સેનયોરુભયોશ્ચાપિ સમન્તાચ્છ્રૂયતે મહાન્। પાઞ્ચજન્યસ્ય નિર્ઘોષો ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિઃસ્વનઃ
બન્ને સેના વચ્ચે ચારે બાજુથી પાંડવ પક્ષના પાંચજન્ય શંખનો ગર્જન અને ગાંડીવ ધનુષ્યનો ઘોંઘાટ સંભળાય છે.
ધ્રુવમાસ્થાય બીભત્સુરુત્તમાસ્ત્રાણિ સંયુગે। અપાસ્યાન્યાન્રણે યોધાનભ્યેષ્યતિ પિતામહમ્
બીભત્સુએ યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો ધારણ કરીને, બીજા યોદ્ધાઓને દૂર હટાવીને, પિતામહ ભીષ્મ તરફ આગળ વધશે.
હૃષ્યન્તિ રોમકૂપાણિ સીદતીવ ચ મે મનઃ । ચિન્તયિત્વા મહાબાહો ભીષ્માર્જુનસમાગમમ્
મારા રોમકૂંપો ઊભા થઈ જાય છે અને મન પણ ડૂબતું લાગે છે, મહાબાહુ, જ્યારે હું ભીષ્મ અને અર્જુનના સામનો વિશે વિચારો છું.
તં ચેહ નિકૃતિપ્રજ્ઞં પાઞ્ચાલ્યં પાપચેતસમ્ । પુરસ્કૃત્ય રણે પાર્થો ભીષ્મસ્યાયોધનં ગતઃ
પાંચાલપુત્ર, જે ચાલાક અને દુષ્ટ મનનો છે, તેને આગળ રાખીને, પાર્થ યુદ્ધમાં ભીષ્મ સામે લડવા ગયો છે.
અબ્રવીચ્ચ પુરા ભીષ્મો નાહં હન્યાં શિખણ્ડિનમ્ । સ્ત્રી હ્યેષા વિહિતા ધાત્રા દૈવાચ્ચ સ પુનઃ પુમાન્
ભીષ્મે એક વખત કહ્યું હતું, 'હું શિખંડીને નહીં મારી, કારણ કે તેને સર્જનહારે સ્ત્રી બનાવી હતી, ભલે હવે ભાગ્યવશે તે પુરૂષ થયો છે.'
અસંકલ્પધ્વજશ્ચૈવ યાજ્ઞસેનિર્મહાબલઃ । ન ચામઙ્ગલિકે તસ્મિન્પ્રહરેદાપગાસુતઃ
મહાબળશાળી યાજ્ઞસેનીનું ધ્વજ પણ અસ્થિર છે, અને ગંગાપુત્ર કદી પણ અશુભ માનવામાં આવનાર પર પ્રહાર કરતો નથી.
એતદ્વિચિન્તયાનસ્ય પ્રજ્ઞા સીદતિ મે ભૃશમ્ । અભ્યુદ્યતો રણે પાર્થઃ કુરુવૃદ્ધમુપાદ્રવત્
આ બધું વિચારતાં મારી બુદ્ધિ ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ છે; પાર્થ યુદ્ધમાં કુરુ વડીલ સામે આગળ વધ્યો છે.
યુધિષ્ઠિરસ્ય ચ ક્રોધો ભીષ્મશ્ચાર્જુનસંગતઃ । મમ ચાસ્ત્રસમારમ્ભઃ પ્રજાનામશિવં ધ્રુવમ્
યુધિષ્ઠિરનો ક્રોધ, ભીષ્મ અને અર્જુનનો સંગાથ, અને મારું શસ્ત્રધારણ—આ બધું પ્રજાઓ માટે નિશ્ચિતપણે અશુભ છે.
મનસ્વી બલવાઞ્શૂરઃ કૃતાસ્ત્રોઽલઘુવિક્રમઃ । દૂરપાતી દૃઢેષુશ્ચ નિમિત્તજ્ઞશ્ચ પાણ્ડવઃ
પાંડવ દૃઢ મનવાળો, બળવાન, શૂરવીર, શસ્ત્રકૌશલ્યમાં નિપુણ, અવિરત પરાક્રમી, દૂર સુધી તીરો ચલાવનાર અને સંકેતોને ઓળખનાર છે.
અજેયઃ સમરે ચાપિ દેવૈરપિ સવાસવૈઃ । બલવાન્બુદ્ધિમાંશ્ચૈવ જિતક્લેશો યુધાં વરઃ
તે યુદ્ધમાં દેવો અને ઇન્દ્ર પણ તેને જીતવા અસમર્થ છે; તે બળવાન, બુદ્ધિશાળી, કષ્ટોને જીતનાર અને યોદ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
વિજયી ચ રણે નિત્યં ભૈરવાસ્ત્રશ્ચ પાણ્ડવઃ । `અભ્યુદ્યતં રણે દૃષ્ટ્વા ભૈરવાસ્ત્રં ચ પાણ્ડવમ્ ।' તસ્ય માર્ગં પરિહરન્દ્રુતં ગચ્છ યતવ્રત
પાંડવ હંમેશાં યુદ્ધમાં વિજયી રહે છે અને ભયાનક શસ્ત્રો ધરાવે છે; જ્યારે તે ભયંકર શસ્ત્ર લઈને યુદ્ધમાં ઊભો થાય, ત્યારે, ધીરજવાન, તું તરત જ તેના માર્ગથી દૂર થઈ જા.
પશ્યાદ્યૈતન્મહાઘોરે સંયુગે વૈશસં મહત્। હેમચિત્રાણિ શૂરણાં મહાન્તિ ચ શુભાનિ ચ
હવે આ ભયાનક યુદ્ધમાં મહાન વિનાશ જોઈ રહ્યો છું—વીરોના સોનેરી શોભાયમાન અને વિશાળ કવચો.
કવચાન્યવદીર્યન્તે શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ । છિદ્યન્તે ચ ધ્વજાગ્રાણિ તોમરાશ્ચ ધનૂંષિ ચ
વાંકિયા અગ્રવાળા તીરો દ્વારા કવચો તૂટી રહ્યા છે; ધ્વજશિખરો, ભાલા અને ધનુષ્યો પણ કાપી નાખવામાં આવી રહ્યા છે.
પ્રાસાશ્ચ વિમલાસ્તીક્ષ્ણાઃ શક્ત્યશ્ચ કનકોજ્જ્વલાઃ । વૈજયન્ત્યશ્ચ નાગાનાં સંક્રુદ્ધેન કિરીટિના
ચમકતા અને તીક્ષ્ણ ભાલા, સોનાથી ઝગમગતી શક્તીઓ અને હાથીઓના વિજયધ્વજ—all ગુસ્સાવાળા કિરીટધારી દ્વારા તોડી નાખવામાં આવી રહ્યા છે.
નાયં સંરક્ષિતું કાલઃ પ્રાણાન્પુત્રોપજીવિભિઃ । યાહિ સ્વર્ગં પુરસ્કૃત્ય યશસે વિજયાય ચ
આ સમય જીવ બચાવવાનો નથી, જે પુત્ર પર નિર્ભર છે; તું સ્વર્ગ, યશ અને વિજય મેળવવા માટે આગળ વધ.
રથનાગહયાવર્તાં મહાઘોરાં સુદુર્ગમામ્ । રથેન સંગ્રામનદીં તરત્યેષ કપિધ્વજઃ
કપિધ્વજ પોતાના રથ પર ચઢીને, રથ, હાથી અને ઘોડાઓથી ભરેલી, ભયાનક અને અતિ દુર્ગમ યુદ્ધની નદી પાર કરી રહ્યો છે.
બ્રહ્મણ્યતા દમો દાનં તપશ્ચ ચરિતં મહત્। ઇહૈવ દૃશ્યતે પાર્થે ભ્રાતા યસ્ય ધનઞ્જયઃ
બ્રાહ્મણપ્રતિ શ્રદ્ધા, આત્મસંયમ, દાન અને મહાન તપ—આ બધું પાર્થમાં દેખાય છે, જેના ભાઈ ધનંજય છે.
ભીમસેનશ્ચ બલવાન્માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ । વાસુદેવશ્ચ વાર્ષ્ણેયો યસ્ય નાથો વ્યવસ્થિતઃ
મહાબળશાળી ભીમસેન, માદ્રીના બે પુત્રો અને વૃષ્ણિવંશી વાસુદેવ—આ બધાના રક્ષક તરીકે જે ઊભો છે.
તસ્યૈષ મન્યુપ્રભવો ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્મતેઃ । તપોભાવિતદેહસ્ય કોપો દહતિ વાહિનીમ્
ધૃતરાષ્ટ્રના દુરાચાર પુત્રનો આ ક્રોધ, જે તપથી દૃઢ થયેલો છે, સેનાને અગ્નિ જેવી રીતે દહાવે છે.
એષ સંદૃશ્યતે પાર્થો વાસુદેવવ્યપાશ્રયઃ । દારયન્સર્વસૈન્યાનિ ધાર્તરાષ્ટ્રાણિ સર્વશઃ
અહીં પાર્થ, વાસુદેવના આશ્રયે, કૌરવોની આખી સેના ને સંપૂર્ણપણે ચીરતો દેખાય છે.
એતદાલોક્યતે સૈન્યં ક્ષોભ્યમાણં કિરીટિના । મહોર્મિનદ્ધં સુમહત્તિમિનેવ મહાજલમ્
મુકુટધારી અર્જુને સેના ને ઉથલાવી દીધી છે, જાણે કોઈ વિશાળ જળરાશિ મહા મચ્છ દ્વારા ઉથલાવી હોય.
હાહાકિલકિલાશબ્દાઃ શ્રૂયન્તે ચ ચમૂમુખે । યાહિ પાઞ્ચાલદાયાદમહં યાસ્યે યુધિષ્ઠિરમ્
યુદ્ધના મોખરે 'હાય! હાય!'ના અવાજો સંભળાય છે—'પાંચાલના વારસ પાસે જાઓ! હું યુધિષ્ઠિર પાસે જઈશ!'
દુર્ગમં હ્યન્તરં રાજ્ઞો વ્યૂહસ્યામિતતેજસઃ । સમુદ્રકુક્ષિપ્રતિમં સર્વતોઽતિરથૈઃ સ્થિતૈઃ
રાજાના વ્યૂહનું મધ્ય ભાગ બહુ જ અઘરું છે, જે અનંત તેજથી પ્રગટે છે અને મહાસાગરના ઊંડા ભાગ જેવું છે, જ્યાં ચારે બાજુ મહાવીરોએ રક્ષા કરી છે.
સાત્યકિશ્ચાભિમન્યુશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નવૃકોદરૌ । પર્યરક્ષન્ત રાજાનં યમૌ ચ મનુજેશ્વરમ્
સાત્યકી, અભિમન્યુ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, ભીમ અને યુધિષ્ઠિરના બંને ભાઈઓએ રાજાને ચારે બાજુથી રક્ષ્યા.
ઉપેન્દ્રસદૃશશ્યામો મહાશાલ ઇવોદ્ગતઃ । એષ ગચ્છત્યનીકાગ્રે દ્વિતીય ઇવ ફલ્ગુનઃ
ઉપેન્દ્ર જેવો શ્યામવર્ણ, મહાન વૃક્ષ જેવો ઊંચો, તે સેના ના મોખરે આગળ વધે છે, જાણે બીજો અર્જુન જ હોય.
ઉત્તમાસ્ત્રાણિ ચાધત્સ્વ ગૃહીત્વા ચ મહદ્ધનુઃ । પાર્ષતં યાહિ રાજાનં યુધ્યસ્વ ચ વૃકોદરમ્
તમારા શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો અને મોટું ધનુષ લો, પછી પૃષ્ઠતોના રાજા પાસે જાઓ અને ભીમ સાથે યુદ્ધ કરો.
કો હિ નેચ્છેત્પ્રિયં પુત્રં જીવન્તં શાશ્વતીઃ સમાઃ । ક્ષત્રધર્મં તુ સંપ્રેક્ષ્ય તતસ્ત્વાં નિયુનજ્મ્યહમ્
કોણ નથી ઈચ્છતો કે પોતાનો પ્રિય પુત્ર અનેક વર્ષો સુધી જીવતો રહે? પણ ક્ષત્રિય ધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને, હું તને આ આજ્ઞા આપું છું.
એષ ચાતિરણે ભીષ્મો દહતે વૈ મહાચમૂમ્ । યુદ્ધેષુ સદૃશસ્તાત યમસ્ય વરુણસ્ય ચ
અહીં ભીષ્મ મહાયુદ્ધમાં મહાસેનાને દહાવે છે; યુદ્ધમાં તે યમ અને વરુણ જેટલા સમાન છે.
પુત્રં સમનુશાસ્યૈવં ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્। મહારણે મહારાજ ધર્મરાજમયોધયત્
પોતાના પુત્રને આવી રીતે ઉપદેશ આપીને, પરાક્રમી ભારદ્વાજે મહારાજ, મહાયુદ્ધમાં ધર્મરાજ સામે યુદ્ધ કર્યું.
ભગદત્તઃ કૃપઃ શલ્યઃ કૃતવર્તા તથૈવ ચ। વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ સૈન્ધવશ્ચ જયદ્રથઃ
ભગદત્ત, કૃપ, શલ્ય, કૃતવર્મા, અવંતિના વિંદ અને અનુવિંદ, સિંધુરાજ અને જયદ્રથ,