પાણ્ડવૈઃ પઞ્ચભિઃ સાર્ધં સાત્યકેન ચ ધન્વિના। ધૃષ્ટદ્યુમ્નસુખૈઃ સર્વૈઃ પાઞ્ચાલૈશ્ચ સમન્તતઃક
પાંચેય પાંડવો, ધનુષધારી સાત્યકી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને બધા પાંચાલો અને તેમના સાથીઓ ચારેય બાજુથી જોડાયા.
ભિદ્યમાનાઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સર્વે કાર્ષ્ણિપુરોગમૈઃ। દ્રોણદ્રૌણિકૃતૈઃ સાર્ધં સર્વે શલ્યશલાદયઃ। તાવકાઃ સમરે રાજઞ્જહુર્ભીષ્મં મહામૃધે
કૃષ્ણના નેતૃત્વમાં, બધા, દ્રોણ અને દ્રોણપુત્ર, શલ્ય અને શલ્વ સહિત, તીખા તીરો વડે ઘાયલ થયા; રાજા, તમારા સૈનિકોએ મહાયુદ્ધમાં ભીષ્મને છોડી દીધો.
સૌવીરાઃ કિતવાઃ પ્રાચ્યાઃપ્રતીચ્યોદીચ્યમાલવાઃ। અભીષાહાઃ શૂરસેનાઃ શિબયોઽથ વસાતયઃ
સૌવીર, કિતવ, પૂર્વ દિશાવાળા, પશ્ચિમ, ઉત્તર, માલવ, અભીષાહ, શૂરસેન, શિબી અને વસાતિ—
સાલ્વાશ્રયાસ્ત્રિગર્તાશ્ચ અમ્બષ્ઠાઃ કેકયૈઃ સહ। દ્વાદશૈતે જનપદાઃ શરાર્તા વ્રણપીડિતાઃ। સંગ્રામે પ્રજહુર્ભીષ્મં યુધ્યમાનાઃ કિરીટિના
સાલ્વ, ત્રિગર્ત, અંબષ્ઠ અને કૈકય—આ બાર જનપદો, તીરોની પીડાથી અને ઘાવોથી દુઃખી થઈ, મકૂટધારી અર્જુન સામે લડતાં લડતાં ભીષ્મને યુદ્ધમાં છોડી ગયા.
તતસ્તમેકં બહવઃ પરિવાર્ય સમન્તતઃ । પરિકાલ્ય કુરૂન્સર્વાઞ્શરર્ષૈરવાકિરન્
પછી અનેક યુદ્ધવીરો એ એકમાત્ર યુદ્ધવીરને ચારેય બાજુથી ઘેરીને, બધા કૌરવોની રક્ષા કરી, તીરોની વરસાદ વરસાવી.
નિપાતયત ગૃહ્ણીત યુધ્યધ્વમવકૃન્તત। ઇત્યાસીત્તુમુલઃ શબ્દો રાજન્ભીષ્મરથં પ્રતિ
'મારી નાખો! પકડી લો! લડો! કાપી નાખો!'—એવી ભયાનક ધ્વનિ, રાજા, ભીષ્મના રથ તરફ સંભળાઈ.
નિહત્ય સમરે રાજઞ્શતશોઽથ સહસ્રશઃ । ન તસ્યાસીદનિર્ભિન્નં ગાત્રે દ્વ્યઙ્ગુલમન્તરમ્
યુદ્ધમાં, રાજા, તેણે સૈકડો અને હજારોથી વધુને મારી નાખ્યા, તેમ છતાં તેના શરીર પર બે આંગળ જેટલું પણ સ્થાન અખંડિત રહ્યું નહોતું.
એવંભૂતસ્તવ પિતા શરૈર્વિશકલીકૃતઃ। શિતાગ્રૈઃ ફલ્ગુનેનાજૌ પ્રાક્શિરાઃ પ્રાપતદ્રથાત્
આવી સ્થિતિમાં, તમારા પિતા, ફાલ્ગુનના તીખા તીરો વડે શરીર છિન્નભિન્ન થઈ ગયું હતું, અને યુદ્ધમાં સીધા માથા નીચે પાડી રથમાંથી પડી ગયા.
કિંચિચ્છેષે દિનકરે પુત્રાણાં તવ પશ્યતામ્ । હાહેતિ દિવિ દેવાનાં પાર્થિવાનાં ચ ભારત
જ્યારે દિવસ પૂરું થવા આવ્યો અને તમારા પુત્રો જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે, હે ભારત, દેવતાઓએ આકાશમાં અને રાજાઓએ ધરતી પર 'હાય હાય' કહીને દુઃખ વ્યક્ત કર્યું.
પતમાને રથાદ્ભીષ્મે બભૂવ સુમહાસ્વનઃ । સંપતન્તમભિપ્રેક્ષ્ય મહાત્માનં પિતામહમ્
જ્યારે ભીષ્મ રથમાંથી પડી ગયા, ત્યારે ખૂબ જ મોટો અવાજ થયો; મહાન આત્માવાળા પિતામહને પડતા જોઈને સૌ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
સહ ભીષ્મેણ સર્વેષાં પ્રાપતન્હૃદયાનિ નઃ । સ પપાત મહાબાહુર્વસુધામનુનાદયન્
ભીષ્મ સાથે સૌના દિલ પણ તૂટી ગયા; તે મહાબાહુ પૃથ્વી પર પડતા જોરદાર ધ્વનિ સાથે પડ્યા.
ઇન્દ્રધ્વજ ઇવોત્સૃષ્ટઃ કેતુઃ સર્વધનુષ્મતામ્ । ધરણીં ન સ પસ્પર્શ શરસઙ્ઘૈઃ સમાવૃતઃ
ઇન્દ્રના ધ્વજ જેવો, બધા ધનુર્ધારોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મ તીરોની પાંખડીમાં ઢંકાયેલા હોવાથી ધરતીને સ્પર્શી ન શક્યા.
શલતલ્પે મહેષ્વાસં શયાનં પુરુષર્ષભમ્। રથાત્પ્રપતિતં ચૈનં દિવ્યો ભાવઃ સમાવિશત્
તીરોથી બનેલા શય્યાપર, એ મહાન ધનુર્ધર અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મ, રથમાંથી પડીને દૈવી અવસ્થામાં આવી ગયા.
અભ્યવર્ષચ્ચ પર્જન્યઃ પ્રાકમ્પત ચ મેદિની । પતન્સ દદૃશે ચાપિ દક્ષિણેન દિવાકરમ્
મેઘોએ વરસાદ વરસાવ્યો, ધરતી કંપી ઉઠી, અને જ્યારે ભીષ્મ પડ્યા, ત્યારે તેઓ સૂર્યના દક્ષિણ બાજુએ દેખાયા.
સંજ્ઞાં ચોપાલભદ્વીરઃ કાલં સંચિન્ત્ય ભારત । અન્તરિક્ષે ચ શુશ્રાવ દિવ્યા વાચઃ સમન્તતઃ
એવી ઘડીએ, હે ભારત, એ વીરે સમયનું ધ્યાન રાખીને ફરી સંજ્ઞાન મેળવ્યું અને આકાશમાંથી ચારેય બાજુથી દૈવી અવાજો સાંભળ્યા.
કથં મહાત્મા ગાઙ્ગેયઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ । કાલકર્તા નરવ્યાઘ્રઃ સંપ્રાપ્તે દક્ષિણાયને
'ગંગાપુત્ર, બધા શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને પુરુષોમાં વાઘ એવા મહાત્મા, દક્ષિણાયન શરૂ થતા કેવી રીતે અંતે આવ્યા?'
સ્થિતોઽસ્મીતિ ચ ગાઙ્ગેયસ્તચ્છ્રુત્વા વાક્યમબ્રવીત્। ધારયિષ્યામ્યહં પ્રાણાન્પતિતિઽપિ મહીતલે
ત્યારે ગાંગેયે કહ્યું, 'હું અહીં છું,' અને એ વચન સાંભળી, કહ્યું, 'હું પૃથ્વી પર પડ્યો છું છતાં પણ પ્રાણો રોકી રાખીશ.'
ઉત્તરાયણમન્વિચ્છન્સુગતિપ્રતિકાઙ્ક્ષયા। તસ્ય તન્મતમાજ્ઞાય ગહ્ગા હિમવતઃ સુતાઃ
ઉત્તરાયણની ઈચ્છા અને શુભ અંતની આશાથી, તેની આ ઈચ્છા હિમાલયપુત્રી ગંગાએ જાણી.
મહર્ષીન્હંસરૂપેણ પ્રેષયામાસ તત્ર વૈ। તતસ્તં પ્રતિ તે હંસાસ્ત્વરિતા માનસૌકસઃ
તેણીએ મહર્ષિઓને હંસરૂપે ત્યાં મોકલ્યા; પછી એ માનસ સરોવરવાળા ઝડપી હંસો ભીષ્મ પાસે ગયા.
આજગ્મુઃ સહિતા દ્રષ્ટું ભીષ્મં કુરુપિતામહમ્। યત્ર શેતે નરશ્રેષ્ઠઃ શરતલ્પે પિતામહઃ
એ બધા ભેગા થઈને કુરુ પિતામહ ભીષ્મને જોવા આવ્યા, જ્યાં પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પિતામહ તીરોની શય્યાપર પડ્યા હતા.
તે તુ ભીષ્મં સમાસાદ્ય ઋષયો હંસરૂપિણઃ । અપશ્યઞ્છરતલ્પસ્થં ભીષ્મં કુરુકુલોદ્વહમ્
એ હંસરૂપે આવેલા ઋષિઓ ભીષ્મ પાસે આવ્યા અને કુરુવંશના ગૌરવ ભીષ્મને તીરોની શય્યાપર પડેલા જોયા.
તે તં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્। ગાઙ્ગેયં ભરતશ્રેષ્ઠં દક્ષિણેન ચ ભાસ્કરમ્
એ મહાત્માને જોઈને, તેમણે ભારતમાં શ્રેષ્ઠ એવા ગાંગેયની, સૂર્યને દાયે રાખીને, પરિક્રમા કરી.
ઇતરેતરમામન્ત્ર્ય પ્રાહુસ્તત્ર મનીષિણઃ । ભીષ્મઃ કથં મહાત્મા સન્સંસ્થાતા દક્ષિણાયને
ત્યાં એ વિદ્વાનો એકબીજાને પૂછવા લાગ્યા, 'દક્ષિણાયન ચાલે ત્યારે મહાત્મા ભીષ્મ કેવી રીતે દેહ છોડશે?'
ઇત્યુક્ત્વા પ્રસ્થિતા હંસા દક્ષિણામભિતો દિશમ્। સંપ્રેક્ષ્ય વૈ મહાબુદ્ધિશ્ચિન્તયિત્વા ચ ભારત
આ રીતે કહીને હંસો દક્ષિણ દિશામાં ચાલ્યા; એ જોઈને, એ મહાબુદ્ધિએ વિચાર કર્યો, હે ભારત,
તાનબ્રવીચ્છાન્તનવો નાહં ગન્તા કથંચન । દક્ષિણાવર્ત આદિત્યે એતન્મે મનસિ સ્થિતમ્
શાંતનુપુત્રે તેમને કહ્યું, 'જ્યારે સુધી સૂર્ય દક્ષિણ તરફ જાય છે, હું ક્યારેય નહીં જાઉં; આ મારી મનમાં પક્કી વાત છે.'
ગમિષ્યામિ સ્વકં સ્થાનમાસીદ્યન્મે પુરાતનમ્ । ઉદગાયન આદિત્યે હંસાઃ સત્યં બ્રવીમિ વઃ
'જ્યારે સૂર્ય ઉત્તરાયણમાં આવશે, ત્યારે જ હું મારા પ્રાચીન સ્થાન પર જઈશ; હંસો, હું તમને સાચું કહું છું.'
ધારયિષ્યામ્યહં પ્રાણાનુત્તરાયણકાઙ્ક્ષયા। પ્રાણાનાં ચ સમુત્સર્ગ ઐશ્વર્યં નિયતં મમ
હું ઉત્તરાયણની આશાથી જીવ ટકાવી રાખીશ; અને જીવ છોડવાનો અધિકાર પણ મારા હાથમાં છે.
તસ્માત્પ્રાણાન્ધારયિષ્યે મુમૂર્ષુરુદગાયને। યશ્ચ દત્તો વરો મહ્યં પિત્રા તેન મહાત્મના
એથી, મૃત્યુ ઈચ્છતો હોવા છતાં, હું ઉત્તરાયણ આવે ત્યાં સુધી શ્વાસ રોકી રાખીશ; અને જે વર મારા મહાન પિતાએ મને આપ્યો છે—
છન્દતસ્તે ભવેન્મૃત્યુરિતિ તત્સત્યમસ્તુ મે। ધારયિષ્યે તતઃ પ્રાણાનુત્સર્ગે નિયતે સતિ
—'મૃત્યુ તને તારી ઈચ્છાએ આવશે'—એ વચન મારા માટે સાચું થાય; એટલે હું નિશ્ચિત સમય સુધી જીવ ટકાવી રાખીશ.
ઇત્યુક્ત્વા તાંસ્તદા હંસાન્સ શેતે શરતલ્પગઃ । એવં કુરૂણાં પતિતે શૃઙ્ગે ભીષ્મે મહૌજસિ
આ રીતે બોલી, તે તીરની શય્યાએ સુતેલા ભીષ્મએ આરામ લીધો; એમ, કુરુઓના શિખર એવા મહાન ભીષ્મ પડી ગયા.