વનં યાસ્યામિ દુર્ધર્ષ શ્રેયો વૈ તત્ર મે ગતમ્ । ન યુદ્ધં રોચતે કૃષ્ણ હન્તિ ભીષ્મો હિ નઃ સદા
હે અજય, હું તો જંગલમાં જઇશ, એ જ મારા માટે સારું છે. યુદ્ધ મને ગમતું નથી, કૃષ્ણ, કેમ કે ભીષ્મ તો અમને હંમેશા મારતો રહે છે.
યથા પ્રજ્વલિતં વહ્નિં પતઙ્ગઃ સમભિદ્રવન્। એકતો મૃત્યુમભ્યેતિ તથાઽહં ભીષ્મમેયિવાન્
જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં પતંગો દોડી જાય છે અને મૃત્યુ પામે છે, તેમ હું પણ ભીષ્મ પાસે ગયો છું.
ક્ષયં નીતોઽસ્મિ વાર્ષ્ણેય રાજ્યહેતોઃ પરાક્રમી । ભ્રાતરશ્ચૈવ મે શુરાઃ સાયકૈર્ભૃશપીડિતાઃ
રાજ્ય માટે પ્રયત્ન કરીને, હે વૃષ્ણિનંદન, હું તો વિનાશ તરફ દોરી ગયો છું; અને મારા બહાદુર ભાઈઓ પણ બાણોથી ભારે પીડાય છે.
મત્કૃતે ભ્રાતૃસૌહાર્દાદ્રાજ્યભ્રષ્ટા વનં ગતાઃ। પરિક્લિષ્ટા તથા કૃષ્ણા મત્કૃતે મધુસૂદન
મારા કારણે, ભાઈઓએ ભાઈચારા માટે રાજ્ય ગુમાવીને જંગલમાં જવું પડ્યું; અને એ જ રીતે કૃષ્ણાએ પણ મારા કારણે ઘણું સહન કર્યું છે, હે મધુસૂદન.
જીવિતં બહુ મન્યેઽહં જીવિતં હ્યદ્ય દુર્લભમ્। જીવિતસ્યાદ્ય શેષેણ ચરિષ્યે ધર્મમુત્તમમ્
હું માનું છું કે જીવન બહુ મૂલ્યવાન છે; આજના સમયમાં જીવન મળવું બહુ મુશ્કેલ છે. આજે જે થોડીક જિંદગી મારી પાસે બચી છે, એમાં હું શ્રેષ્ઠ ધર્મનું પાલન કરીશ.
યદિ તેઽહમનુગ્રાહ્યો ભ્રાતૃભિઃ સ કેશવ । સ્વધર્મસ્યાવિરોધેન હિતં વ્યાહર કેશવ
હે કેશવ, જો હું અને મારા ભાઈઓ તારી કૃપા લાયક હોઈએ, તો મારા ધર્મને નુકસાન ન થાય એ રીતે, જે સારું હોય એ કહો, હે કેશવ.
એવં શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય કારુણ્યાદ્બહુવિસ્તરમ્। પ્રત્યુવાચ તતઃ કૃષ્ણઃ સાન્ત્વયાનો યુધિષ્ઠિરમ્
યુધિષ્ઠિરના દયાભર્યા અને વિસ્તૃત વચન સાંભળીને પછી કૃષ્ણે તેને શાંતવના આપતાં જવાબ આપ્યો.
ધર્મપુત્ર વિષાદં ત્વં મા કૃથાઃ સત્યસંગર । યસ્ય તે ભ્રાતરઃ શૂરા દુર્જયાઃ સત્રુસૂદનાઃ
હે ધર્મપુત્ર, તું નિરાશ ન થા; તું સત્યમાં અડગ છે. તારા ભાઈઓ બધા શૂરવીર છે, દુશ્મનને હરાવનારા અને અપરાજિત છે.
અર્જુનો ભીમસેનશ્ચ વાય્વગ્નિસમતેજસૌ। માદ્રીપુત્રૌ ચ વિક્રાન્તૌ ત્રિદશાનામિવિશ્વરૌ
અર્જુન અને ભીમસેન પવન અને અગ્નિ જેટલી તેજસ્વી શક્તિ ધરાવે છે; અને માદ્રીના બંને પુત્રો પણ બહુ પરાક્રમી છે, જેમ દેવતાઓમાં દેવરાજ હોય છે.
માં વા નિયુઙ્ક્ષ્વ સૌહાર્દાદ્યોત્સ્યે ભીષ્મેણ પાણ્ડવ । ત્વપ્રયુક્તો મહારાજ કિં ન કુર્યાં મહાહવે
હે પાંડવ, મિત્રતાથી મને આદેશ આપો, તો હું ભીષ્મ સામે યુદ્ધ કરવા તૈયાર છું. હે મહારાજ, તું જે કહેશે એ મહાયુદ્ધમાં હું બધું કરીશ.
હનિષ્યામિ રણે ભીષ્મમાહૂય પુરુષર્ષભમ્ । પશ્યતાં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં યદિ નેચ્છતિ ફલ્ગુનઃ
હું ભીષ્મને યુદ્ધમાં, બધા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોની સામે, પૃથ્વીરાજને પડકાર આપીને મારું, જો ફાલ્ગુન એ કામ કરવા ઇચ્છતો ન હોય તો.
યદિ ભીષ્મે હતે વીરે જયં પશ્યસિ પણ્ડવ। હન્તાસ્મ્યેકરથેનાદ્ય કુરુવૃદ્ધં પિતામહમ્
હે પાંડવ, જો તને લાગે કે ભીષ્મના મૃત્યુ પછી વિજય મળશે, તો આજે જ હું એક રથ પર ચડીને કુરુઓના વડીલ પિતામહને મારી નાખીશ.
પશ્ય મે વિક્રમં રાજન્મહેન્દ્રસ્યેવ સંયુગે। વિમુઞ્ચન્તં મહાસ્ત્રામિ પાતયિષ્યામિ તં રથાત્
હે રાજા, યુદ્ધમાં મારા પરાક્રમને જોઈ લેજે, જે મહેન્દ્ર જેવો છે. હું મહાશસ્ત્રો છોડીને તેને રથ પરથી નીચે ઉતારી દઈશ.
યઃ શત્રુઃ પાણ્ડુપુત્રાણાં મચ્છત્રુઃ સ ન સંશયઃ। મદર્થા ભવદર્થા યે યે મદીયાસ્તવૈવ તે
પાંડુપુત્રોના જે દુશ્મન છે, એ મારા પણ દુશ્મન છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. મારા માટે કે તારા માટે જે-જે મારા છે, એ બધા તારા જ છે.
તવ ભ્રાતા મમ સખા સંબન્ધી શિષ્ય એવ ચ । માંસાન્યુત્કૃત્ય દાસ્યામિ ફલ્ગુનાર્થે મહીપતે
તારો ભાઈ મારા મિત્ર છે, સંબંધીએ છે અને શિષ્ય પણ છે. હે મહારાજ, ફાલ્ગુનના હિત માટે હું પોતાનું માંસ પણ કાપીને આપી દઉં.
એષ ચાપિ નરવ્યાઘ્રો મત્કૃતે જીવિતં ત્યજેત્। એષ નઃ સમયસ્તાત તારયેમ પરસ્પરમ્
આ પુરુષશ્રેષ્ઠ મારા માટે પોતાનું જીવન પણ ત્યાગી શકે છે. હે પ્રિય, અમારો એ સંકલ્પ છે કે આપણે એકબીજાને બચાવીએ.
સ માં નિયુઙ્ક્ષ્વ રાજેન્દ્ર યાવત્સજ્જો ભવામ્યહમ્ । પ્રતિજ્ઞાતમુપપ્લાવ્યે યત્તત્પાર્થેન પૂર્વતઃ
હે રાજાધિરાજ, હું તૈયાર છું ત્યાં સુધી તું મને આદેશ આપ. ઉપપ્લવ્યમાં પાર્થે જે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી, એ પૂરી કરવી જ રહી.
પાતયિષ્યામિ ગાઙ્ગેયમિત્યુલૂકસ્ય સંનિધૌ। પરિરક્ષ્યમિદં તાવદ્વચઃ પાર્થસ્ય ધીમતઃ
ઉલૂકની હાજરીમાં પાર્થે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે 'હું ગંગાપુત્રને રથ પરથી ઉતારીશ.' એ માટે, પાર્થેના આ વચનનું પાલન થવું જોઈએ.
અનુજ્ઞાતેન પાર્થેન મયા કાર્યં ન સંશયઃ। અથવા ફલ્ગુનસ્યૈષ ભારઃ પરિમિતો રણે
પાર્થેની મંજૂરીથી જ મને કંઈક કરવું જોઈએ, એમાં શંકા નથી. નહિંતર, યુદ્ધમાં આ જવાબદારી ફક્ત ફાલ્ગુન પર છે.
સ હનિષ્યતિ સંગ્રામે ભીષ્મં પરપુરંજયમ્ । અશક્યમપિ કુર્યાદ્ધિ રણે પાર્થઃ સમુદ્યતઃ
પાર્થે યુદ્ધમાં વ્યૂહબદ્ધ થાય ત્યારે ભીષ્મ જેવો દુશ્મન પણ તેની પાસે રહી શકતો નથી; પાર્થે જે નક્કી કરે એ અશક્ય પણ કરી શકે છે.
ત્રિદશાન્વા સમુદ્યુક્તાન્સહિતાન્દૈત્યદાનવૈઃ । નિહન્ત્યાદર્જુનઃ સઙ્ખ્યે કિમુ ભીષ્મં નરાધિપ
અર્જુન જો ઉગ્ર બને તો દેવો અને દૈત્ય-દાનવોને પણ યુદ્ધમાં હરાવી શકે છે; તો પછી, હે મનુષ્યરાજ, ભીષ્મનું શું?
વિપરીતો મહાવીર્યો ગતસત્વોઽલ્પજીવનઃ । ભીષ્મઃ શાન્તનવો નૂનં કર્તવ્યં નાવબુધ્યતે
ભીષ્મ, શાંતનુનો પુત્ર, ભલે મહાવીર છે પણ હવે તેનો ઉત્સાહ ખૂટી ગયો છે, જીવન પણ ઓછું રહ્યું છે અને હવે શું કરવું એ પણ સમજતો નથી.
એવમેતન્મહાબાહો યથા વદસિ માધવ। સર્વે હ્યેતે ન પર્યાપ્તાસ્તવ વેગવિધારણે
હા, મહાબલી, માધવ, તમે જે કહ્યો એ સાચું છે. આ બધા મળીને પણ તમારી ગતિ રોકી શકે એટલા શક્તિશાળી નથી.
નિયતં સમાવાપ્સ્યામિ સર્વમેતદ્યથેપ્સિતમ્ । યસ્ય મે પુરુષવ્યાઘ્ર ભવાન્પક્ષે વ્યવસ્થિતઃ
પુરૂષશ્રેષ્ઠ, તમે મારી બાજુએ અડગ ઊભા છો, એટલે હું ઇચ્છ્યા પ્રમાણે બધું જ મેળવી લઈશ.
સેન્દ્રાનપિ રણે દેવાઞ્જયેયં જયતાં વર। ત્વયા નાથેન ગોવિન્દ કિમુ ભીષ્મં મહારથમ્
ગોવિંદ, તમે મારા રક્ષક છો તો હું ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓને પણ યુદ્ધમાં જીતવા સક્ષમ છું; તો પછી મહારથી ભીષ્મની તો વાત જ શું!
ન તુ ત્વામનૃતં કર્તુમુત્સહે સ્વાત્મગૌરવાત્। અયુધ્યમાનાઃ સહાય્યં યથોક્તં કુરુ માધવ
પણ, સ્વાભિમાનને કારણે હું તમારું મન દુઃખાવું એવું ખોટું કામ કરી શકતો નથી. માધવ, તમે જે કહ્યું એ પ્રમાણે, યુદ્ધ ન કરીને અમને મદદ કરો.
સમયસ્તુ કૃતઃ કશ્ચિન્મમ ભીષ્મેણ સંયુગે। મન્ત્રયિષ્યે તવાર્થાય ન તુ યોત્સ્યે કથંચન
મારો ભીષ્મ સાથે યુદ્ધમાં કોઈ સંમતિ થયેલી છે. હું તમારા હિત માટે સલાહ તો લઈશ, પણ કદી યુદ્ધ નહીં કરું.
દુર્યોધનાર્થં યોત્સ્યામિ સત્યમેતદિતિ પ્રભો। સ હિ રાજ્યસ્ય મે દાતા મન્ત્રસ્યૈવ ચ માધવ
પ્રભુ, હું દુર્યોધન માટે યુદ્ધ કરીશ—આ સાચું છે, માધવ, કારણ કે રાજય અને સલાહ બંને તેણે જ મને આપી છે.
તસ્માદ્દેવવ્રતં ભૂયો વધોપાયાર્થમાત્મનઃ । ભવતા સહિતાઃ સર્વે પ્રયામ મધુસૂદન
મધુસૂદન, એટલે આપણે બધા મળીને ફરી એકવાર દેવવ્રત પાસે જઈએ, જેથી તે પોતાનો પરાજય કેવી રીતે થાય એની રીત પૂછીએ.
તદ્વયં સહિતા ગત્વા ભીષ્મમાશુ નરોત્તમમ્ । રુચિતે તવ પૃચ્છામિ મન્ત્રં વાર્ષ્ણેય માચિરમ્
ચાલો, આપણે સાથે મળીને તરત જ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભીષ્મ પાસે જઈએ, અને વૃષ્ણિવંશી, તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે હું તરત જ તેમને સલાહ માટે પૂછું.