પાઞ્ચાલાન્હર્ષયંશ્ચૈવ ભીષ્મઃ કુરુપિતામહઃ । સ શેતે શરતલ્પસ્થો મેદિનીમસ્પૃશંસ્તદા
પાંચાલોને આનંદ આપતાં, કુરુઓના પિતામહ ભીષ્મ તીરોની શય્યા પર પડ્યા, એ સમયે તેમનું શરીર જમીનને સ્પર્શતું નહોતું.
ભીષ્મો રથાત્પ્રપતિતઃ સંછિન્નો બહુભિઃ શરૈઃ । હાહેતિ તુમુલઃ શબ્દો ભૂતાનાં સમપદ્યત
ભીષ્મ અનેક તીરો વડે કાપી પડાયા અને રથમાંથી નીચે પડ્યા; ત્યારે સર્વ પ્રાણીઓમાં 'હાય હાય'નો ગજબનો રડારો ઊઠ્યો.
સીમાવૃક્ષે નિપતિતે કુરૂણાં સમિતિંજયે । સેનયોરુભયો રાજન્ક્ષત્રિયાન્ભયમાવિશત્
કુરુઓના યુદ્ધવિજેતા એ મહાન વૃક્ષ સમાન ભીષ્મ ધરાશાયી થયા ત્યારે, રાજા, બંને સેના ના યોદ્ધાઓમાં ભય વ્યાપી ગયો.
ભીષ્મં શાન્તનવં દૃષ્ટ્વા વિશીર્ણકવચધ્વજમ્ । કુરવઃ પર્યવર્તન્ત પાણ્ડવાશ્ચ વિશાંપતે
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મનું કવચ અને ધ્વજ તૂટી ગયેલા જોઈ, હે રાજાધિરાજ, કુરુઓ અને પાંડવો બંને પાછા વળી ગયા.
ખં તમઃસંવૃતમભૂદાસીદ્ભાનુર્ગતપ્રભઃ । રરાસ પૃથિવી ચૈવ ભીષ્મે શાન્તનવે હતે
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મના મૃત્યુ સમયે આકાશ અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું, સૂર્યની કિરણો ફીકાઈ ગઈ અને ધરતી પણ ધ્રૂજી ઉઠી.
અયં બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો ગતિર્બ્રહ્મવિદાં સદા। ઇત્યભાષન્ત ભૂતાનિ શયાનં પુરુષર્ષભમ્
'આ પુરુષ બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને બ્રહ્મજ્ઞાનો માટે સદા આશ્રય છે'—આ રીતે સર્વ પ્રાણીઓએ એ શ્રેષ્ઠ પુરુષને શય્યા પર પડેલો જોઈને કહ્યું.
અયં પિતરમાજ્ઞાય કામાર્તં શન્તનું પુરા । ઊર્ધ્વરેતસમાત્માનં ચકાર પુરુષર્ષભઃ
આ મહાન પુરુષે, પોતાના પિતા શાંતનુ કામાસક્ત છે એ જાણી, પોતાને ઉર્ધ્વરેતસ અને પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ બનાવી દીધા.
ઇતિ સ્મ શરતલ્પસ્થં ભરતાનાં પિતામહમ્ । ઋષયસ્ત્વભ્યભાષન્ત સહિતાઃ સિદ્ધચારણૈઃ
આ રીતે, તીરોની શય્યા પર પડેલા ભારતવંશના પિતામહને ઋષિઓએ, સિદ્ધો અને ગાનગાંધીર્વો સાથે, સંયુક્ત રીતે સંબોધ્યા.
હતે શાન્તનવે ભીષ્મે ભરતાનાં પિતામહે । ન કિંચિત્પ્રત્યપદ્યન્ત પુત્રાસ્તવ હિ મારિષ
શાંતનુપુત્ર અને ભારતવંશના પિતામહ ભીષ્મના મૃત્યુ પછી, હે મારિષ, તમારા પુત્રોએ કંઈ જ પ્રાપ્ત કર્યું નહીં.
વિષણ્ણવદનાશ્ચાસન્હતશ્રીકાશ્ચ ભારત । અતિષ્ઠન્વ્રીડિતાશ્ચૈવ હ્રિયા યુક્તા હ્યધોમુખાઃ
ભારતોના ચહેરા ઉદાસ, તેજ નષ્ટ, અને શરમથી નમેલા હતા; તેઓ લજ્જાથી માથું ઝુકાવી ઊભા રહ્યા.
પાણ્ડવાશ્ચ જયં લબ્ધ્વા સંગ્રામશિરસિ સ્થિતાઃ । સર્વે દધ્યુર્મહાશઙ્ખાન્હેમજાલપરિષ્કૃતાન્
પણ પાંડવો, વિજય પ્રાપ્ત કરીને યુદ્ધમંડળના મથકે ઊભા રહ્યા અને સૌએ સોનાની જાળીથી સુશોભિત મહાશંખો વગાડ્યા.
હર્ષાત્તૂર્યસહસ્રેષુ વાદ્યમાનેષુ ચાનઘ । અપશ્યામ મહારાજ ભીમસેનં મહાબલમ્
હર્ષથી હજારો વાદ્યો વગાડાતા, હે મહારાજ, અમે મહાબળવાન ભીમસેનને જોયા.
વિક્રીડમાનં કૌન્તેયં હર્ષેણ મહતા યુતમ્। નિહત્ય તરસા શત્રું મહાબલસમન્વિતમ્
કુંતિપુત્ર અર્જુને મહાન આનંદમાં રમતો રમતો, પોતાની આખી તાકાતથી પોતાના શક્તિશાળી દુશ્મનને યુદ્ધભૂમિ પર પરાસ્ત કર્યો.
સંમોહશ્ચાપિ તુમુલઃ કુરૂણામભવત્તતઃ । કર્ણદુર્યોધનૌ ચાપિ નિઃશ્વસેતાં મુહુર્મુહુઃ
પછી કૌરવોમાં ભારે ગભરાટ ફેલાયો અને કર્ણ તથા દુર્યોધન વારંવાર ઊંડી શ્વાસો લેતા રહ્યા.
તથા નિપાતિતે ભીષ્મે કૌરવાણાં પિતામહે । હાહાભૂતમભૂત્સર્વં નિર્મર્યાદમવર્તત
જ્યારે કૌરવોના પિતામહ ભીષ્મ જમીન પર પડ્યા, ત્યારે બધાજ લોકોમાં હાહાકાર મચી ગયો અને યુદ્ધની વ્યવસ્થા તૂટી પડી.
દૃષ્ટ્વા ચ પતિતં ભીષ્મં પુત્રો દુઃશાસનસ્તવ। ઉત્તમં જવમાસ્થાય દ્રોણાનીકભુપાદ્રવત્
ભીષ્મને પડેલા જોઈ, તારો પુત્ર દુશાસન ઝડપથી દ્રોણની સેના તરફ દોડી ગયો.
ભ્રાત્રા પ્રસ્થાપિતો વીરઃ સ્વેનાનીકેન દંશિતઃ। પ્રયયૌ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વસૈન્યમભિહર્ષયન્
ભાઈએ પ્રેરણા આપી અને ગુસ્સાથી ભરાઈ, એ વીર પુરુષ પોતાના સૈનિકોમાં ઉત્સાહ ભરીને આગળ વધ્યો.
તમાયાન્તમભિપ્રેક્ષ્ય કુરવઃ પર્યવારયન્। દુઃશાસનં મહારાજ કિમયં વક્ષ્યતીતિ ચ
દુશાસનને આવતો જોઈ, કૌરવો એના ચારે બાજુ ભેગા થયા, રાજા, અને વિચારી રહ્યા કે હવે એ શું કહે છે.
તતો દ્રોણાય નિહતં ભીષ્મમાચષ્ટ કૌરવઃ । દ્રોણસ્તદાઽપ્રિયં શ્રુત્વા મુમોહ ભરતર્ષભ
પછી દુશાસને દ્રોણને ભીષ્મના મૃત્યુની વાત કહી; એ દુઃખદ સમાચાર સાંભળી, દ્રોણ, ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ, બેભાન થઈ ગયો.
સ સંજ્ઞામુપલભ્યાશુ ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ । નિવારયામાસ તદા સ્વાન્યનીકાનિ મારિષ
પછી ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણે તરત જ સંયમ મેળવી પોતાના સૈનિકોને રોકી દીધા.
વિનિવૃત્તાન્કુરૂન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાપિ સ્વસૈનિકાન્। રથૈઃ શીઘ્રાશ્વસંયુક્તૈઃ સમન્તાત્પર્યવારયન્
કૌરવોને પાછા જતાં જોઈ, પાંડવો પણ પોતાના સૈનિકોને ઝડપી ઘોડાઓ જોડાયેલા રથોથી ચારે બાજુથી ઘેરી લીધા.
નિવૃત્તેષુ ચ સૈન્યેષુ પારમ્પર્યેણ સર્વશઃ । નિર્મુક્તકવચાઃ સર્વે ભીષ્મમીયુર્નરાધિપાઃ
જ્યારે બધે જ સૈન્ય પાછું ખેંચાઈ ગયું, ત્યારે બધા રાજાઓ પોતાનું કવચ ઉતારીને ભીષ્મ પાસે ગયા.
વ્યુપરમ્ય તતો યુદ્ધાદ્યોધાઃ શતસહસ્રશઃ । ઉપતસ્થુર્મહાત્માનં પ્રજાપતિમિવામરાઃ
પછી યુદ્ધથી વિરામ લઈને લાખો યોદ્ધાઓ મહાન આત્માવાળા ભીષ્મને ઘેરીને ઊભા રહ્યા, જેમ દેવતાઓ પ્રજાપતિને ઘેરી લે છે.
તે તુ ભીષ્મં સમાસાદ્ય શયાનં ભરતર્ષભમ્ । અભિવાદ્યાવતિષ્ઠન્ત પાણ્ડવાઃ કુરુભિઃ સહ
પાંડવો અને કૌરવો ભીષ્મ પાસે ગયા, તેમને વંદન કર્યું અને એના શય્યા પાસે ઊભા રહ્યા.
અથ પાણ્ડૂન્કુરૂંશ્ચૈવ પ્રણિપત્યાગ્રતઃ સ્થિતાન્ । અભ્યભાષત ધર્માત્મા ભીષ્મઃ શાન્તનવસ્તદા
પછી શાંતનુપુત્ર, ધર્મનિષ્ઠ ભીષ્મે, સામે વંદન કરીને ઊભેલા પાંડવો અને કૌરવોને સંબોધ્યા.
સ્વાગતં વો મહાભાગાઃ સ્વાગતં વો મહારથાઃ । તુષ્યામિ દર્શનાચ્ચાહં યુષ્માકમમરોપમાઃ
"આપ સૌ મહાભાગ્યશાળી છો, આપ સૌ મહારથીઓ છો, આપ સૌને મળીને મને ખૂબ આનંદ થયો છે; આપ સૌ અમર દેવતાઓ જેવા છો."
અભિનન્દ્ય સ તાનેવં શિરસા લમ્બતાઽબ્રવીત્ । `પરપાર્શ્વે તવ સુતાન્સ્થિતાનુદ્વીક્ષ્ય ભારત।' શિરો મે લમ્બતેઽત્યર્થમુપધાનં પ્રદીયતામ્
આ રીતે સૌને વંદન કરીને, ભીષ્મે માથું ઝુકાવીને કહ્યું: 'હે ભરત, તારા પુત્રોને સામે ઊભેલા જોઈને મારું માથું નીચે વળે છે; મારા માટે એક તકિયો લાવો.'
તતો નૃપાઃ સમાજહ્રુસ્તનૂનિ ચ મૃદૂનિ ચ । ઉપધાનાનિ મુખ્યાનિ નૈચ્છત્તાનિ પિતામહઃ
પછી રાજાઓએ નરમ અને ઉત્તમ તકિયા લાવ્યાં, પણ પિતામહે એ તકીયાઓ સ્વીકારી નહીં.
અથાબ્રવીન્નરવ્યાઘ્રઃ પ્રસહન્નિવ તાન્નૃપાન્ । નૈતાનિ વીરશય્યાસુ યુક્તરૂપાણિ પાર્થિવાઃ
પછી એ પુરુષસિંહે રાજાઓને કહ્યું: 'હે રાજાઓ, આ તકિયા વીરના શય્યાને યોગ્ય નથી.'
તતો વીક્ષ્ય નરશ્રેષ્ઠમભ્યભાષત પાણ્ડવમ્ । ધનઞ્જયં દીર્ઘબાહું સર્વલોકમહારથમ્
પછી સર્વોત્તમ પુરુષને જોઈ, ભીષ્મે લાંબા હાથવાળા અને સર્વ મહારથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પાંડવ અર્જુનને સંબોધ્યા.