નૈષ ધર્મો મહીપાલાઃ શરતલ્પગતસ્ય મે । એભિરેવ શરૈશ્ચાહં દગ્ધવ્યોઽગ્નૌ નરાધિપાઃ
રાજાઓ, હું જે તીરોની શય્યાએ છું, તેમાં આ રીતનું વર્તન યોગ્ય નથી. હવે એ જ તીરો વડે મને અગ્નિમાં દહન કરવો જોઈએ.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ। વૈદ્યાન્વિસર્જયામાસ પૂજયિત્વા યથાર્હતઃ
પછી તમારા પુત્ર દુર્યોધને તેની વાત સાંભળી, યોગ્ય રીતે વૈદ્યોનું સન્માન કરીને તેમને વિદાય આપી દીધા.
તતસ્તે વિસ્મયં જગ્મુર્નાનાજનપદેશ્વરાઃ । સ્થિતિં ધર્મે પરાં દૃષ્ટ્વા ભીષ્મસ્યામિતતેજસઃ
પછી અનેક પ્રદેશોના રાજાઓએ અમિત તેજવાળા ભીષ્મને ધર્મમાં અડગ જોઈને આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
ઉપધાનં તતો દત્ત્વા પિતુસ્તે મનુજેશ્વરાઃ । સહિતાઃ પાણ્ડવાઃ સર્વે કુરવશ્ચ મહારથાઃ
પછી તમારા પિતાને તળપટ આપ્યા પછી, બધા પાંડવો અને મહાબલવાન કૌરવો એકઠા થયા.
ઉપગમ્ય મહાત્માનં શયાનં શયને શુભે
પછી તેઓ મહાત્મા ભીષ્મ પાસે ગયા, જે સુંદર શય્યાએ સુતા હતા.
તેઽભિવાદ્ય તતો ભીષ્મં કૃત્વા ચ ત્રિઃપ્રદક્ષિણમ્। વિધાય રક્ષાં ભીષ્મસ્ય સર્વ એવ સમન્તતઃ
ત્યારે સૌએ ભીષ્મને વંદન કર્યું, ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણ કર્યા અને ચારે બાજુ ભીષ્મની રક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરી.
વીરાઃ સ્વશિબિરાણ્યેવ ધ્યાયન્તઃ પરમાતુરાઃ । નિવેશાયાભ્યુપાગચ્છન્સાયાહ્ને રુધિરોક્ષિતાઃ
વીરો ખૂબ દુઃખી થઈને, લોહીથી લથપથ અને વિચારમાં ગરકાવ, સાંજે પોતાના શિબિરમાં પાછા ગયા.
નિવિષ્ટાન્પાણ્ડવાંશ્ચૈવ પ્રીયમાણાન્મહારથાન્ । ભીષ્મસ્ય પતનં દૃષ્ટ્વા ઉપગમ્ય મહાબલઃ
પાંડવો અને મહારથીઓ ભીષ્મના પતન પછી સ્થિર થયા, ત્યારે મહાબલવાન ત્યાં પહોંચ્યો.
ઉવાચ માધવઃ કાલે ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ । દિષ્ટ્યા જયસિ કૌરવ્ય દિષ્ટ્યા ભીષ્મો નિપાતિતઃ
પછી યોગ્ય સમયે માધવે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરને કહ્યું: હે કૌરવ, શુભ છે કે તું જીત્યો અને ભીષ્મ પતન પામ્યા.
અવધ્યો માનુષૈરેવ સત્યસન્ધો મહારથઃ । અથવા દૈવતૈઃ સાર્ધં સર્વશાસ્ત્રસ્ય પારગઃ
ભીષ્મ માનવો માટે અપરાજેય, સત્યનિષ્ઠ અને મહારથી હતા; દેવો સાથે પણ તેઓ સર્વશાસ્ત્રના પારંગત હતા.
ત્વાં તુ ચક્ષુર્હણં પ્રાપ્ય દગ્ધો ઘોરેણ ચક્ષુષ
પણ તારા દ્વારા મળેલી દૃષ્ટિહાનિથી, તે ભીષણ દૃષ્ટિએ દહાઈ ગયા.
તવ પ્રસાદાદ્વિજયઃ ક્રોધાત્તવ પરાજયઃ । ત્વં હિ નઃ શરણં કૃષ્ણ ભક્તાનામભયંકરઃ
તારી કૃપાથી વિજય મળે છે, તારા ક્રોધથી પરાજય થાય છે; હે કૃષ્ણ, તું અમારો આશરો છે અને ભક્તોને નિર્ભયતા આપનાર છે.
અનાશ્ચર્યો જયસ્તેષાં યેષાં ત્વમસિ કેશવ । રક્ષિતા સમરે નિત્યં નિત્યં ચાપિ હિતે રતઃ
જેનાં રક્ષક હંમેશા તું છે, હે કેશવ, અને જેમના હિતમાં તું સદા તત્પર છે, તેમનો વિજય નવાઈની વાત નથી.
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ સ્મયમાનો જનાર્દનઃ। તવૈવૈતદ્યુક્તરૂપં વચનં પાર્થિવોત્તમ
આવી વાત સાંભળી, જનાર્દને સ્મિતભર્યા મુખે કહ્યું: હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તારા શબ્દો સાચા અને યોગ્ય છે.
વ્યુષ્ટાયાં તુ મહારાજ શર્વર્યાં સર્વપાર્થિવાઃ। પાણ્ડવા ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ ઉપાતિષ્ઠન્પિતામહમ્
પછી રાત વીતી ગઈ ત્યારે, હે રાજા, બધા પૃથ્વીપતિઓ, પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો પિતામહ પાસે ગયા.
તં વીરશયને વીરં શયાનં કુરુસત્તમ। અભિવાદ્યોપતસ્થુર્વૈ ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયર્ષભમ્
ત્યાં, વીરશય્યાએ સુતા કુરુશ્રેષ્ઠ ભીષ્મને, ક્ષત્રિયોએ વંદન કરીને, ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મની આજુબાજુ એકઠા થયા.
કન્યાશ્ચન્દનચૂર્ણૈશ્ચ લાજૈર્માલ્યૈશ્ચ સર્વશઃ । અવાકિરઞ્છાન્તનવં તત્ર ગત્વા સહસ્રશઃ
હજારો કન્યાઓ ચંદનનો સુગંધિત ચૂર્ણ, લાજ અને ફૂલોની વણાવેલી માળાઓ લઈને ત્યાં ગઈ અને શાંતનુના પુત્ર પર તે બધું છાંટ્યું.
સ્ત્રિયો વૃદ્ધાસ્તથા બાલાઃ પ્રેક્ષકાશ્ચ પૃથગ્જનાઃ । સમભ્યયુઃ શાન્તનવં ભૂતાનીવ તમોનુદમ્
સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, બાળકો અને જુદા જુદા દર્શકોએ પણ ત્યાં જઈને શાંતનુના પુત્ર પાસે ભેગા થયા, જાણે અંધકાર દૂર કરનાર પાસે જીવાતો જાય એમ.
તૂર્યાણિ શતસઙ્ખ્યાનિ તથૈવ નટનર્તકાઃ। શિલ્પિનશ્ચ તથાઽઽજગ્મુઃ કુરુવૃદ્ધં પિતામહમ્
સાંભળવા માટેના સોંથી વધુ વાદ્યો, નૃત્ય-નાટક કરનારા અને કળાકારો પણ કુરુઓના પિતામહ પાસે આવ્યા.
ઉપાગમ્ય ચ રાજેન્દ્ર સન્નહાન્વિપ્રમુચ્ય તે। આયુધાનિ ચ નિક્ષિપ્ય સહિતાઃ કુરુપાણ્ડવાઃ
પછી, રાજા, કૌરવો અને પાંડવો બંનેએ પોતાનું શસ્ત્ર અને કવચ ઉતારીને ત્યાં ભેગા થયા.
અન્વાસન્ત દુરાધર્ષં દેવવ્રતમરિંદમમ્। અન્યોન્યં પ્રીતિમન્તસ્તે યથાપૂર્વં યથાવયઃ
પછી બધાએ દુર્જય દેવવ્રતને ઘેરી લીધો અને એકબીજાની વય અને પૂર્વવત પ્રેમથી મુલાકાત લીધી.
સા પાર્થિવશતાકીર્ણા સમિતિર્ભીષ્મશોભિતા। શુશુભે ભારતી દીપ્તા દિવીવાદિત્યમણ્ડલમ્
એ સભા, જેમાં અનેક રાજાઓ ભેગા થયા હતા અને ભીષ્મની ઉપસ્થિતિથી શોભાયમાન હતી, એ તેજસ્વી રીતે ઝળહળી, જાણે સૂર્યમંડળ ઝળહલે.
વિબભૌ ચ નૃપાણાં સા ગઙ્ગાસુતમુપાસતામ્। દેવાનામિવ દેવેશં પિતામહમુપાસતામ્
ગંગાપુત્રની સેવા કરતા રાજાઓની એ સભા એવી તેજવાળી લાગતી હતી, જેમ દેવતાઓ પોતાના ઇશ્વર પિતામહની સેવા કરે ત્યારે તેજ ફેલાય.
ભીષ્મસ્તુ વેદનાં ધૈર્યાન્નિગૃહ્ય ભરતર્ષભ । અભિતપ્તઃ શરૈશ્ચૈવ નાતિહૃષ્ટમનાઽબ્રવીત્
પણ ભીષ્મ, તીક્ષ્ણ બાણોથી દાઝાતા, ધૈર્યથી પોતાની પીડા દબાવીને, બહુ આનંદ વિના બોલ્યા.
શરાભિતપ્તકાયો હિ શસ્ત્રસંપાતમૂર્ચ્છિતઃ । પાનીયમિત સંપ્રેક્ષ્ય રાજ્ઞસ્તાન્પ્રત્યભાષત
શરીર બાણોથી પીડાતું અને શસ્ત્રોના ઘા થીકાવવાથી સંજ્ઞા ગુમાવતી, તેણે રાજાઓ તરફ જોઈને પાણી માંગ્યું.
તતસ્તે ક્ષત્રિયા રાજન્નુપાજહ્રુઃ સમન્તતઃ । ભક્ષ્યાનુચ્ચાવચાન્રાજન્વારિકુમ્ભાંશ્ચ શીતલાન્
પછી, રાજા, કષત્રિયો દરેક તરફથી વિવિધ ખાદ્યપદાર્થો, સાદા અને વૈભવી, તથા ઠંડા પાણીના ઘડાં લઈને આવ્યા.
ઉપાનીતં તુ પાનીયં દૃષ્ટ્વા શાન્તનવોઽબ્રવીત્। ન મેઽદ્ય સેવિતું યોગ્યા ભોગાઃ કેવલમાનુષાઃ
પાણી પાસે લાવાયું તે જોઈને શાંતનુના પુત્ર બોલ્યા: 'આજે હું માત્ર માનવસુખ માટે યોગ્ય નથી.'
અપક્રાન્તો મનુષ્યેભ્યઃ શરશય્યાં ગતો હ્યહમ્। પ્રતીક્ષમાણસ્તિષ્ઠામિ નિવૃત્તિં શશિસૂર્યયોઃ
'હું માનવલોકમાંથી દૂર થઈ ગયો છું અને હવે બાણશૈયા પર પથરાયો છું, ચંદ્ર અને સૂર્યના અસ્ત થવાની રાહ જોઈ રહ્યો છું.'
એવમુક્ત્વા તદોવાચ ભીષ્મઃ શરશતૈશ્ચિતઃ। પયઃ પાસ્યામિ ગોપાલા ગોમયં ન તુ ગોમયમ્। ગોપયેનાગ્નિવર્ણેન ગોમયં ન તુ ગોમયમ્
આ રીતે કહીને, ભીષ્મે બાણોથી ઢંકાયેલા શરીરે કહ્યું: 'હું દૂધ પીશ, ગોપાલકો, ગોમય નહીં; અગ્નિસમાન રંગનું દૂધ લાવજો, ગોમય નહિ.'
એવમુક્ત્વા શાન્તનવો નિન્દન્વાક્યેન પાર્થિવાન્। અર્જુનં દ્રષ્ટુમિચ્છામીત્યભ્યભાષત ભારત
આવી રીતે બોલ્યા પછી, શાંતનુના પુત્રે રાજાઓને ઠપકો આપીને કહ્યું: 'હું અર્જુનને જોવા ઇચ્છું છું.'