યદ્યેષાં ન ભવેદ્ગોપ્તા વિષ્વક્સેનો મહાબલઃ । `અજય્યશ્ચૈવ સર્વેષાં લોકાનામિતિ મે મતિઃ ।' કારણદ્વયમાસ્થાય નાહં યોત્સ્યામિ પાણ્ડવાન્
'જો વિશ્વક્સેન મહાશક્તિશાળી એમનો રક્ષક ન હોત, અને બધા લોકોએ એમને અજેય માન્યા છે, તો એ બે કારણથી હું પાંડવો સાથે યુદ્ધ નહીં કરું.'
અવધ્યત્વાચ્ચ પાણ્ડૂનાં સ્ત્રીભાવાચ્ચ શિખણ્ડિનઃ। પિત્રા તુષ્ટેન મે પૂર્વં યદા કાલીમુદવહમ્
'પાંડુપુત્રો અવિનાશી છે, અને શિખંડિ સ્ત્રી સ્વરૂપનો છે; અને પહેલા, જ્યારે મેં પિતા pleased કર્યા ત્યારે કાળી પાસેથી—'
સ્વચ્છન્દમરણં દત્તમવધ્યત્વં રણે તથા । તસ્માન્મૃત્યુમહં મન્યે પ્રાપ્તકાલમિવાત્મનઃ
'મરવાની ઇચ્છા અને યુદ્ધમાં અવિનાશી રહેવાનો વર પ્રાપ્ત થયો; તેથી, મને લાગે છે કે મારી મૃત્યુનો સમય આવી ગયો છે.'
એવં જ્ઞાત્વા વ્યવસિતં ભીષ્મસ્યામિતતેજસઃ । ઋષયો વસવશ્ચૈવ વિયત્સ્થા ભીષ્મમબ્રુવન્
એ રીતે, અમાપ તેજવાળા ભીષ્મનો નિર્ણય જાણીને, આકાશમાં રહેલા ઋષિઓ અને વસુઓએ ભીષ્મને કહ્યું.
યત્તે વ્યવસિતં તાત તદસ્માકમપિ પ્રિયમ્ । તત્કુરુષ્વ મહારાજ યુદ્ધે બુદ્ધિં નિવર્તય
પિતા, તમે જે નિર્ણય લીધો છે, એ અમને પણ ગમ્યો છે. મહારાજ, તમે જે ઇચ્છો એ કરો અને હવે યુદ્ધથી મન પાછું ખેંચો.
અસ્ય વાક્યસ્ય નિધને પ્રાદુસાસીચ્છિવોઽનિલઃ । અનુલોમઃ સુગન્ધી ચ પૃષતૈશ્ચ સમન્વિતઃ
આ શબ્દો પૂરા થતાં જ સુગંધિત, શીતળ અને શુભ પવન ઉઠ્યો, જેમાં ઠંડા ટીપાં પણ હતા.
દેવદુન્દુભયશ્ચૈવ સંપ્રણેદુર્મહાસ્વનાઃ। પપાત પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ ભીષ્મસ્યોપરિ મારિષ
દેવદુંદુભિઓ જોરદાર અવાજે વાગવા લાગી અને ભીષ્મજી પર ફૂલોની વરસાદ વરસી.
ન ચ તાઃ શુશ્રુવે કશ્ચિત્તેષાં સંવદતાં ગિરઃ। ઋતે ભીષ્મં મહાબાહું માં ચાપિ મુનિતેજસા
તેમની વચ્ચે જે વાતચીત થઈ, એ કોઈએ સાંભળી નહીં, માત્ર મહાબળવાન ભીષ્મ અને હું, મુનિની તપસ્યાના પ્રભાવથી, એ સાંભળી શક્યા.
સંભ્રમશ્ચ મહાનાસીત્રિદશાનાં વિશાંપતે । પતિષ્યતિ રથાદ્ભીષ્મે સર્વલોકપ્રિયે તદા
ભીષ્મ, જે સર્વલોકને પ્રિય હતા, રથ પરથી પડવાના હતા ત્યારે દેવતાઓમાં ભારે ગભરાટ ફેલાયો.
ઇતિ દેવગણાનાં ચ વાક્યં શ્રુત્વા મહાતપાઃ। તતઃ શાન્તનવો ભીષ્મો બીભત્સું નાભ્યવર્તત
દેવતાઓના શબ્દો સાંભળી, મહાતપસ્વી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે બીભત્સુ એટલે અર્જુન સામે આગળ વધવાનું બંધ કર્યું.
ભિદ્યમાનઃ શિતૈર્બાણૈઃ સર્વાવરણભેદિભિઃ । શિખણ્ડી તુ મહારાજ ભરતાનાં પિતામહમ્
પણ રાજા, જ્યારે તીખા બાણોથી તેમની રક્ષા તૂટી રહી હતી, ત્યારે શિખંડીએ ભારતવંશના પિતામહ પર હુમલો કર્યો.
આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો નવભિર્નિશિતૈઃ શરૈઃ । સ તેનાભિહતઃ સઙ્ખ્યે ભીષ્મઃ કુરુપિતામહઃ
ક્રોધિત શિખંડીએ નવ તીખા બાણોથી ભીષ્મના છાતીમાં ઘા કર્યો; એ રીતે યુદ્ધમાં ઘાયલ થયેલા કુરુ પિતામહ ભીષ્મ—
નાકમ્પત મહારાજ ક્ષિતિકમ્પે યથાઽચલઃ । તતઃ પ્રહસ્ય બીભત્સુર્વ્યાક્ષિપન્ગાણ્ડિવં ધનુઃ
મહારાજ, ભૂકંપ આવે ત્યારે જેમ પર્વત હલતો નથી, તેમ ભીષ્મ પણ અડગ રહ્યા; પછી અર્જુને હસતાં હસતાં ગાંડીવ ધનુષ ખેંચ્યું.
ગાઙ્ગેયં પઞ્ચવિંશત્યા ક્ષુદ્રકાણાં સમાર્પયત્। પુનઃ પુનઃ શતૈરેનં ત્વરમાણો ધનઞ્જયઃ
ધનંજયે ગંગાપુત્રને પચ્ચીસ નાનાં બાણો માર્યા; પછી ઉત્સાહથી અનેકવાર સૈંકડો બાણો વરસાવ્યા.
સર્વગાત્રેષુ સંક્રુદ્ધસ્તથા મર્મસ્વતાડયત્ । એવમન્યૈરપિ ભૃશં વિદ્ધ્યમાનઃ સહસ્રશઃ
અર્જુને ગુસ્સામાં ભીષ્મના આખા શરીર અને મહત્વના અંગોમાં ઘા કર્યા; બીજા યુદ્ધાઓએ પણ હજારો બાણો મારીને તેમને ઘાયલ કર્યા.
તાનપ્યાશુ શરૈર્ભીષ્મઃ પ્રવિવ્યાધ મહારથઃ । તૈશ્ચ મુક્તાઞ્છરાન્ભીષ્મો યુધિ સત્યપરાક્રમઃ
પણ મહારથી ભીષ્મે પણ ઝડપથી બાણો ચલાવીને તેમને ઘાયલ કર્યા; યુદ્ધમાં ભીષ્મે પોતાના પર આવતા બાણોને પણ પોતાના બળથી પાછા હાંકી દીધા.
નિવારયામાસ શરૈઃ સમં સન્નતપર્વભિઃ । શિખણ્ડી તુ રણે બાણાન્યાન્મુમોચ મહારથઃ
ભીષ્મે સમાન તાકાત અને વાંકિયા અગ્રવાળા બાણોથી સામે આવતા બાણોને રોકી લીધા; પણ મહારથી શિખંડીએ યુદ્ધમાં સતત બાણો છોડ્યા.
ન ચક્રુસ્તે રુજં તસ્ય રુક્મપુઙ્ખાઃ શિલાસિતાઃ । તતઃ કિરીટી સંક્રુદ્ધો ભીષ્મમેવાભ્યવર્તત
સોનાની પાંખવાળા અને પથ્થર જેવા કટારાવાળા એ બાણો ભીષ્મને દુઃખી કરી શક્યા નહીં; પછી મુકુટધારી અર્જુન ગુસ્સામાં ભીષ્મ સામે આગળ વધ્યો.
શિખણ્ડિનં પુરસ્કૃત્ય ધનુશ્ચાસ્ય સમાચ્છિનત્। અથૈનં નવભિર્વિદ્ધ્વા ધ્વજમેકેન ચિચ્છિદે
અર્જુને શિખંડીને આગળ રાખીને ભીષ્મનું ધનુષ કાપી નાખ્યું; પછી નવ બાણો મારીને તેમને ઘાયલ કર્યા અને એક બાણથી ધ્વજ પણ તોડી નાખ્યો.
સારથિં વિશિખૈશ્ચાસ્ય દશભિઃ સમકમ્પયત્ । સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય ગાઙ્ગેયો બલવત્તરમ્
પછી દસ બાણોથી ભીષ્મના સારથિને પણ હલાવી દીધો; પછી ગંગાપુત્રે વધુ શક્તિશાળી બીજું ધનુષ ઉપાડ્યું.
તદપ્યસ્ય શિતૈર્ભલ્લૈસ્ત્રિધા ત્રિભિરઘાતયત્ । નિમેષાર્ધેન કૌન્તેય આત્તમાત્તં મહારણે
પણ અર્જુને તીખા ભલ્લબાણોથી એ ધનુષને ત્રણ ભાગમાં તોડી નાખ્યું; અને કુંતીપુત્રે અડધી પળમાં ભીષ્મ જે ધનુષ ઉપાડે એ બધું યુદ્ધમાં તોડી નાખ્યું.
એવમસ્ય ધનૂંષ્યાજૌ ચિચ્છેદ સુબહૂન્યથ। તતઃ શાન્તનવો ભીષ્મો બીભત્સું નાત્યવર્તત
આ રીતે યુદ્ધમાં અર્જુને ભીષ્મના ઘણાં ધનુષ તોડી નાખ્યા; પછી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે બીભત્સુ એટલે અર્જુન સામે આગળ વધવાનું બંધ કર્યું.
અથૈનં પઞ્ચવિંશત્યા ક્ષુદ્રકાણાં સમાર્પયત્। સોઽતિવિદ્ધો મહેષ્વાસો દુઃશાસનમભાષત
પછી તેણે પચ્ચીસ નાનાં તીરો છોડ્યા; એ રીતે ઘાયલ થયેલા મહાન ધનુર્ધર ભીષ્મએ દુઃશાસનને કહ્યું.
એષ પાર્થો રણે ક્રુદ્ધઃ પાણ્ડવાનાં મહારથઃ । શરૈરનેકસાહસ્ત્રૈર્મામેવાભ્યપતદ્રણે
આ પાર્થે, યુદ્ધમાં ક્રોધિત થઈને, પાંડવોમાં મહારથી છે; એ અનગણિત તીરો લઈને સીધો મારા પર તૂટી પડ્યો છે.
ન ચૈષ સમરે શક્યો જેતું વજ્રભૃતા અપિ। ન ચાપિ સહિતા વીરા દેવદાનવરાક્ષસાઃ
યુદ્ધમાં એને કોઈ પણ જીતે એવી શક્યતા નથી—even ઇન્દ્ર પણ નહીં, અને દેવ, દાનવ કે રાક્ષસો મળીને પણ નહીં.
માં ચાપિ શક્તા નિર્જેતું કિમુ મર્ત્યા મહારથાઃ । `ઋતેઽર્જુનં સુસંક્રુદ્ધમેતત્સત્યં બ્રવીમિ તે
મને પણ એ લોકો હરાવી શકે નહીં—તો પછી મરણશીલ મહારથીઓની તો વાત જ શું? અર્જુન સિવાય, જે ભયંકર ગુસ્સે છે, બીજું કોઈ શક્તિમાન નથી. હું તને સાચું કહું છું.
એવં તયોઃ સંવદતોઃ ફલ્ગુનો નિશિતૈઃ શરૈઃ। શિખણ્ડિનં પુરસ્કૃત્ય ભીષ્મં વિવ્યાધ સંયુગે
એ બંને વાતો કરતાં હતાં ત્યારે ફાલ્ગુનએ, શિખંડીને આગળ રાખીને, તીક્ષ્ણ તીરો વડે યુદ્ધમાં ભીષ્મ પર આક્રમણ કર્યું.
તતો દુઃશાસનં ભીષ્મઃ સ્મયમાન ઇવાબ્રવીત્ । અર્દિતો નિશિતૈર્બાણૈર્ભૃશં ગાણ્ડીવધન્વના
પછી ભીષ્મ, જાણે સ્મિત કરતાં, દુઃશાસનને બોલ્યા—ગાંડીવધારીના તીક્ષ્ણ તીરોની ભારે ચોટથી પીડાતા.
વજ્રાશનિસમસ્પર્શાઃ સુપુઙ્ખાઃ સુપ્રતેજનાઃ । સુમુક્તા અવ્યવચ્છિન્ના નેમે બાણાઃશિખણ્ડિનઃ
આ તીરો વીજળી જેવી અસર ધરાવે છે, સુંદર પાંખવાળા, તીક્ષ્ણ છે અને કુશળતાથી છોડવામાં આવ્યા છે; આ શિખંડિના તીરો નથી.
નિકૃન્તમાના મર્માણિ દૃઢાવરણભેદિનઃ । સુસલા ઇવ મે ધ્નન્તિ નેમે બાણઃ શિખણ્ડિનઃ
આ તીરો મારા અંગના મુખ્ય ભાગો કાપે છે, મજબૂત કવચ ભેદી નાખે છે અને ભાલા જેવી અસર કરે છે; આ શિખંડિના તીરો નથી.