તે વધ્યામાનાઃ સમરે તાવકા ભરતર્ષભ । નાશક્નુવન્વારયિતું પાણ્ડવાનાં મહદ્બલમ્
યુદ્ધમાં મારાતા તારા સૈનિકો, હે ભારતશ્રેષ્ઠ, પાંડવોની મહાન શક્તિ સામે ટકી શક્યા નહીં.
તતસ્તુ તાવકં સૈન્યં વધ્યમાનં સમન્તતઃ। સંપ્રાદ્રવદ્દશઃ દિશઃ કાલ્યમાનં મહારથૈઃ
પછી, ચારેય બાજુથી મારાતા અને મહારથીઓથી પીડાતા તારી સેના ડરીને દશ દિશામાં ભાગી પડી.
ત્રાતારં નાધ્યગચ્છન્ત તાવકા ભરતર્ષભ । વધ્યમાનાઃ શિતૈર્બાણૈઃ પાણ્ડવૈઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ
ભરતવંશના શિરમણિ, પાંડવો અને શ્રુંજયોના તીક્ષ્ણ બાણોથી મારાતા તમારા લોકો કોઈ બચાવનાર શોધી શક્યા નહીં.
પીડ્યમાનં બલં દૃષ્ટ્વા પાર્થૈર્ભીષ્મઃ પરાક્રમી । યદકાર્ષીદ્રણે ક્રુદ્ધસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય
પાંડવો દ્વારા પોતાની સેના દુઃખી થતી જોઈ, પરાક્રમી ભીષ્મ ગુસ્સે થઈ યુદ્ધમાં જે કર્યું તે મને કહો, સંજય.
કથં વા પાણ્ડવા યુદ્ધે પ્રત્યુદ્યાતાઃ પરંતપાઃ । નિઘ્નન્તો મામકાન્વીરાંસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય
અને પાંડવો, શત્રુઓને હરાવનારા, યુદ્ધમાં કેવી રીતે તૈયાર ઊભા રહ્યા અને મારા વીર પુત્રોને કેવી રીતે માર્યા? એ પણ મને કહો, સંજય.
આચક્ષે તે મહારાજ યદકાર્ષીત્પિતા તવ। પીડિતે તવ પુત્રસ્ય સૈન્યે પાણ્ડવ સૃઞ્જયૈઃ
મહારાજ, પાંડવો અને શ્રુંજયોએ તમારા પુત્રની સેના પર આક્રમણ કર્યું ત્યારે તમારા પિતાએ શું કર્યું, એ હું તમને કહું છું.
પ્રંહૃષ્ટમનસઃ શૂરાઃ પાણ્ડવાઃ પાણ્ડુપૂર્વજ । અભ્યવર્તન્ત નિઘ્નન્તસ્તવ પુત્રસ્ય વાહિનીમ્
પાંડવો, યુધિષ્ઠિરની આગેવાનીમાં, આનંદથી ભરેલા, તમારા પુત્રની સેના પર તૂટી પડ્યા અને તેને મારવા લાગ્યા.
તં વિનાશં મનુષ્યેન્દ્ર નરવારણવાજિનામ્ । નામૃષ્યત તદા ભીષ્મઃ સૈન્યઘાતં રણે પરૈઃ
મનુષ્યોના રાજા, શત્રુઓ દ્વારા યુદ્ધમાં હાથી, ઘોડા અને યોદ્ધાઓનો વિનાશ ભીષ્મ સહન કરી શક્યા નહીં.
સ પાણડવાન્મહેષ્વાસઃ પઞ્ચાલાંશ્ચૈવ સૃઞ્જયાન્ । નારાચૈર્વત્સદન્તૈશ્ચ શિતૈરઞ્જલિકૈસ્તથા
એ મહાન ધનુર્ધર ભીષ્મે પાંડવો, પંચાલો અને શ્રુંજયો પર લોખંડના તીક્ષ્ણ બાણો, પહોળા અગ્રવાળા તીરો અને પાંદડાની આકારના તીરો વરસાવ્યા.
અભ્યવર્ષત દુર્ધર્ષસ્ત્યક્ત્વા જીવિતમાત્મનઃ । સ પાણ્ડવાનાં પ્રવરાન્પઞ્ચ રાજન્મહારથાન્
મહાન પરાક્રમી ભીષ્મે પોતાના જીવની ચિંતા કર્યા વિના, પાંડવોના પાંચ મહારથીઓ પર ભયાનક તીરોની વરસાદ વરસાવી.
આત્તશસ્ત્રો રણે યત્નાદ્વારયામાસ સાયકૈઃ । નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રવર્ષૈસ્તાન્વીર્યામર્ષપ્રવેરિતૈઃ
શસ્ત્રો ધારણ કરીને, ભીષ્મે યુદ્ધમાં પુરુષાર્થપૂર્વક અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો અને તીરોની વરસાદથી તેમને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો.
નિજઘ્ને સમરે ક્રુદ્ધો હસ્ત્યશ્વં ચામિતં બહુ। રથિનોઽપાતયદ્રાજન્રથેભ્યઃ પુરુષર્ષભ
યુદ્ધમાં ગુસ્સે થયેલા ભીષ્મે અનેક હાથીઓ અને ઘોડાઓને માર્યા અને રાજા, રથસ્વારોને પણ તેમના રથમાંથી નીચે પાડી દીધા.
સાદિનશ્ચાશ્વપૃષ્ઠેભ્યઃ પાદાતાંશ્ચ સમાગતાન્
ભીષ્મે ઘોડા પર બેઠેલા સૈનિકો અને ભેગા થયેલા પગદળીઓને પણ જમીન પર પાડી દીધા.
ગજારોહાન્ગજેભ્યશ્ચ પરેષાં જયકારિણઃ । તમેકં સમરે ભીષ્મં ત્વરમાણં મહારથમ્
શત્રુઓના વિજયી હાથીસવારોને પણ તેમના હાથીઓ પરથી નીચે ઉતારી દીધા; એ મહારથી ભીષ્મ એકલા જ યુદ્ધમાં દોડી રહ્યા હતા.
પાણ્ડવાઃ સમવર્તન્ત વજ્રહસ્તમિવાસુરાઃ। શક્રાશનિસમસ્પર્શાન્વિમુઞ્ચન્નિશિતાઞ્છરાન્
પાંડવો ભીષ્મને એ રીતે ઘેરી લીધા જેમ દૈત્યો વજ્રધારી દેવને ઘેરી લે; અને ભીષ્મે ઇન્દ્રના વજ્ર જેવી તીવ્રતા સાથે તીક્ષ્ણ તીરો છોડ્યા.
દિક્ષ્વદૃશ્યત સર્વાસુ ઘોરં સન્ધારયન્વપુઃ। મણ્ડલીભૂતમેવાસ્ય નિત્યં ધનુરદૃશ્યત
ચારેય દિશાઓમાં ભીષ્મનું ભયાનક રૂપ દેખાતું હતું; તેમનું ધનુષ્ય સતત ગોળાકાર ફરતું જણાતું.
સંગ્રામે યુધ્યમાનસ્ય શક્રચાપોપમં મહત્ ।। તદૃષ્ટ્વા સમરે કર્મ પુત્રાસ્તવ વિશાંપતે
યુદ્ધમાં ભીષ્મ જે રીતે લડી રહ્યા હતા, તે ઇન્દ્રના ધનુષ્ય ચલાવવાના સમાન મહાન કાર્યો હતા; એ જોઈને, રાજા, તમારા પુત્રો—
વિસ્માયં પરમં ગત્વા પિતામહમપૂજયન્ । પાર્થા વિમનસો ભૂત્વા પ્રૈક્ષન્ત પિતરં તવ
—અતિ આશ્ચર્યચકિત થઈ પિતામહનું પૂજન કરવા લાગ્યા; પાંડવો મનથી નિરાશ થઈ તમારા પિતાને જોઈ રહ્યા.
યુધ્યમાનં રણે શૂરં વિપ્રચિત્તિમિવામરાઃ । ન ચૈનં વારયામાસુર્વ્યાત્તાનનમિવાન્તકમ્
ભીષ્મ યુદ્ધમાં શૂરવીરતાથી લડી રહ્યા હતા, જેમ દેવતાઓ વિપ્રચિત્તિને જુએ, તેમ પાંડવો તેમને જોઈ રહ્યા હતા; અને જેમ ખુલ્લા મોઢાવાળા યમરાજને કોઈ રોકતો નથી, તેમ કોઈએ તેમને અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો નહીં.
દશમેઽહનિ સંપ્રાપ્તે રથાનીકં શિખણ્ડિનઃ । અદહન્નિશિતૈર્બાણૈઃ કૃષ્ણવર્ત્મેવ કાનનમ્
દસમા દિવસે, ભીષ્મે શિખંડીની રથસેનાને તીક્ષ્ણ બાણોથી એ રીતે ભસ્મ કરી નાખી હતી, જેમ કૃષ્ણના માર્ગમાં અગ્નિ જંગલને ભસ્મ કરે.
તં શિખણ્ડી ત્રિભિર્બાણૈરભ્યવિધ્યત્સનાન્તરે । આશીવિષમિવ ક્રુદ્ધં કાલસૃષ્ટમિવાન્તકમ્
પછી શિખંડીએ યુદ્ધના વચમાં ત્રણ તીરો ચલાવીને તેને ઘાયલ કર્યો, જાણે કોઈ ક્રોધિત સાપ ડંખ મારી રહ્યો હોય, અથવા જાણે સમય દ્વારા મોકલાયેલો મૃત્યુ પોતે આવી પહોંચ્યો હોય.
સ તેનાતિભૃશં વિદ્ધઃ પ્રેક્ષ્ય ભીષ્મઃ શિખણ્ડિનમ્ । પુનર્નાલોકયત્ક્રુદ્ધઃ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્
તેના તીરોની ભારે ચોટથી ભીષ્મે શિખંડીને જોયો અને પછી ગુસ્સામાં ફરી પાછો તેની તરફ નજર ન કરી, પણ હસતાં હસતાં કહ્યું:
કામં પ્રહર વા મા વા ન ત્વાં યોત્સ્યે કથંચન । યૈવ હિ ત્વં કૃતા ધાત્રા સૈવ હિ ત્વં શિખણ્ડિની
તારે ઇચ્છા હોય તો માર, ન હોય તો ન માર; હું તારી સામે કદી લડીશ નહીં. જેમ ધાતાએ તને બનાવ્યો છે, એ જ તું છે, શિખંડી.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શિખણ્ડી ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ । ઉવાચ ભીષ્મં સમરે સૃક્વિણી પરિલેલિહન્
ભીષ્મના આ શબ્દો સાંભળીને શિખંડી ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને યુદ્ધમાં જીભથી હોઠ ચાટતો ભીષ્મને બોલ્યો:
જાનામિ ત્વાં મહાબાહો ક્ષત્રિયાણાં ભયંકરમ્ । મયા શ્રુતં ચ તે યુદ્ધં જામદગ્ન્યેન વૈ સહ
હું તને ઓળખું છું, મહાબાહુ, તું ક્ષત્રિયોએ ડરાવનાર છે; અને તારો પરશુરામ સાથેનો યુદ્ધ પણ મેં ઘણી વાર સાંભળ્યો છે.
દિવ્યશ્ચ તે પ્રભાવોઽયં મયા ચ બહુશઃ શ્રુતઃ । જનન્નપિ પ્રભાવં તે યોત્સ્યેઽદ્યાહં ત્વયા સહ
તારી દિવ્ય શક્તિ વિશે પણ મેં ઘણી વાર સાંભળ્યું છે; તારી મહિમા જાણતાં છતાં, આજે હું તારી સામે લડવા તૈયાર છું.
પાણ્ડવાનાં પ્રિયં કુર્વન્નાત્મનશ્ચ નરોત્તમ ।। અદ્ય ત્વાં યોધયિષ્યામિ રણે પુરુષસત્તમ
પાંડવો અને પોતાને પ્રસન્ન કરવા માટે, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, આજે હું તારી સામે યુદ્ધમાં ઊતરું છું, વીરોમાં શ્રેષ્ઠ.
ધ્રુવં ચ ત્વાં હનિષ્યામિ શપે સત્યેન તેઽગ્રતઃ । એતચ્છ્રુત્વા ચ મદ્વાક્યં યત્કૃત્યં તત્સમાચર
નક્કી છે કે હું તને મારું, આ હું તારી સામે સત્યની શપથ લઈ કહું છું; હવે મારા શબ્દો સાંભળીને તારે જે કરવું હોય તે કર.
કામં યુધ્યસ્વ વા મા વા ન મે જીવન્પ્રમોક્ષ્યસે । સુદૃષ્ટઃ ક્રિયતાં ભીષ્મ લોકોઽયં સમિતિંજય
તારે લડવું હોય તો લડ, ન હોય તો ન લડ; પણ મારા હાથથી જીવતો છૂટશે નહીં. ભીષ્મ, આખો જગત આ મહાયુદ્ધ જોઈ શકે.
એવમુક્ત્વા તતો ભીષ્મં પઞ્ચભિર્નતપર્વભિઃ। અવિધ્યત રણે ભીષ્મં પ્રતુદન્વાક્યસાયકૈઃ
આવી રીતે ભીષ્મને કહીને, તેણે યુદ્ધમાં પાંચ તીખા તીરો ચલાવ્યા અને શબ્દો તથા તીરો વડે ભીષ્મ પર આક્રમણ કર્યું.