ન હિ ભીષ્મં મહેષ્વાસં પાણ્ડવાઃ પાણ્ડુપૂર્વજ । અશક્નુવન્રણે જેતું પાશહસ્તમિવાનતકમ્
પાંડવો, પાંડુના મોટા ભાઈ, યુદ્ધમાં મહાધનુર્ધારી ભીષ્મને જીતવામાં અસમર્થ રહ્યા, જેમ કે કોઈ મૃત્યુના ફાંસાને પાર કરી શકતો નથી.
અથોપાયાન્મહારાજ સવ્યસાચી ધનઞ્જયઃ । ત્રાસયન્રથિનઃ સર્વાન્બીભત્સુરપરાજિતઃ
પછી, રાજા, અપરાજિત સવ્યસાચી ધનંજયે બધા રથીઓમાં ભય ફેલાવ્યો અને વિવિધ યુક્તિઓ અપનાવી.
સિંહવદ્વિનદન્નુચ્ચૈર્ધનુર્જ્યાં વિક્ષિપન્મુહુઃ । શરૌઘાન્વિસૃજન્પાર્થો વ્યચરત્કાલવદ્રણે
પાર્થે સિંહ જેવો ગર્જના કરી, વારંવાર ધનુષ્યની ડોરી ખેંચી, તીરોની વરસાદ વરસાવી, યુદ્ધમાં સમય દેવ જેવો વિહરતો રહ્યો.
તસ્ય શબ્દેન વિત્રસ્તાસ્તાવકા ભારતર્ષભ । સિંહસ્યેવ મૃગા રાજન્વ્યદ્રવન્ત મહાભયાત્
તેમના ધનુષ્યના અવાજથી, ભયભીત થયેલા તારી સેના, રાજા, સિંહથી ડરેલા હરણની જેમ, ભારે ભયથી ભાગી ગઈ.
જયન્તં પાણ્ડવં દૃષ્ટ્વા ત્વત્સૈન્યં ચાભિપીડિતમ્ । દુર્યોધનસ્તતો ભીષ્મમબ્રવીદ્ભૃશપીડિતઃ
પાંડવને વિજયી જોઈ અને પોતાની સેના પીડાઈ રહી છે તે જોઈ, દુશ્મનથી અત્યંત પીડાયેલ દુર્યોધને પછી ભીષ્મને કહ્યું.
એષ પાણ્ડુસુતસ્તાત શ્વેતાશ્વઃ કૃષ્ણસારથિઃ। દહતે મામકાન્સર્વાન્કૃષ્ણવર્ત્મેન કાનનમ્
પિતા, પાંડુપુત્ર, શ્વેત ઘોડા અને કૃષ્ણ રથચાલક સાથે, મારા બધા માણસોને એ રીતે દહન કરે છે જેમ કૃષ્ણનો માર્ગ જંગલને સળગાવે છે.
પશ્ય સૈન્યાનિ ગાઙ્ગેય દ્રવમાણાનિ સર્વશઃ । પણ્ડવેન યુધાં શ્રેષ્ઠ કાલ્યમાનાનિ સંયુગે
ગાંગેય, જુઓ તો સાચું, પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુદ્ધવીરે મારી સેનાને બધે ભાગવા મજબૂર કરી છે.
યથા પશુગણાન્પાલઃ સંકાલયતિ કાનને । તથેદં મામકં સૈન્યં કાલ્યતે શત્રુતાપન
જેમ વનમાં ગવાળો પોતાના પશુઓને એકઠા કરે છે, એમ દુશ્મનોએ મારી આખી સેના એકઠી કરીને હાંકી કાઢી છે, હે શત્રુઓને દુઃખ આપનાર.
ધનઞ્જયશરૈર્ભગ્નં દ્રવમાણં તતસ્તતઃ । ભીમોઽપ્યેવં દુરાધર્પો વિદ્રાવયતિ મે બલમ્
અર્જુનના બાણોથી મારી સેના તૂટી પડી છે અને ચારે બાજુ ભાગી રહી છે; ભીમ પણ એવો જ ભયંકર બનીને મારી સેનાને હાંકી રહ્યો છે.
સાત્યકિશ્ચેકિતાનશ્ચ માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ। અભિમન્યુઃ સુવિક્રાન્તો વાહિનીં દ્રવતે મમ
સાત્યકી, ચેકિતાન, માદ્રીના બંને પુત્રો અને પરાક્રમી અભિમન્યુ—આ બધા પાંડવો મારી સેનાને ભાગાડી રહ્યા છે.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તથા શૂરો રાક્ષસશ્ચ ઘટોત્કચઃ । વ્યદ્રાવયેતાં સહસા સૈન્યં મમ મહારણે
શૂરવીર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને રાક્ષસ ઘટોત્કચે અચાનક જ મહાયુદ્ધમાં મારી સેનાને વિખેરી નાખી છે.
વધ્યમાનસ્ય સૈન્યસ્ય સર્વૈરેતૈર્મહારથૈઃ । નાન્યાં ગતિં પ્રપશ્યામિ સ્થાને યુદ્ધે ચ ભારત
આ બધા મહારથીઓ મારી સેનાને મારતા જાય છે, હે ભારત, હવે યુદ્ધમાં કે કોઈ સ્થાને મને બીજું કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી.
ઋતે ત્વાં પુરુષવ્યાઘ્ર દેવતુલ્યપરાક્રમમ્। પર્યાપ્તસ્તુ ભવાઞ્શીઘ્રં પીડિતાનાં ગતિર્ભવ
હે પુરુષશાર્દૂલ, દેવતાજેવું તારો પરાક્રમ છે, તું જ એકલો પૂરતો છે; પીડાયેલી સેનાને તું જ તરત આશરો આપ.
એવમુક્તો મહારાજ પિતા દેવવ્રતસ્તવ। ચિન્તયિત્વા મુહૂર્તં તુ કૃત્વા નિશ્ચયમાત્મનઃ
આ રીતે બોલ્યા પછી, હે રાજા, તારા પિતા દેવવ્રતે થોડું વિચાર્યું અને પછી મનમાં દૃઢ સંકલ્પ કર્યો.
તવ સંધારયન્પુત્રમબ્રવીચ્છંતનોઃ સુતઃ। દુર્યોધન વિજાનીહિ સ્થિરો ભૂત્વા વિશાંપતે
શંતનુના પુત્રે તારા પુત્રને બાહોમાં લઈ કહ્યું: 'દુર્યોધન, સમજજે—મજબૂત રહીને સ્થિર થા, હે રાજાઓના સ્વામી.'
પાતયિષ્યે રિપૂનન્યાન્પાણ્ડવાન્પ્રતિપાલયન્ । પ્રતિજ્ઞાતો જયો હ્યદ્ય પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્
હું બીજા દુશ્મનોને તો પાડી દઈશ, પણ પાંડવોનું રક્ષણ કરીશ; આજે મહાત્મા પાંડવો પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો છે.
પૂર્વકાલં તવ મયા પ્રતિજ્ઞાનં મહાબલ । હત્વા દશસહસ્રાણિ ક્ષત્રિયાણાં મહાત્મનામ્
હે મહાબલી, અગાઉ મેં તને વચન આપ્યું હતું કે, દસ હજાર મહાન ક્ષત્રિયોને માર્યા પછી—
સંગ્રામાદપયાસ્યામિ હ્યેતત્કર્મ સમાહિતમ્ । ઇતિ તત્કૃતવાંશ્ચાહં યથોક્તં ભરતર્ષભ
હું યુદ્ધમાંથી પાછો ફરીશ, આ કાર્ય પૂર્ણ કરીશ; હે ભારતશ્રેષ્ઠ, જે વચન આપ્યું હતું, તે પ્રમાણે મેં કર્યું છે.
અદ્ય ચાપિ મહત્કર્મ પ્રકરિષ્યે યથાબલમ્ । અહં વાઽદ્ય હતઃ શેષ્યે હનિષ્યે વાઽદ્ય પાણ્ડવાન્
આજે પણ હું મારી શક્તિ પ્રમાણે મહાન કાર્ય કરીશ; તો તો હું પોતે મરીશ અથવા પાંડવોને મારી નાખીશ.
અશક્યાઃ પાણ્ડવા જેતું દેવૈરપિ સવાસવૈઃ।' કિં પુનર્મર્ત્યધર્મેણ ક્ષત્રિયેણ મહાબલાઃ
પાંડવોને તો દેવતાઓ પણ ઇન્દ્ર સાથે મળીને જીતે એ શક્ય નથી; તો પછી સામાન્ય મનુષ્ય કે મહાબલી ક્ષત્રિય કેવી રીતે જીતે?
અદ્ય તે પુરુષવ્યાઘ્ર પ્રતરિષ્યે ઋણં તવ। ભર્તૃપિણ્ડકૃતં રાજન્નિહતાઃ પૃતનામુખે
હે પુરુષશાર્દૂલ, આજે હું તારો ઋણ ચૂકવીશ; યુદ્ધના મથાળે દુશ્મનો માર્યા જશે, હે રાજા.
ઇત્યુક્ત્વા ભરતશ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયાન્પ્રવપઞ્છરૈઃ। આસસાદ દુરાધર્ષઃ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્
આ રીતે બોલ્યા પછી, હે ભારતશ્રેષ્ઠ, તેણે ક્ષત્રિયોએ પર બાણ વરસાવ્યા અને પાંડવોની અજય સેના તરફ આગળ વધ્યો.
અનીકમધ્યે તિષ્ઠન્તં ગાઙ્ગેયં ભારતર્ષભ । આશીવિષમિવ ક્રુદ્ધં પાણ્ડવાઃ પ્રત્યવારયન્
હે ભારતશ્રેષ્ઠ, ગાંગેય સેનાના મધ્યમાં ઊભો હતો, ગુસ્સે ભરેલા સાપ જેવો; પાંડવો એનો સામનો કરવા આવ્યા.
દશમેઽહનિ ભીષ્મસ્તુ દર્શયઞ્શક્તિમાત્મનઃ । રાજઞ્શતસહસ્રાણિ સોઽવધીત્કુરુનન્દન
દસમા દિવસે, ભીષ્મે પોતાની શક્તિ બતાવી, હે રાજા, અને કુરુઓના આનંદ, તેણે લાખો લોકોને મારી નાખ્યા.
પાઞ્ચાલાનાં ચ યે શ્રેષ્ઠા રાજપુત્રા મહારથાઃ । તેષામાદત્ત તેજાંસિ જલં સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ
પાંચાલ દેશના શ્રેષ્ઠ યુવરાજાઓ અને મહાન યોદ્ધાઓનું તેજ તેણે એમ જ ખેંચી લીધું, જેમ સૂર્ય પોતાના કિરણોથી પાણી ખેંચે છે.
હત્વા દશસહસ્રાણિ કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્ । સારોહાણાં મહારાજ હયાનાં ચાયુતં તથા
હે રાજા, તેણે દસ હજાર શક્તિશાળી હાથીઓ અને તેમના ચાલકોને મારી નાખ્યા, અને એ જ રીતે દસ હજાર ઘોડાઓને પણ સંહાર્યા.
પૂર્ણે શતસહસ્રે દ્વે પાદાતાનાં નરોત્તમઃ । પ્રજજ્વાલ રણે ભીષ્મો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ
અને બે લાખ પગદળ સૈનિકોને પણ, હે મહાન પુરુષ, ભીષ્મે યુદ્ધમાં ધૂમ વિના અગ્નિ જેવો જ્વલંત દેખાયો.
ન ચૈવં પાણ્ડવેયાનાં કેચિચ્છેકુર્નિરીક્ષિતુમ્ । ઉત્તરં માર્ગમાસ્થાય તપન્તમિવ ભાસ્કરમ્
પાંડુપુત્રોમાંથી કોઈ પણ, ઉત્તર દિશામાં આગળ વધતા અને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી ભીષ્મને જોઈ શક્યો નહીં.
તે પાણ્ડવેવાઃ સંરબ્ધા મહેષ્વાસેન પીડિતાઃ । વધાયાભ્યદ્રવન્ભીષ્મં સૃઞ્જયાશ્ચ મહારથાઃ
પછી પાંડવપક્ષના યુદ્ધમાં ઉગ્ર થયેલા યોદ્ધાઓ અને શ્રીંજયોના મહારથીઓ, મહાન ધનુર્ધર ભીષ્મને મારવા દોડી આવ્યા.
સ વધ્યમાનો બહુભિર્ભીષ્મઃ શાન્તનવસ્તથા । અવકીર્ણો મહેષ્વાસૈઃ શૈલો મેઘૈરિવાવૃતઃ
એ રીતે, ઘણા યોદ્ધાઓએ ઘેરાયેલા છતાં, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ મહાન ધનુર્ધરો દ્વારા ઘેરાઈને, મેઘોથી ઢંકાયેલા પર્વત જેવો દેખાતો હતો.