રથનેમિનિકૃત્તૈશ્ચ ગજૈશ્ચૈવાવપોથિતૈઃ । પાદાતશ્ચાપ્યધાવન્ત સાશ્વાશ્ચ હયયોધિનઃ
કેટલાક હાથીઓએ રથના ચકરા તૂટી ગયા હતા, કેટલાક હાથીઓ તોડાઈ પડ્યા હતા; પદાતીઓ અને ઘોડેસવારો પણ પોતાના ઘોડા સાથે ભાગી ગયા.
ગજાશ્ચ રથયોધાશ્ચ પરિપેતુઃ સમન્તતઃ । વિકીર્ણાશ્ચ રથા ભૂમૌ ભગ્રચક્રયુગધ્વજાઃ
હાથીઓ અને રથયોદ્ધાઓ સર્વત્ર પડી ગયા; રથો તેમના તૂટી ગયેલા ચકરા, યોક અને ધ્વજ સાથે જમીન પર વિખેરાઈ ગયા.
તદ્ગજાશ્વરથૌઘાનાં રુધિરેણ સમુક્ષિતમ । છન્નમાયોધનં રેજે રક્તાભ્રમિવ શારદમ્
હાથી, ઘોડા અને રથયોદ્ધાઓના લોહીથી ભીંજાયેલી યુદ્ધભૂમિ, શરદના લાલ વાદળ જેવી તેજસ્વી લાગી.
શ્વાનઃ કાકાશ્ચ ગૃધ્રાશ્ચ વૃકા ગોમાયુભિઃ સહ । પ્રણેર્દુર્ભક્ષ્યમાસાદ્ય વિકૃતાશ્ચ સગદ્વિજાઃ
કૂતરા, કાગડા, ગૃધ્રો, વાઘા, સિયાળ અને બીજા માંસખોર પક્ષીઓએ ભરપૂર ખોરાક મળતાં વિકૃત થઈ ગયા.
વવુર્બહુવિધશ્ચૈવ દિક્ષુ સર્વાસુ મારુતાઃ। દૃશ્યમાનેષુ રક્ષઃસુ ભૂતેષુ ચ નદત્સુ ચ
ચારે બાજુ અનેક પ્રકારની પવન ફૂંકાઈ; રાક્ષસો અને ભૂતોથી અવાજો સંભળાતા અને દેખાતા હતા.
કાઞ્ચનાનિ ચ દામાનિ પતાકાશ્ચ મહાધનાઃ । ધૂયમાના વ્યદૃશ્યન્ત સહસા મારુતેરિતાઃ
સોનેરી સાંકળો અને મૂલ્યવાન ધ્વજાઓ, પવનથી અચાનક ફફડતા, સ્પષ્ટ દેખાતા હતા.
શ્વેતચ્છત્રસહસ્રાણિ સધ્વજાશ્ચ મહારથાઃ । વિકીર્ણાઃ સમદૃશ્યન્ત શતશોઽથ સહસ્રશઃ
હજારો સફેદ છત્રો અને ધ્વજાવાળા મહારથીઓ સૈન્યમાં સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં વિખેરાઈ ગયા હતા.
સપતાકાશ્ચ માતઙ્ગા દિશો જગ્મુઃ શરાતુરાઃ। ક્ષત્રિયાશ્ચ મનુષ્યેન્દ્ર ગદાશક્તિધનુર્ધરાઃ
ધ્વજાવાળા હાથીઓ, બાણોથી ઘાયલ થઈ દિશાઓમાં ચાલ્યા; અને મનુષ્યરાજ, ગદા, શક્તિ અને ધનુષ ધારણ કરનાર ક્ષત્રિયો પણ એમ જ ગયા.
સમન્તતશ્ચ દૃશ્યન્તે પતિતા ધરણીતલે । `ઇષુભિસ્તાડ્યમાનાશ્ચ નારાચૈશ્ચ સહસ્રશઃ।' પેતુરાર્તસ્વરં કૃત્વા તત્રતત્ર મહાગજાઃ
ચારે બાજુ જમીન પર પડેલા, હજારો બાણો અને લોખંડના શસ્ત્રોથી ઘાયલ થયેલા યોદ્ધાઓ દેખાતા; મહાહાથીઓ અહીં-ત્યાં દુઃખથી બૂમો પાડતાં પડ્યા.
સેનાપતિસ્તુ સમરે પ્રાહ સેનાં મહારથઃ । અભ્યદ્રવત ગાઙ્ગેયં સૈનિકાઃ કિં કૃતેન વઃ
પછી સેનાપતિ મહારથીએ યુદ્ધમાં સેનાને કહ્યું: 'સૈનિકો, ગંગાપુત્ર પર ચઢાઈ કરો! વિલંબથી શું લાભ?'
સેનાપતિવચઃ શ્રુત્વા સોમકાઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ । અભ્યદ્રવન્ત ગોઙ્ગેયં શસ્ત્રવૃષ્ટ્યા સમન્તતઃ
સેનાપતિના વચન સાંભળી, સોમક અને શ્રુંજયો સૌએ ચારે બાજુથી શસ્ત્રવર્ષા કરીને ગંગાપુત્ર પર આક્રમણ કર્યું.
તતો ભીષ્મો મહારાજ દિવ્યમસ્ત્રમુદીરયન્ । અભ્યધાવત કૌન્તેયં મિષતાં સર્વધન્વિનામ્
પછી ભીષ્મે, રાજા, દિવ્યાસ્ત્ર ઉચારતાં, બધા ધનુર્ધારોની સામે કુંતીપુત્ર પર ધસી ગયા.
તં શિખણ્ડી રણે યાન્તમભ્યદ્રવત દંશિતઃ । તતઃ સમાહરદ્ભીષ્મસ્તદસ્ત્રં પાવકોપમમ્
યુદ્ધમાં ભીષ્મ આગળ વધતા, ક્રોધિત શિખંડી એના સામે ચઢી ગયો; ત્યારે ભીષ્મે અગ્નિ સમાન તેજવાળું તે અસ્ત્ર છોડ્યું.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ કૌન્તેયઃ શ્વેતવાહનઃ। નિજઘ્ને તાવકં સૈન્યં મોહયિત્વા પિતામહમ્
એ જ સમયે, સફેદ ઘોડાવાળા કુંતીપુત્રએ, પિતામહને મૂંઝવીને, આપના સૈન્યને પરાજય આપ્યો.
અસંવ્યૂઢેષ્વનીકેષુ ભૂયિષ્ઠમનુવર્તિષુ । બ્રહ્મલોકપરાઃ સર્વે સમપદ્યન્ત ભારત
હજી સૈન્ય ગોઠવાયેલું નહોતું અને મોટા ભાગના લોકો પાછળ જતાં, બધા જ બ્રહ્મલોકમાં મન લગાવી બેઠા, હે ભારત.
ચ હ્યનીકમનીકેષુ સમસઞ્જત સંકલે । રથા ન રથિભિઃ સાર્ધં પાદાતા ન પદાતિભિઃ
જ્યારે સૈન્યમાં ગોઠવણી ન હતી અને બધું વિખૂટું પડ્યું હતું, ત્યારે રથો રથીઓ સાથે, કે પદાતી પદાતીઓ સાથે લડી નહોતાં.
અશ્વા નાશ્વૈરયુધ્યન્ત ગજા ન ગજયોધિભિઃ । ઉન્મત્તવન્મહારાજ યુધ્યન્તે તત્ર ભારત
ઘોડા ઘોડાવાળાઓ સાથે, અને હાથીઓ હાથીયોદ્ધાઓ સાથે લડી નહોતાં; એ જંગલમાં ઉન્મત્ત જેવા લડી રહ્યા હતા, હે મહારાજ ભારત.
મહાન્વ્યતિકરો રૌદ્રઃ સેનયોઃ સમપદ્યત । નરનાગગણેષ્વેવં વિકીર્ણેષુ ચ સર્વશઃ
બન્ને સૈન્ય વચ્ચે ભયાનક અને મોટો ગડબડાટ થયો, અને માણસો તથા હાથીઓના ટોળા સર્વત્ર વિખૂટા પડી ગયા.
ક્ષયે તસ્મિન્મહારૌદ્રે નિર્વિશેષમજાયત । તતઃ શલ્યઃ કૃપશ્ચૈવ ચિત્રસેનશ્ચ ભારત
એ ભયાનક વિનાશમાં બધું ભેદ ભૂંસી ગયું; ત્યારે શલ્ય, કૃપ અને ચિત્રસેન, હે ભારત,
દુઃશાસનો વિકર્ણશ્ચ રથાનાસ્થાય ભાસ્વરાન્ । પાણ્ડવાનાં રણે શૂરા ધ્વજિનીં સમકમ્પયન્
દુઃશાસન અને વિકર્ણે તેજસ્વી રથ ચઢી, પાંડવોની સેના જંગમાં ધ્રુજાવી નાખી.
સા વધ્યમાના સમરે પાણ્ડુસેના મહાત્મભિઃ । ત્રાતારં નાધ્યગચ્છદ્વૈ મઞ્જમાનેવ નૌર્જંલે
પાંડવોની સેના, મહાન આત્માવાળાઓના હાથોં મારાઈ રહી હતી, અને એણે કોઈ રક્ષક મળ્યો નહીં, જાણે દરિયામાં વહેતી નાવ હોય.
યથા હિ શૈશિરઃ કાલો ગવાં મર્માણિ કૃન્તતિ। તથા પાણ્ડુસુતાનાં વૈ ભીષ્મો મર્માણિ કૃન્તતિ
જેમ શિયાળું ઋતુ ગાયોના નબળા ભાગો કાપે છે, તેમ ભીષ્મે પણ પાંડુપુત્રોના નબળા ભાગો કાપી નાખ્યા.
તથૈવ તવ સૈન્યસ્ય પાર્થેન ચ મહાત્મના। નવમેઘપ્રતીકાશાઃ પાતિતા બહુધા ગજાઃ
એ જ રીતે, મહાન આત્માવાળા અર્જુને, તારી સેનામાં નવા વાદળ જેવા અનેક હાથીઓને જમીન પર પાડી દીધા.
મૃદ્યમાનાશ્ચ દૃશ્યન્તે પાર્થેન નરયૂથપાઃ । ઇષુભિસ્તાડ્યમાનાશ્ચ નારાચૈશ્ચ સહસ્રશઃ
અર્જુનના હાથેથી, પુરુષોના નેતાઓ તૂટી રહ્યા હતા, અને હજારો તીરો તથા બાણોથી ઘાયલ થઈ રહ્યા હતા.
પેતુરાર્તસ્વરં ઘોરં કૃત્વા તત્ર મહાગજાઃ । આનદ્ધાભરણૈઃ કાયૈર્નિહતાનાં મહાત્મનામ્
ત્યાં મહાન હાથીઓ ભયાનક રડાટ કરતા પડ્યા, અને તેમના બાંધેલા કવચવાળા શરીરો, મહાન આત્માવાળાઓના મૃતદેહ હતા.
છન્નમાયોધનં રેજે શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ । તસ્મિન્નેવ મહારાજ મહાવીરવરક્ષયે
મહાન વીરોના વિનાશમાં, શસ્ત્રોથી અને કુંડલવાળા માથાંઓથી ભરેલો મેદાન તેજથી ઝગમગતો હતો, હે મહારાજ.
ભીષ્મે ચ યુધિ વિક્રાન્તે પાણ્ડવે ચ ધનઞ્જયે । તે પરાક્રાન્તમાલોક્ય રાજન્યુધિ પિતામહમ્
જ્યારે ભીષ્મે યુદ્ધમાં પરાક્રમ કર્યો અને પાંડવોમાં ધનંજયે, ત્યારે રાજાઓએ યુદ્ધમાં પિતામહનું પરાક્રમ જોઈને,
અભ્યવર્તન્ત તે પુત્રાઃ સર્વે સૈન્યપુરસ્કૃતાઃ । ઇચ્છન્તો નિધનં યુદ્ધે સ્વર્ગં કૃત્વા પરાયણમ્
તમારા બધા પુત્રોએ પોતાની સેનાના આગેવાન બની આગળ વધ્યા, યુદ્ધમાં મૃત્યુ ઇચ્છતા અને સ્વર્ગને અંતિમ ધ્યેય માનતા.
પાણ્ડવાનભ્યવર્તન્ત તસ્મિન્વીરવરક્ષયે । પાણ્ડવાપિ મહારાજ સ્મરન્તો વિવિધાન્બહૂન્
મહાન વીરોના વિનાશમાં, તેઓ પાંડવો સામે આગળ વધ્યા; અને પાંડવો પણ, હે રાજા, અનેક જુદા જુદા દુઃખો યાદ કરી,
ક્લેશાન્કૃતાન્સપુત્રેણ ત્વયા પૂર્વં નરાધિપ । ભયં ત્યક્ત્વા રણે શૂરા બ્રહ્મલોકાય તત્પરાઃ
પહેલાં તારા અને તારા પુત્રના હાથોથી થયેલા કષ્ટો યાદ કરી, એ શૂરવીરો યુદ્ધમાં ભય છોડીને બ્રહ્મલોક મેળવવા તત્પર થયા.