૂપમાધુર્યગન્ધૈસ્તાં સંયુક્તાં દેવરૂપિણીમ્
'મારા પિતા, દાશ રાજાના આદેશે, હે શુભે, હું અહીં છું' — એ દેવતાજેવી કન્યા રૂપ, મીઠાશ અને સુગંધથી યુક્ત હતી.
સમીક્ષ્ય રાજા દાશેયીં કામયામાસ શાન્તનુઃ। સ ગત્વા પિતરં તસ્યા વરયામાસ તાં તદા
શાંતનુ રાજાએ દાશકન્યાને જોઈને તેને ઇચ્છી; પછી એ તેના પિતાજી પાસે જઈને લગ્ન માટે વિનંતી કરી.
પર્યપૃચ્છત્તતસ્તસ્યાઃ પિતરં સોત્મકારણાત્। સ ચ તં પ્રત્યુવાચેદં દાશરાજો મહીપતિમ્
પછી તેણે પોતાના પુત્રના હિત માટે એ કન્યાના પિતાને પૂછ્યું; દાશરાજાએ રાજાને આ રીતે જવાબ આપ્યો.
જાતમાત્રૈવ મે દેયા વરાય વરવર્ણિની। હૃદિ કામસ્તુ મે કશ્ચિત્તં નિબોધ જનેશ્વર
'મારી દીકરી, જે દેવતાજેવી તેજવાળી છે, જન્મતાની સાથે જ યોગ્ય વર માટે આપવાની છે; પણ હે મનુષ્યોના રાજા, મારા હૃદયની ઈચ્છા સાંભળો.'
યદીમાં ધર્મપત્નીં ત્વં મત્તઃ પ્રાર્થયસેઽનઘ। સત્યવાગસિ સત્યેન સમયં કુરુ મે તતઃ
'જો, હે નિર્દોષ, તું મને સાચા મનથી આ કન્યાને ધર્મપત્ની તરીકે માંગે છે, તો પછી સત્યના વચનથી મને વચન આપ.'
સમયેન પ્રદદ્યાં તે કન્યામહમિમાં નૃપ। ન હિ મે ત્વત્સમઃ કશ્ચિદ્વરો જાતુ ભવિષ્યતિ
'વચન આપીને હું તને આ કન્યાને આપીશ, હે રાજા; કેમ કે તેના માટે તારા જેવો યોગ્ય વર કદી મળવાનો નથી.'
શ્રુત્વા તવ વરં દાશ વ્યવસ્યેયમહં તવ। દાતવ્યં ચેત્પ્રદાસ્યામિ ન ત્વદેયં કથંચન
'હું તારો વર સાંભળીને વિચાર કરીશ, દાશ; જો આપવાનું યોગ્ય હોય તો આપીશ, પણ બીજું કોઈ રીતે આપી શકાતું નથી.'
અસ્યાં જાયેત યઃ પુત્રઃ સ રાજા પૃથિવીપતે। ત્વદૂર્ધ્વમભિષેક્તવ્યો નાન્યઃ કશ્ચન પાર્થિવ
'હે પૃથ્વીના રાજા, આ કન્યાથી જે પુત્ર જન્મે, એ જ તારા પછી રાજસિંહાસન પર બેસે; બીજું કોઈ નહીં, હે રાજન.'
નાકામયત તં દાતું વરં દાશાય શાન્તનુઃ। શરીરજેન તીવ્રેણ દહ્યમાનોઽપિ ભારત
હે ભરત, શરીરમાં તીવ્ર ઇચ્છાથી બળતો હોવા છતાં, શાંતનુએ દાશને એ વર આપવાનું મન ન કર્યું.
સ ચિન્તયન્નેવ તદા દાશકન્યાં મહીપતિઃ। પ્રત્યયાદ્ધાસ્તિનપુરં કામોપહતચેતનઃ
એ રીતે દાશકન્યાની વાત વિચારીને, ઇચ્છાથી મન વ્યાકુળ થઈ, રાજા હસ્તિનાપુર પાછો ફર્યો.
તતઃ કદાચિચ્છોચન્તં શાન્તનું ધ્યાનમાસ્થિતમ્। પુત્રો દેવવ્રતોઽભ્યેત્ય પિતરં વાક્યમબ્રવીત્
પછી એક દિવસ, જ્યારે શાંતનુ દુઃખી થઈ ધ્યાનમાં બેઠા હતા, ત્યારે તેમનો પુત્ર દેવવ્રત પિતાજી પાસે આવીને બોલ્યો.
સર્વતો ભવતઃ ક્ષેમં વિધેયાઃ સર્વપાર્થિવાઃ। તત્કિમર્થમિહાભીક્ષ્ણં પરિશોચસિ દુઃખિતઃ
તમારા માટે સર્વત્ર સુખ-શાંતિ છે અને બધા રાજાઓ પણ તમારી આજ્ઞા માને છે. તો પછી, તમે વારંવાર દુઃખી થઈને શા માટે આટલું શોક કરો છો?
ધ્યાયન્નિવ ચ માં રાજન્નાભિભાષસિ કિંચન। ન ચાશ્વેન વિનિર્યાસિ વિવર્ણો હરિણઃ કૃશઃ
રાજા, તમે જાણે વિચારોમાં ખોવાઈ ગયા છો અને મને એક શબ્દ પણ બોલતા નથી. તમે ઘોડા પર પણ બહાર જતાં નથી, તમારો રંગ ફિક્કો પડી ગયો છે અને તમે હરણ જેવી દુર્બળતા અનુભવો છો.
વ્યાધિમિચ્છામિ તે જ્ઞાતું પ્રતિકુર્યાં હિ તત્ર વૈ
મને જાણવા છે કે તમને શું દુઃખ છે, જેથી હું એ પ્રમાણે તમારી મદદ કરી શકું.
વિવર્તું નાશકત્તસ્મૈ પિતા પુત્રસ્ય શાન્તનુઃ।' એવમુક્તઃ સ પુત્રેણ શાન્તનુઃ પ્રત્યભાષત
પિતા શાંતનુ પુત્રને તરત જવાબ આપી શક્યા નહીં, પણ પુત્રે આમ પૂછ્યા પછી શાંતનુએ વાત શરૂ કરી.
અસંશયં ધ્યાનપરો યથા વત્સ તથા શૃણુ। અપત્યં નસ્ત્વમેવૈકઃ કુલે મહતિ ભારત
નિષ્શંકપણે, બેટા, હું વિચારોમાં ડૂબેલો છું. સાંભળ, કેમ એ વાત છે: આ મહાન વંશમાં તું જ મારો એકમાત્ર દીકરો છે.
શસ્ત્રનિત્યશ્ચ સતતં પૌરુષે પર્યવસ્થિતઃ। અનિત્યતાં ચ લોકાનામનુશોચામિ પુત્રક
તું હંમેશા શસ્ત્રસાધન અને પરાક્રમમાં સ્થિર છે, પણ બેટા, મને દુનિયાની અસ્થીરતા માટે દુઃખ થાય છે.
કથંચિત્તવ ગાઙ્ગેય વિપત્તૌ નાસ્તિ નઃ કુલમ્। અસંશયં ત્વમેવૈકઃ શતાદપિ વરઃ સુતઃ
ગંગાપુત્ર, જો તને કશું અઘટન થાય તો આપણું વંશ જ નાશ પામે. નિશ્ચયથી, તું જ મારે માટે સો દીકરાથી શ્રેષ્ઠ છે.
ન ચાપ્યહં વૃથા ભૂયો દારાન્કર્તુમિહોત્સહે। સંતાનસ્યાવિનાશાય કામયે ભદ્રમસ્તુ તે
હવે હું વ્યર્થમાં બીજી પત્ની કરવા માટે તૈયાર નથી. વંશ અખંડિત રહે એ જ મારી ઇચ્છા છે—ભગવાન તને સુખ આપે.
અનપત્યતૈકપુત્રત્વમિત્યાહુર્ધર્મવાદિનઃ। `ચક્ષુરેકં ચ પુત્રશ્ચ અસ્તિ નાસ્તિ ચ ભારત। ચક્ષુર્નાશે તનોર્નાશઃ પુત્રનાશે કુલક્ષયઃ
ધર્મના જાણકારો કહે છે કે સંતાન ન હોવું કે એક જ દીકરો હોવો બન્ને એક સમાન છે. આંખ અને દીકરો—ક્યારેક હોય, ક્યારેક ન હોય. આંખ જાય તો શરીર નાશ પામે, દીકરો જાય તો વંશ નાશ પામે.
અગ્નિહોત્રં ત્રયી વિદ્યા યજ્ઞાશ્ચ સહદક્ષિણાઃ। સર્વાણ્યેતાન્યપત્યસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્
અગ્નિહોત્ર, ત્રણેય વેદ અને દાનસહિત યજ્ઞ—આ બધું પણ સંતાનના ગુણની સોળમી ભાગની પણ બરાબર નથી.
એવમેતન્મનુષ્યેષુ તચ્ચ સર્વં પ્રજાસ્વિતિ। યદપત્યં મહાપ્રાજ્ઞ તત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ
માનવોમાં જ નહીં, બધાં જીવોમાં પણ એ જ વાત છે. વિદ્વાન, સંતાનનું મહત્વ વિશે મને કોઈ શંકા નથી.
અપત્યેનાનૃણો લોકે પિતૄણાં નાસ્તિ સંશયઃ।' એષા ત્રયી પુરાણાનાં દેવતાનાં ચ શાશ્વતી
સંતાનથી જ મનુષ્ય પિતૃઋણમાંથી મુક્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. એ જ પ્રાચીન અને દેવો દ્વારા સ્વીકારેલી શાશ્વત ત્રિવિધી છે.
અપત્યં કર્મ વિદ્યા ચ ત્રીણિ જ્યોતીંષિ ભારત
સંતાન, સારા કર્મ અને જ્ઞાન—આ ત્રણ જ્યોતિ છે, હે ભારત.
ત્વં ચ શૂરઃ સદાઽમર્ષી શસ્ત્રનિત્યશ્ચ ભારત। નાન્યત્ર યુદ્ધાત્તસ્માત્તે નિધનં વિદ્યતે ક્વચિત્
તું શૂરવીર છે, હંમેશા અડગ છે અને શસ્ત્રસાધનમાં નિરંતર છે, હે ભારત. તારા માટે યુદ્ધ સિવાય બીજે ક્યાંય મૃત્યુ નથી.