સ વક્ષ્યતિ હિતં વાક્યં સત્યમસ્માજ્જનાર્દન। યથા ચ વક્ષ્યતે કૃષ્ણ તથા કર્તાસ્મિ સંયુગે
જનાર્દન, ભીષ્મ હંમેશા હિતકારી અને સાચું બોલે છે; અને કૃષ્ણ, તમે જે કહેશો, યુદ્ધમાં હું એ જ કરું.
સ નો જયસ્ય દાતા સ્યાન્મન્ત્રસ્ય ચ દૃઢવ્રતઃ । બાલાઃ પિત્રા વિહીનાશ્ચ તેન સંવર્ધિતા વયમ્
ભીષ્મ, જે પોતાની પ્રતિજ્ઞામાં અડગ છે, એ જ અમને વિજય અને સલાહ આપનાર છે; અમે તો પિતૃવિહિન બાળપણમાં તેમના હાથે જ પોષાયા છીએ.
તં ચેત્પિતામહં વૃદ્ધં હન્તુમિચ્છામિ માધવ। પિતુઃ પિતરમિષ્ટં ચ ધિગસ્તુ ક્ષત્રજીવિકામ્
માધવ, જો હું એ વૃદ્ધ પિતામહ, જે પિતાજી જેટલા પ્રિય છે, તેમને મારવાનો ઈચ્છું તો ક્ષત્રિય જીવન પર ધિક્કાર છે.
તતોઽબ્રવીન્મહારાજ વાર્ષ્ણેયઃ કુરુનન્દનમ્ । રોચતે મે મહાપ્રાજ્ઞ રાજેન્દ્ર તવ ભાષિતમ્
પછી, રાજા, વૃષ્ણિવંશી કૃષ્ણે કુરુઓના આનંદદાતા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રને કહ્યું: 'રાજેન્દ્ર, મહાપંડિત, તમારું બોલવું મને ગમ્યું.'
દેવવ્રતઃ કૃતી ભીષ્મઃ પ્રેક્ષિતેનાપિ નિર્દહેત્। ગમ્યતાં સ્વવધોપાયં પ્રષ્ટું સાગરગાસુતમ્
દેવવ્રત, ભીષ્મ તો માત્ર નજરથી પણ દુશ્મનને ભસ્મ કરી શકે છે; ચાલો, આપણે ગંગાપુત્ર પાસે જઈએ અને તેમના પરાજયનો ઉપાય પૂછીએ.
વક્તમર્હતિ સત્યં સ ત્વયા પૃષ્ટો વિશેષતઃ । તે વયં તત્ર ગચ્છામઃ પ્રષ્ટું કુરુપિતામહમ્
તમે ખાસ કરીને પૂછો ત્યારે તેઓ સાચું જ કહેશે; એટલે ચાલો, આપણે કુરુ પિતામહને એ માટે જ જઈએ.
ગત્વા શાન્તનવં વૃદ્ધં મન્ત્રં પૃચ્છામ ભારત । સ નો દાસ્યતિ મન્ત્રં યં તેન યોત્સ્યામહે પરાન્
ચાલો, આપણે વૃદ્ધ શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ પાસે જઈએ અને તેમને સલાહ માટે પૂછીએ, ભારત; તેઓ જે ઉપાય આપશે, એથી આપણે દુશ્મનો સામે લડીશું.
એવમામન્ત્ર્ય તે વીરાઃ પાણ્ડવાઃ પાણ્ડુપૂર્વજ। જગ્મુસ્તે સહિતાઃ સર્વે વાસુદેવશ્ચ વીર્યવાન્
આ રીતે નક્કી કરીને, પાંડુના જેઠ પાંડવો અને વીર્યવાન વાસુદેવ સહીત બધા પાંડવો સાથે મળીને ત્યાં ગયા.
વિમુક્તશસ્ત્રકવચા ભીષ્મસ્ય સદનં પ્રતિ। પ્રવિશ્ય ચ તદા ભીષ્મં શિરોભિઃ પ્રણિપેદિરે
તેઓએ પોતાના શસ્ત્રો અને કવચ ઉતારીને ભીષ્મના ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યું; અને અંદર જઈને ભીષ્મને માથું ઝૂકાવી વંદન કર્યું.
પૂજયન્તો મહારાજ પાણ્ડવા ભરતર્ષભમ્ । પ્રણમ્ય શિરસા ચૈનં ભીષ્મં શરણમભ્યયુઃ
રાજા, પાંડવો ભીષ્મ, જે ભરતવંશમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમની પૂજા કરીને, માથું ઝૂકાવી, આશ્રય લેવા તેમના પાસે ગયા.
તાનુવાચ મહાબાહુર્ભીષ્મઃ કુરુપિતામહઃ । સ્વાગતં તવ વાર્ષ્ણેય સ્વાગતં તે ધનઞ્જય
પછી મહાબળવાન ભીષ્મ પિતામહે કહ્યું: 'વૃષ્ણિવંશી, તારો સ્વાગત છે. ધનંજય, તારો પણ સ્વાગત છે.'
સ્વાગતં ધર્મપુત્રાય ભીમાય યમયોસ્તથા। કિં વા કાર્યં કરોમ્યદ્ય યુષ્માકં પ્રીતિવર્ધનં
યુધિષ્ઠિર, ભીમ અને બંને યુમાવંશી ભાઈઓ, તમારું પણ સ્વાગત છે. આજે હું કયું કામ કરું કે જેનાથી તમારો આનંદ વધે?
યુદ્ધાદન્યત્ર હે વત્સાઃ પ્રીયન્તાં મા વિશઙ્કથ ।' સર્વાત્મનાપિ કર્તાસ્મિ યદપિ સ્યાત્સદુષ્કરમ્ । તથા બ્રુવાણં ગાઙ્ગેયં પ્રીતિયુક્તં પુનઃપુનઃ
યુદ્ધ સિવાય, મારા લાડકવાયા, નિડર રહો અને ચિંતા ન કરો. હું આખા મનથી—even જો કામ બહુ જ મુશ્કેલ હોય—તે પણ કરીશ.' ગંગાપુત્ર ભીષ્મે પ્રેમથી વારંવાર આવું કહ્યું.
ઉવાચ રાજા દીનાત્મા પ્રીતિયુક્તમિદં વચઃ। કથં જયેમ સર્વજ્ઞ કથં રાજ્યં લભેમહિ
પછી રાજાએ, દુ:ખી હૃદયથી, પ્રેમભર્યા શબ્દોમાં પૂછ્યું: 'હે સર્વજ્ઞ, અમે કેવી રીતે વિજય મેળવી શકીએ? અને રાજ્ય કેવી રીતે મેળવીએ?'
પ્રજાનાં સંશયો ન સ્યાત્કથં તન્મે બદ પ્રભો । ભવાન્હિ નો વધોપાયં બ્રવીતુ સ્વયમાત્મનઃ
'લોકોમાં કોઈ સંશય ન રહે, એ માટે શું કરવું જોઈએ? એ મને કહો, પ્રભુ. તમે જ તમારી હારનો ઉપાય અમને જણાવો.'
ભવન્તં સમરે વીર વિષહેમ કથં વયમ્। ન હિ તે સૂક્ષ્મમપ્યસ્તિ રન્ધ્રં કુરુપિતામહ
'હે વીર, યુદ્ધમાં અમે તમને કેવી રીતે હરાવી શકીએ? કુરુ પિતામહ, તમારી અંદર તો રત્તી જેટલું પણ દુર્બળ સ્થાન નથી.'
મણ્ડલેનૈવ ધનુષા દૃશ્યસે સંયુગે સદા। આદદાનં સંદધાનં વિકર્ષન્તં ધનુર્ન ચ
'યુદ્ધમાં તમે હંમેશાં ધનુષ્યના મંડળમાં દેખાવ છો—તમે સતત તીર ચડાવો છો, ખેંચો છો અને છોડો છો.'
પશ્યામસ્ત્વાં મહાબાહો રથે સૂર્યમિવાપરમ્ । રથાશ્વનરનાગાનાં હન્તારં પરવીરહન્
'હે મહાબાહુ, અમે તમને રથ પર બીજાં સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી જોઈએ છીએ—રથ, ઘોડા, માણસો અને હાથીઓના સંહારક, દુશ્મન વીરોના વિનાશક.'
કોઽથવોત્સહતે જેતું વાં પુમાન્ભરતર્ષભ । વર્ષતા શરવર્ષાણિ મહાન્તિ પુરુષર્ષભ
'હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, પુરુષોમાંથી કોણ તમને જીતવાની આશા રાખી શકે, જ્યારે તમે મહાન તીરોની વરસાદ વરસાવો છો?'
ક્ષયં નિતા હિ પૃતના સંયુગે મહતી મમ। યથા યુધિ જયેમ ત્વાં યથા રાજ્યં ભૃશં મમ
'મારી મોટી સેના યુદ્ધમાં નાશ પામી છે; હવે કહો, અમે તમને કેવી રીતે હરાવી શકીએ અને હું મારું રાજ્ય કેવી રીતે પાછું મેળવી શકું?'
તતોઽબ્રવીચ્છાન્તનવઃ પાણ્ડવાન્પાણ્ડુપૂર્વજ
પછી શાંતનુના પુત્રે પાંડવો અને પાંડુના જેઠને કહ્યું.
ન કથંચન કૌન્તેય મયિ જીવતિ સંયુગે। જયો ભવતિ સર્વજ્ઞ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
'કૌંતેય, જયાં સુધી હું યુદ્ધમાં જીવતો છું, ત્યાં સુધી તમારો વિજય શક્ય નથી—હું સાચું કહું છું.'
નિર્જિતે મયિ યુદ્ધેન રણે જેષ્યથ પાણ્ડવાઃ । ક્ષિપ્રં મયિ પ્રહરત યદીચ્છથ રણે જયમ્
'જો યુદ્ધમાં તમે મને હરાવશો, તો પાંડવો યુદ્ધ જીતશે; તેથી, જો તમને વિજય જોઈએ હોય તો ઝડપથી મારી સામે પ્રહાર કરો.'
અનુજાનામિ વઃ પાર્થાઃ પ્રહરધ્વં યથાસુખમ્ । એવં હિ સુકૃતં મન્યે ભવતાં વિદિતો હ્યહમ્ । હતે મયિ હતં સર્વં તસ્માદેવં વિધીયતામ્
'પાર્થો, હું તમને અનુમતિ આપું છું—તમને જે રીતે ગમે તેમ પ્રહાર કરો. આ જ યોગ્ય છે એવું હું માનું છું, અને હું તમને સારી રીતે ઓળખું છું. જ્યારે હું મરું, ત્યારે બધું જ સમાપ્ત થશે; તેથી આવું જ કરો.'
બ્રૂહિ તસ્માદુપાયં નો યથા યુદ્ધે જયેમહિ। ભવન્તં સમરે ક્રુદ્ધં દણ્ડહસ્તમિવાન્તકમ્
'એટલે અમને એ ઉપાય કહો કે જેના દ્વારા અમે યુદ્ધમાં તમને જીતી શકીએ, કેમ કે યુદ્ધમાં તમે તો ક્રોધિત યમરાજ જેવાં દેખાવ છો.'
શક્યો વજ્રધરો જેતું વરુણોઽથ યમસ્તથા। ન ભવાન્સમરે શક્યઃ સેન્દ્રૈરપિ સુરાસુરૈઃ
'ઇન્દ્રના વજ્રધારી, વરુણ કે યમ—even એ લોકો પણ જીતાઈ શકે; પણ યુદ્ધમાં તમને તો દેવો અને દાનવો પણ ઇન્દ્ર સાથે મળીને હરાવી શકે નહીં.'
સત્યમેતન્મહાબાહો યથા વદસિ પાણ્ડવ
'હે મહાબાહુ પાંડવ, તમે જે કહો છો એ સાચું જ છે.'
નાહં જેતું રણે શક્યઃ સેન્દ્રૈરપિ સુરાસુરૈઃ। આત્તશસ્ત્રો રણે યત્તો ગૃહીતવરકાર્મુકઃ । તતો માં ન્યસ્તશસ્ત્રં તુ એતે હન્યુર્મહારથાઃ
'હું યુદ્ધમાં, શસ્ત્રધારી અને ચેતનાવસ્થા સાથે, મારા મનપસંદ ધનુષ્ય લઈને ઉભો હોઉં ત્યારે—even ઇન્દ્ર સહિત દેવો અને દાનવો પણ મને હરાવી શકતા નથી. પણ જો હું શસ્ત્ર મૂકી દઉં, તો આ મહારથીઓ મને મારી શકે છે.'
નિક્ષિપ્તશસ્ત્રે પતિતે વિમુક્તકવચધ્વજે । દ્રવમાણે ચ ભીતે ચ તવાસ્મીતિ ચ વાદિનિ
જ્યારે શસ્ત્ર નીચે મૂકી દેવામાં આવે, ધ્વજ અને કવચ પણ ત્યજી દેવામાં આવે, અને કોઈ ભયથી ભાગી જાય અને કહે કે 'હું તારો છું', ત્યારે—
સ્ત્રીજિતે સ્ત્રીપ્રધાને ચ સ્ત્રીપ્રધાયિનિ ધર્મજ' સ્ત્રિયાં સ્ત્રીનામધેયે ચ વિકલે ચૈકપુત્રિણિ । અપ્રસૂતે ચ ષણ્ડે ચ ન યુદ્ધં રોચતે મમ
સ્ત્રીઓએ જીતેલી લડાઈમાં, સ્ત્રીઓની આગેવાની હેઠળ, અથવા જ્યાં સ્ત્રીઓ મુખ્ય હોય, ધર્મપ્રિય, સ્ત્રીઓમાં, સ્ત્રી નામ ધરાવનારી, નિર્વળ, એકમાત્ર દીકરીવાળી, સંતાનહીન કે નિર્બળ પુરુષ હોય—એવી સ્થિતિમાં મને યુદ્ધ કરવું ગમતું નથી.