કથં શિખણ્ડી ગાઙ્ગેયમભ્યધાવત્પિતામહમ્ । પાઞ્ચાલ્યઃ સમરે ક્રુદ્ધો ધર્માત્માનં યતવ્રતમ્
પાંચાલ દેશના શિખંડી, યુદ્ધમાં ક્રોધિત થઈ, ધર્મનિષ્ઠ અને પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ ગંગાપુત્ર પિતામહ પાસે કેવી રીતે પહોંચ્યો?
કેઽરક્ષન્પાણ્ડવાનીકે શિખણ્ડિનમુદાયુધાઃ। ત્વરમાણાસ્ત્વરાકાલે જિગીષન્તો મહારથાઃ
પાંડવોની સેના વચ્ચે શિખંડીની રક્ષા કરવા કોણે શસ્ત્ર ધારણ કર્યા? કયા મહારથીઓ જીતની ઈચ્છાથી તત્પર થઈ આગળ વધ્યા?
કથં શાન્તનવો ભીષ્મઃ સ તસ્મિન્દશમેઽહનિ। અયુધ્યત મહાવીર્યઃ પાણ્ડવૈઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ એ મહાવીર, દસમા દિવસે પાંડવો અને શ્રુંજયો સામે કેવી રીતે લડ્યા?
ન મૃષ્યામિ રણે ભીષ્મં પ્રત્યુદ્યાતં શિખણ્ડિના । કચ્ચિન્ન રથમદ્ગોઽસ્વ ધનુર્વાઽશીર્યતાસ્થતઃ
હું સહન કરી શકતો નથી કે ભીષ્મને શિખંડી યુદ્ધમાં સામો પડે; શું તેમનો રથ તૂટી ગયો હતો, કે ધનુષ્ય તૂટી ગયું હતું, કે તેઓ અડગ ઊભા રહ્યા?
નાશીર્યત ધનુશ્ચાસ્ય રથભઙ્ગો ન ચાપ્યભૂત્। યુધ્યમાનસ્ય સંગ્રામે ભીષ્મસ્ય ભરતર્ષભ। નિઘ્નતઃ સમરે શત્રૂન્શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ
ભીષ્મ જ્યારે યુદ્ધમાં દુશ્મનોને વાંકડિયા તીરો વડે મારતા હતા, ત્યારે તેમનું ધનુષ્ય તૂટ્યું નહોતું, રથ પણ બગડ્યો નહોતો.
અનેકશતસાહસ્રાવકાનાં મહારથાઃ । તથા દન્તિગણા રાજન્હાયશ્ચૈવ સુસઞ્જિતાઃ
લાખો મહારથીઓ, હાથીઓના જૂથો અને સારી રીતે તાલીમ પામેલા ઘોડા, રાજા, યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા.
અભ્યવર્તન્ત યુદ્ધાય પુરસ્કૃત્ય પિતામહમ્
તેમણે પિતામહને આગળ રાખીને યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા.
યથાપ્રતિજ્ઞં કૌરવ્ય સ ચાપિ સમિર્તિજયઃ । પાર્યાનામકરોદ્ભીષ્મઃ સતતં સમિતિ ક્ષયમ્
કૌરવ, જેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી, એ વિજયી ભીષ્મ સતત દુશ્મનના સૈન્યનો વિનાશ કરતા રહ્યા.
યુધ્યમાનં મહેષ્વાસં વિનિઘ્નન્તં પરાઞ્શરૈઃ । પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈઃ સાર્ધ સર્વતઃ પર્યવારયન્
પાંચાલો અને પાંડવો મળીને, મહાધનુર્ધારી ભીષ્મને, જે દુશ્મનોને તીરો વડે મારતા હતા, ચારેય બાજુથી ઘેરી લીધા.
દશમેઽહનિ સંપ્રાપ્તે તતસ્તાં રિપુવાહિનીમ્ । કીર્યમાણાં શિતૈર્બાણૈઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
દસમા દિવસે, દુશ્મન સેનાને સો-સો અને હજાર-હજાર તીખા તીરો વડે ઘાયલ કરવામાં આવી.
ન હિ ભીષ્મં મહેષ્વાસં પાણ્ડવાઃ પાણ્ડુપૂર્વજ । અશક્નુવન્રણે જેતું પાશહસ્તમિવાનતકમ્
પાંડવો, પાંડુના મોટા ભાઈ, યુદ્ધમાં મહાધનુર્ધારી ભીષ્મને જીતવામાં અસમર્થ રહ્યા, જેમ કે કોઈ મૃત્યુના ફાંસાને પાર કરી શકતો નથી.
અથોપાયાન્મહારાજ સવ્યસાચી ધનઞ્જયઃ । ત્રાસયન્રથિનઃ સર્વાન્બીભત્સુરપરાજિતઃ
પછી, રાજા, અપરાજિત સવ્યસાચી ધનંજયે બધા રથીઓમાં ભય ફેલાવ્યો અને વિવિધ યુક્તિઓ અપનાવી.
સિંહવદ્વિનદન્નુચ્ચૈર્ધનુર્જ્યાં વિક્ષિપન્મુહુઃ । શરૌઘાન્વિસૃજન્પાર્થો વ્યચરત્કાલવદ્રણે
પાર્થે સિંહ જેવો ગર્જના કરી, વારંવાર ધનુષ્યની ડોરી ખેંચી, તીરોની વરસાદ વરસાવી, યુદ્ધમાં સમય દેવ જેવો વિહરતો રહ્યો.
તસ્ય શબ્દેન વિત્રસ્તાસ્તાવકા ભારતર્ષભ । સિંહસ્યેવ મૃગા રાજન્વ્યદ્રવન્ત મહાભયાત્
તેમના ધનુષ્યના અવાજથી, ભયભીત થયેલા તારી સેના, રાજા, સિંહથી ડરેલા હરણની જેમ, ભારે ભયથી ભાગી ગઈ.
જયન્તં પાણ્ડવં દૃષ્ટ્વા ત્વત્સૈન્યં ચાભિપીડિતમ્ । દુર્યોધનસ્તતો ભીષ્મમબ્રવીદ્ભૃશપીડિતઃ
પાંડવને વિજયી જોઈ અને પોતાની સેના પીડાઈ રહી છે તે જોઈ, દુશ્મનથી અત્યંત પીડાયેલ દુર્યોધને પછી ભીષ્મને કહ્યું.
એષ પાણ્ડુસુતસ્તાત શ્વેતાશ્વઃ કૃષ્ણસારથિઃ। દહતે મામકાન્સર્વાન્કૃષ્ણવર્ત્મેન કાનનમ્
પિતા, પાંડુપુત્ર, શ્વેત ઘોડા અને કૃષ્ણ રથચાલક સાથે, મારા બધા માણસોને એ રીતે દહન કરે છે જેમ કૃષ્ણનો માર્ગ જંગલને સળગાવે છે.
પશ્ય સૈન્યાનિ ગાઙ્ગેય દ્રવમાણાનિ સર્વશઃ । પણ્ડવેન યુધાં શ્રેષ્ઠ કાલ્યમાનાનિ સંયુગે
ગાંગેય, જુઓ તો સાચું, પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુદ્ધવીરે મારી સેનાને બધે ભાગવા મજબૂર કરી છે.
યથા પશુગણાન્પાલઃ સંકાલયતિ કાનને । તથેદં મામકં સૈન્યં કાલ્યતે શત્રુતાપન
જેમ વનમાં ગવાળો પોતાના પશુઓને એકઠા કરે છે, એમ દુશ્મનોએ મારી આખી સેના એકઠી કરીને હાંકી કાઢી છે, હે શત્રુઓને દુઃખ આપનાર.
ધનઞ્જયશરૈર્ભગ્નં દ્રવમાણં તતસ્તતઃ । ભીમોઽપ્યેવં દુરાધર્પો વિદ્રાવયતિ મે બલમ્
અર્જુનના બાણોથી મારી સેના તૂટી પડી છે અને ચારે બાજુ ભાગી રહી છે; ભીમ પણ એવો જ ભયંકર બનીને મારી સેનાને હાંકી રહ્યો છે.
સાત્યકિશ્ચેકિતાનશ્ચ માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ। અભિમન્યુઃ સુવિક્રાન્તો વાહિનીં દ્રવતે મમ
સાત્યકી, ચેકિતાન, માદ્રીના બંને પુત્રો અને પરાક્રમી અભિમન્યુ—આ બધા પાંડવો મારી સેનાને ભાગાડી રહ્યા છે.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તથા શૂરો રાક્ષસશ્ચ ઘટોત્કચઃ । વ્યદ્રાવયેતાં સહસા સૈન્યં મમ મહારણે
શૂરવીર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને રાક્ષસ ઘટોત્કચે અચાનક જ મહાયુદ્ધમાં મારી સેનાને વિખેરી નાખી છે.
વધ્યમાનસ્ય સૈન્યસ્ય સર્વૈરેતૈર્મહારથૈઃ । નાન્યાં ગતિં પ્રપશ્યામિ સ્થાને યુદ્ધે ચ ભારત
આ બધા મહારથીઓ મારી સેનાને મારતા જાય છે, હે ભારત, હવે યુદ્ધમાં કે કોઈ સ્થાને મને બીજું કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી.
ઋતે ત્વાં પુરુષવ્યાઘ્ર દેવતુલ્યપરાક્રમમ્। પર્યાપ્તસ્તુ ભવાઞ્શીઘ્રં પીડિતાનાં ગતિર્ભવ
હે પુરુષશાર્દૂલ, દેવતાજેવું તારો પરાક્રમ છે, તું જ એકલો પૂરતો છે; પીડાયેલી સેનાને તું જ તરત આશરો આપ.
એવમુક્તો મહારાજ પિતા દેવવ્રતસ્તવ। ચિન્તયિત્વા મુહૂર્તં તુ કૃત્વા નિશ્ચયમાત્મનઃ
આ રીતે બોલ્યા પછી, હે રાજા, તારા પિતા દેવવ્રતે થોડું વિચાર્યું અને પછી મનમાં દૃઢ સંકલ્પ કર્યો.
તવ સંધારયન્પુત્રમબ્રવીચ્છંતનોઃ સુતઃ। દુર્યોધન વિજાનીહિ સ્થિરો ભૂત્વા વિશાંપતે
શંતનુના પુત્રે તારા પુત્રને બાહોમાં લઈ કહ્યું: 'દુર્યોધન, સમજજે—મજબૂત રહીને સ્થિર થા, હે રાજાઓના સ્વામી.'
પાતયિષ્યે રિપૂનન્યાન્પાણ્ડવાન્પ્રતિપાલયન્ । પ્રતિજ્ઞાતો જયો હ્યદ્ય પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્
હું બીજા દુશ્મનોને તો પાડી દઈશ, પણ પાંડવોનું રક્ષણ કરીશ; આજે મહાત્મા પાંડવો પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો છે.
પૂર્વકાલં તવ મયા પ્રતિજ્ઞાનં મહાબલ । હત્વા દશસહસ્રાણિ ક્ષત્રિયાણાં મહાત્મનામ્
હે મહાબલી, અગાઉ મેં તને વચન આપ્યું હતું કે, દસ હજાર મહાન ક્ષત્રિયોને માર્યા પછી—
સંગ્રામાદપયાસ્યામિ હ્યેતત્કર્મ સમાહિતમ્ । ઇતિ તત્કૃતવાંશ્ચાહં યથોક્તં ભરતર્ષભ
હું યુદ્ધમાંથી પાછો ફરીશ, આ કાર્ય પૂર્ણ કરીશ; હે ભારતશ્રેષ્ઠ, જે વચન આપ્યું હતું, તે પ્રમાણે મેં કર્યું છે.
અદ્ય ચાપિ મહત્કર્મ પ્રકરિષ્યે યથાબલમ્ । અહં વાઽદ્ય હતઃ શેષ્યે હનિષ્યે વાઽદ્ય પાણ્ડવાન્
આજે પણ હું મારી શક્તિ પ્રમાણે મહાન કાર્ય કરીશ; તો તો હું પોતે મરીશ અથવા પાંડવોને મારી નાખીશ.
અશક્યાઃ પાણ્ડવા જેતું દેવૈરપિ સવાસવૈઃ।' કિં પુનર્મર્ત્યધર્મેણ ક્ષત્રિયેણ મહાબલાઃ
પાંડવોને તો દેવતાઓ પણ ઇન્દ્ર સાથે મળીને જીતે એ શક્ય નથી; તો પછી સામાન્ય મનુષ્ય કે મહાબલી ક્ષત્રિય કેવી રીતે જીતે?