તથેતિ સા યદા તૂક્તા તદા ભરતસત્તમ। પ્રહર્ષમતુલં લેભે પ્રાપ્ય તં પાર્થિવોત્તમમ્
જ્યારે તેણે આવું કહ્યું, ત્યારે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ રાજાને એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી મળતાં અતિ આનંદ થયો.
પ્રતિજ્ઞાય તુ તત્તસ્યાસ્તથેતિ મનુજાધિપઃ। રથમારોપ્ય તાં દેવીં જગામ સ તયા સહ
પછી મનુષ્યોના રાજાએ 'જેમ તું કહે છે તેમ જ' એવી પ્રતિજ્ઞા કરી, એ દેવીને રથમાં બેસાડી અને સાથે લઈ ગયો.
સા ચ શાન્તનુમભ્યાગાત્સાક્ષાલ્લક્ષ્મીરિવાપરા। આસાદ્ય શાન્તનુસ્તાં ચ બુભુજે કામતો વશી
એ દેવી ગંગા, સ્વયં લક્ષ્મી જેવી, શાંતનુ પાસે આવી. શાંતનુએ પણ પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે તેને આનંદ આપ્યો.
ન પ્રષ્ટવ્યેતિ મન્વાનો ન સ તાં કિંચિદૂચિવાન્। સ તસ્યાઃ શીલવૃત્તેન રૂપૌદાર્યગુણેન ચ
એની શરત યાદ રાખીને, શાંતનુએ ક્યારેય એને કંઈ પૂછ્યું નહીં. એના સારા સ્વભાવ, રૂપ અને મહાન ગુણોથી રાજા ખુશ રહ્યો.
ઉપચારેણ ચ રહસ્તુતોષ જગતીપતિઃ। સ રાજા પરમપ્રીતઃ પરમસ્ત્રીપ્રલાલિતઃ
એના પ્રેમાળ વ્યવહાર અને એકાંતના લાડથી એ ધરતીના સ્વામી રાજા ખૂબ જ પ્રસન્ન રહ્યો અને એ સ્ત્રીના પ્રેમમાં લાડાયો.
દિવ્યરૂપા હિ સા દેવી ગઙ્ગા ત્રિપથગામિની। માનુષં વિગ્રહં કૃત્વા શ્રીમન્તં વરવર્ણિની
એ ત્રિપથગામી ગંગા દેવી, દિવ્ય રૂપવાળી, સુંદર અને તેજસ્વી, માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થઈ.
ભાગ્યોપનતકામસ્ય ભાર્યા ચોપનતાઽભવત્। શન્તનોર્નૃપસિંહસ્ય દેવરાજસમદ્યુતેઃ
ભાગ્ય અને ઈચ્છાથી એ શાંતનુ રાજાની પત્ની બની, જે દેવરાજ સમાન તેજવાળો અને રાજાઓમાં સિંહ હતો.
સંભોગસ્નેહચાતુર્યૈર્હાવલાસ્યૈર્મનોહરૈઃ। રાજાનં રમયામાસ યથા રજ્યેત સ પ્રભુઃ
એણે પ્રેમ, લાગણી, કૌશલ્ય અને મોહક સ્મિતથી રાજાને એવો આનંદ આપ્યો કે રાજા પણ સંપૂર્ણ સંતોષ પામ્યો.
સંવત્સરાનૃતૂન્માસાન્બુબુધે ન બહૂન્ગતાન્। રમમાણસ્તયા સાર્ધં યથાકામં નરેશ્વરઃ
એ રાજાએ તેની સાથે મનભર આનંદ માણ્યો અને વર્ષ, ઋતુ કે મહિના કેવી રીતે વીતી ગયા એ જાણ્યું પણ નહીં.
દિવિષ્ઠાન્માનુષાંશ્ચૈવ ભોગાન્ભુઙ્ક્તે સ વૈ નૃપઃ।' આસાદ્ય શાન્તનુઃ શ્રીમાન્મુમુદે યોષિતાં વરામ્
એ તેજસ્વી શાંતનુએ એવી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી પામી, પછી દેવતાના અને માનવના સુખ ભોગવ્યા.
ઋતુકાલે તુ સા દેવી દિવ્યં ગર્ભમધારયત્। અષ્ટાવજનયત્પુત્રાંસ્તસ્માદમરસન્નિભાન્
પછી યોગ્ય સમયે એ દેવી ગર્ભવતી થઈ અને અમર દેવતાઓ જેવાં આઠ પુત્રો જન્માવ્યા.
જાતં જાતં ચ સા પુત્રં ક્ષિપત્યમ્યસિ ભારત। સૂતકે કણ્ઠમાક્રમ્ય તાન્નિનાય યમક્ષયમ્
હે ભરત, દરેક પુત્ર જન્મતાં જ એણે તેને ગળે પકડીને નદીમાં ફેંકી દીધો અને યમલોકમાં મોકલી દીધો.
પ્રીણામ્યહં ત્વામિત્યુક્ત્વા ગઙ્ગાસ્રોતસ્યમજ્જયત્। તસ્ય તન્ન પ્રિયં રાજ્ઞઃ શાન્તનોરભવત્તદા
'હું તને પ્રસન્ન કરું છું' એવું કહી, એણે બાળકને ગંગાના પ્રવાહમાં ડૂબાડી દીધો. પણ એ શાંતનુ રાજાને બિલકુલ ગમ્યું નહીં.
ન ચ તાં કિંચનોવાચ ત્યાગાદ્ભીતો મહીપતિઃ। `અમીમાંસ્યા કર્મયોનિરાગમશ્ચેતિ શાન્તનુઃ
પણ પત્ની ગુમાવાની ભયથી એ રાજાએ કંઈ કહ્યું નહીં. શાંતનુ મનમાં વિચારતો રહ્યો કે, 'આ કામનું કારણ શું હશે?'.
સ્મરન્પિતૃવચશ્ચૈવ નાપૃચ્છત્પુત્રકિલ્બિષમ્। જાતાઞ્જાતાંશ્ચ વૈ હન્તિ સા સ્ત્રી સપ્ત વરાન્સુતાન્
પિતાજીના શબ્દો યાદ રાખીને, તેણીએ પતિની પરવાનગી લીધા વિના પોતાના પુત્રો પર પાપ કર્યું; એ સ્ત્રીએ સાત વર્ષમાં સાત પુત્રોને, જન્મેલા અને અજન્મ્યા બંનેને, મારી નાખ્યા.
શાન્તનુર્ધર્મભઙ્ગાચ્ચ નાપૃચ્છત્તાં કથંચન। અષ્ટમં તુ જિઘાંસન્ત્યાં ચુક્ષુભે શાન્તનોર્ધૃતિઃ
શાંતનુએ ધર્મની ખાતર કદી પણ એને પ્રશ્ન કર્યો નહીં; પણ જ્યારે એ સ્ત્રીએ આઠમા પુત્રને મારવાનો ઈરાદો કર્યો, ત્યારે શાંતનુનું ધીરજ તૂટી ગયું.
અથૈનામષ્ટમે પુત્રે જાતે પ્રહસતીમિવ। ઉવાચ રાજા દુઃખાર્તઃ પરીપ્સન્પુત્રમાત્મનઃ
પછી, જ્યારે આઠમો પુત્ર જન્મ્યો અને એ સ્ત્રી સ્મિત કરતી જણાઈ, ત્યારે રાજા દુઃખથી વ્યથિત થઈ અને પોતાનો પુત્ર બચાવવા ઈચ્છતો હતો, એણે એને કહ્યું.
આલભન્તીં તદા દૃષ્ટ્વા તાં સ કૌરવનન્દનઃ। અબ્રવીદ્ભરતશ્રેષ્ઠો વાક્યં પરમદુઃખિતઃ
જ્યારે એ બાળકને ઉઠાવવા માટે એ સ્ત્રી આગળ વધી, ત્યારે કૌરવોને આનંદ આપનાર અને ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શાંતનુએ, અત્યંત દુઃખી થઈ, એને સંબોધન કર્યું.
માવધીઃ કસ્ય કાઽસીતિ કિં હિનત્સિ સુતાનિતિ। પુત્રઘ્નિ સુમહત્પાપં સંપ્રાપ્તં તે સુગર્હિતમ્
'એને મારીશ નહીં! તું કોણ છે? કેમ તું પોતાના પુત્રોને નાશ કરે છે? પુત્રહત્યા મહાપાપ છે અને એથી તારે ભારે નિંદા મળી છે.'
પુત્રકામ ન તે હન્મિ પુત્રં પુત્રવતાં વર। જીર્ણસ્તુ મમ વાસોઽયં યથા સ સમયઃ કૃતઃ
'પુત્રની ઈચ્છા રાખનારા, હું તારો પુત્ર નથી મારી રહી. મારા તને આપેલા વચનનો સમય પૂરો થયો છે, જેમ કે મારું જૂનું વસ્ત્ર હવે ફાટીને બેકામનું થઈ ગયું છે.'
અહં ગઙ્ગા જહ્નુસુતા મહર્ષિગણસેવિતા। દેવકાર્યાર્થસિદ્ધ્યર્થમુષિતાઽહં ત્વયા સહ
'હું જહ્નુની દીકરી ગંગા છું, મહર્ષિઓની સેવા પ્રાપ્ત કરનારી. દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે હું તારા સાથે રહી હતી.'
ઇમેઽષ્ટૌ વસવો દેવા મહાભાગા મહૌજસઃ। વસિષ્ઠશાપદોષેણ માનુષત્વમુપાગતાઃ
'આ આઠ વસુઓ મહાન અને શક્તિશાળી દેવતાઓ છે, જે વસિષ્ઠના શાપથી માનવ રૂપમાં જન્મ્યા છે.'
તેષાં જનયિતા નાન્યસ્ત્વદૃતે ભુવિ વિદ્યતે। મદ્વિધા માનુષી ધાત્રી લોકે નાસ્તીહ કાચન
'પૃથ્વી પર તારા સિવાય બીજું કોઈ એમનો પિતા બની શકે નહીં અને મારી જેવી સ્ત્રી એમની માતા બની શકે નહીં.'
તસ્માત્તજ્જનનીહેતોર્માનુષત્વમુપાગતા। જનયિત્વા વસૂનષ્ટૌ જિતા લોકાસ્ત્વયાઽક્ષયાઃ
'એટલે એમના જન્મ માટે હું માનવ રૂપે આવી; આઠ વસુઓને જન્મ આપી, તું અવિનાશી લોકોએ પ્રાપ્ત કર્યો છે.'
દેવાનાં સમયસ્ત્વેષ વસૂનાં સંશ્રુતો મયા। જાતં જાતં મોક્ષયિષ્યે જન્મતો માનુષાદિતિ
'વસુઓ સાથે મેં એવો સંકલ્પ કર્યો હતો કે, દરેક જન્મેલા વસુને હું માનવ જન્મમાંથી મુક્ત કરીશ.'
તત્તે શાપાદ્વિનિર્મુક્તા આપવસ્ય મહાત્મનઃ। સ્વસ્તિ તેસ્તુ ગમિષ્યામિ પુત્રં પાહિ મહાવ્રતમ્
'આ રીતે મહાન આત્મા આપવના શાપથી હવે તેઓ મુક્ત થઈ ગયા છે. હવે હું જાઉં છું; તું આ મહાવ્રતી પુત્રની રક્ષા કર.'
અયં તવ સુતસ્તેષાં વીર્યેણ કુલનન્દનઃ। સંભૂતોતિજનં કર્મ કરિષ્યતિ ન સંશયઃ।। ।। ઇતિ શ્રીમન્મહાભારતે આદિપર્વણિ સંભવપર્વણિ પઞ્ચાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ।। 105
'આ તારો પુત્ર, જે એમની શક્તિથી જન્મ્યો છે, વંશનો ગૌરવ બની, અદભુત કાર્યો કરશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
શાન્તનોઃ કીર્તયિષ્યામિ સર્વાનેવ ગુણાનહમ્। દમો દાનં ક્ષમા બુદ્ધિર્હ્રીર્ધૃતિસ્તેજ ઉત્તમમ્। નિત્યાન્યાસન્મહાસત્વે શાન્તનૌ પુરુષર્ષભે
હું શાંતનુના બધા ગુણો વર્ણવીશ: સંયમ, દાન, ક્ષમા, બુદ્ધિ, લાજ, ધીરજ અને ઉત્તમ તેજ—આ બધા મહાન ગુણો પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા શાંતનુમાં હંમેશા હતા.
એવં સ ગુણસંપન્નો ધર્માર્થકુશલો નૃપઃ। આસીદ્ભરતવંશસ્ય ગોપ્તા સર્વજનસ્ય ચ
આ રીતે ગુણોથી યુક્ત અને ધર્મ-અર્થમાં નિપુણ એવા રાજા, ભરત વંશ તથા સર્વજનની રક્ષા કરતો હતો.
કમ્બુગ્રીવઃ પૃથુવ્યંસો મત્તવારણવિક્રમઃ। અન્વિતઃ પરિપૂર્ણાર્થૈઃ સર્વૈર્નૃપતિલક્ષણૈઃ
એનું ગળું શંખ જેવું, ખભા પહોળા, ઉન્મત્ત હાથી જેવી તાકાત, અને રાજાશ્રય તથા સૌભાગ્યના બધા લક્ષણોથી યુક્ત હતો.