માધવસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા ફલ્ગુનસ્ય મહાત્મનઃ। `અભવત્પરમપ્રીતો દૃષ્ટ્વા પાર્થસ્ય વિક્રમમ્'। ન કિંચિદુક્ત્વા સક્રોધ આરુરોહ રથં પુનઃ
માધવએ મહાત્મા ફલ્ગુનના શબ્દો સાંભળી અને પાર્થનું શૌર્ય જોઈને અત્યંત પ્રસન્નતા અનુભવી; તેણે કશું કહ્યું નહીં, પણ ક્રોધથી ફરી રથ પર ચઢી ગયો.
તૌ રથસ્થૌ નરવ્યાઘ્રૌ ભીષ્મઃ શાન્તનવઃ પુનઃ। વવર્ષ શરવર્ષેણ મેઘો વૃષ્ટ્યા યથાઽચલૌ
એ બંને પુરુષસિંહો રથ પર ઊભા હતા ત્યારે શાંતનુપુત્ર ભીષ્મએ મેઘ જેમ પર્વતો પર વરસાદ વરસાવે તેમ, તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરી.
પ્રાણાનાદત્ત યોધાનાં પિતા દેવવ્રતસ્તવ। ગભસ્તિભિરિવાદિત્યસ્તેજાંસિ શિશિરાત્યયે
તારા પિતા દેવવ્રતએ યુદ્ધમાં યોદ્ધાઓના પ્રાણ લઈ લીધા, જેમ શીતકાળના અંતે સૂર્ય પોતાની કિરણોથી બધાનું તેજ ખેંચી લે છે.
યથા કુરૂણાં સૈન્યાનિ બભઞ્જુર્યુધિ પાણ્ડવાઃ । તથા પાણ્ડવસૈન્યાનિ બભઞ્જ યુધિ તે પિતા
પાંડવો જેમ યુદ્ધમાં કૌરવોની સેના તોડી નાખતા હતા, તેમ જ તારા પિતાએ પણ યુદ્ધમાં પાંડવોની સેના તોડી નાખી.
હતવિદ્રુતસૈન્યાસ્તુ નિરુત્સાહા વિચેતસઃ । નિરીક્ષિતું ન શેકુસ્તે ભીષ્મમપ્રતિમં રણે
જ્યારે તેમની સેના મારી અને વિખેરી પડી, ત્યારે બધા નિરાશ અને ગભરાયેલા થઈ ગયા; તેઓ યુદ્ધમાં અપ્રતિમ એવા ભીષ્મને જોઈ પણ શક્યા નહીં.
મધ્યં ગતમિવાદિત્યં પ્રતપન્તં સ્વતેજસા । તે વધ્યમાના ભીષ્મેણ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
ભીષ્મના હાથથી સૈનિકો સૈંકડો અને હજારો સંખ્યામાં મારાતા, એ લોકો મધ્યાહ્નના સૂર્ય સામે ઊભેલા માણસ જેવાં લાગતા, જે પોતાની જ તેજસ્વિતાથી પ્રજ્વલિત હતો.
કુર્વાણં સમરે કર્માણ્યતિમાનુષવિક્રમમ્। વીક્ષાંચક્રુર્મહારાજ પાણ્ડવા ભયપીડિતાઃ
મહારાજ, જ્યારે પાંડવો ભીષ્મને યુદ્ધમાં માનવશક્તિને પણ પાર કરનાર વિક્રમ કરતા જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓ ડરથી વ્યાકુળ થઈ ગયા.
તથા પાણ્ડવસૈન્યાનિ દ્રાવ્યમાણાનિ ભારત। ત્રાતારં નાધ્યગચ્છન્ત ગાવઃ પઙ્કગતા ઇવ। પિપીલિકા ઇવ ક્ષુણ્ણા દુર્બલા બલિના રણે
હે ભારત, પાંડવોની સેના જ્યારે હાંકી કાઢવામાં આવી રહી હતી, ત્યારે તેમને કોઈ બચાવનાર મળ્યો નહીં; તેઓ કાદવમાં ફસાયેલા ગાય કે બળવાને દબાવેલી કમજોર ચીંટી જેવી હાલતમાં હતા.
તથૈવ યોધા રાજેન્દ્ર ભીષ્મેણામિત્રઘાતિના। સમરે મૃદિતાઃ સર્વે પાણ્ડવાઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ
એ જ રીતે, રાજા, ભીષ્મે યુદ્ધમાં પાંડવો અને શ્રિઞ્જયોને પણ સંપૂર્ણપણે દબાવી નાખ્યા.
મહારથં ભારત દુષ્પ્રકમ્પં શરૌઘિણં પ્રતપન્તં નરેન્દ્રાન્। ભીષ્મં ન શેકુઃ પ્રતિવીક્ષિતું તે શરાર્ચિષં સૂર્યમિવાતપન્તમ્
હે ભારત, એ રાજાઓ મહારથી, અડગ અને બાણવર્ષા કરતા ભીષ્મને જોઈ પણ શક્યા નહીં; તેઓ રાજાઓમાં સૂર્ય જેવો તેજસ્વી હતો.
વિમૃદ્ગતસ્તસ્ય તુ પાણ્ડુસેના- મસ્તં જગામાથ સહસ્રરશ્મિઃ। તતો હિ ભીષ્મઃ સબલાન્સસૈન્યા- ન્ન્યવારયત્પાણ્ડુસુતાઞ્શરૌઘૈઃ
ભીષ્મના પ્રહારથી પાંડવોની સેના જાણે હજાર કિરણોવાળો સૂર્ય અસ્ત જાય એમ ઓગળી ગઈ; પછી ભીષ્મે પાંડુપુત્રો અને તેમની સેનાને બાણવર્ષાથી પાછા હાંકી નાખ્યા.
મનોઽવહારં પ્રતિ સંબભૂવ
બધાના મનમાં પાછો ખેંચાવાનો ભાવ ઊભો થયો.
યુધ્યતામેવ તેષાં તુ ભાસ્કરેઽસ્તમુપાગતે। સન્ધ્યા સમભવદ્ધોરા નાપશ્યામ તતો રણમ્
જ્યારે તેઓ યુદ્ધ કરી રહ્યા હતા ત્યારે સૂર્ય અસ્ત ગયો; પછી ભયાનક સંધ્યા આવી અને પછી યુદ્ધ દેખાતું જ રહ્યું નહીં.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા સન્ધ્યાં સંદૃશ્ય ભારત। વધ્યમાનં ચ ભીષ્મેણ ત્યક્તાસ્ત્રં ભયવિહ્વલમ્
પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે સંધ્યાનો સમય જોઈને અને ભીષ્મના હાથથી પોતાની નિશસ્ત્ર અને ભયભીત સેના મારાતી જોઈ—
સ્વસૈન્યં ચ પરાવૃત્તં પલાયનપરાયણમ્। ભીષ્મં ચ યુધિ સંરબ્ધં પીડયન્તં મહારથમ્
અને પોતાની સેના પાછી ફરતી અને ભાગવા તત્પર જોઈ, તેમજ યુદ્ધમાં ક્રોધિત ભીષ્મ મહારથીને દબાવતો જોઈ—
સોમકાંશ્ચ જિતાન્દૃષ્ટ્વા નિરુત્સાહાન્મહારથાન્। ` નિશામુખં ચ સંપ્રેક્ષ્ય ઘોરરૂપં ભયાનકમ્।' ચિન્તયિત્વા તતો રાજ્ઞામપહારમકારયત્
અને સોમકાઓને હરાવેલા, મહારથીઓને નિરાશ અને ભયાનક, ભયજનક રાત્રિ નજીક આવતી જોઈ, ત્યારે રાજાએ વિચાર કરીને રાજાઓને પાછા ખેંચાવવાનો આદેશ આપ્યો.
તતોઽપહારં સૈન્યાનાં ચક્રે રાજા યુધિષ્ઠિરઃ । તથૈવ તવ સૈન્યાનામપહારે હ્યભૂત્તદા
પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે પોતાની સેના પાછી ખેંચવાનો હુકમ આપ્યો; એ જ રીતે, એ સમયે તમારી પણ સેના પાછી વળી ગઈ.
તતોઽપહારં સૈન્યાનાં કૃત્વા તત્ર મહારથાઃ । ન્યવિશન્ત કુરુશ્રેષ્ઠ સંગ્રામે ક્ષતવિક્ષતાઃ
પછી બંને પક્ષોની સેના પાછી ખેંચાઈ, અને મહારથીઓ, યુદ્ધમાં ઘાયલ અને થાકેલા, ત્યાં જ આરામ કરવા બેઠા, હે કુરુશ્રેષ્ઠ.
ભીષ્મસ્ય સમરે કર્મ ચિન્તયાનાસ્તુ પાણ્ડવાઃ । નાલભન્ત તદા શાન્તિં ભીષ્મબાણપ્રપીડિતાઃ
પાંડવો યુદ્ધમાં ભીષ્મના પરાક્રમને યાદ કરીને, ભીષ્મના તીક્ષ્ણ બાણોથી પીડાઈને, એ સમયે શાંતિ મેળવી શક્યા નહીં.
ભીષ્મોઽપિ સમરે જિત્વા પાણ્ડવાન્સહ સૃઞ્જયાન્। પૂજ્યમાનસ્તવ સુતૈર્વન્દ્યમાનશ્ચ ભારત
અને ભીષ્મે યુદ્ધમાં પાંડવો અને શ્રિન્જયોને હરાવી, તમારા પુત્રો દ્વારા પૂજિત અને વખાણવામાં આવ્યા, હે ભારત.
ન્યવિશત્કુરુભિઃ સાર્ધં હૃષ્ટરૂપૈઃ સમન્તતઃ । તતો રાત્રિઃ સમભવત્સર્વભૂતપ્રમોહિની
ભીષ્મ ખુશ થયેલા કુરુઓ સાથે ચારેય બાજુ આરામથી બેઠા; પછી એવી રાત આવી કે, સર્વ પ્રાણીઓ મૂંઝાઈ ગયા.
તસ્મિન્રાત્રિમુખે ઘોરે પાણ્ડવા વૃષ્ણિભિઃ સહ । સૃઞ્જયાશ્ચ દુરાધર્ષા મન્ત્રાય સમુપાવિશન્
એ ભયાનક રાતની શરૂઆતમાં, પાંડવો, વૃષ્ણિ અને અડગ શ્રિન્જયો સાથે મળીને સલાહ માટે એકઠા થયા.
આત્મનિઃશ્રેયસં સર્વે પ્રાપ્તકાલં મહાબલાઃ। મન્ત્રયામાસુરવ્યગ્રા મન્ત્રનિશ્ચયકોવિદાઃ
બધા મહાબલી, યોગ્ય સમય આવ્યો હોવાથી, પોતાની કલ્યાણ માટે ચિંતિત થઈ, નિષ્ણાતપણે ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા મન્ત્રયિત્વા ચિરં નૃપ । વાસુદેવં સમુદ્વીક્ષ્ય વચનં ચેદમાદદે
પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે લાંબી ચર્ચા કર્યા પછી, વાસુદેવ તરફ જોઈને આ રીતે બોલ્યા.
કૃષ્ણ પશ્ય માહાત્માનં ભીષ્મં ભીમપરાક્રમમ્ । ગજં નલવનાનીવ વિમૃદ્ગન્તં બલં મમ
કૃષ્ણ, જો ભીષ્મના મહાત્મ્યને, ભીમ જેવો પરાક્રમ, અને મારા સેના પર ગાજતા હાથી જેવો તેનો પ્રહાર, બધું જોઈને કહું છું.
ન ચૈવૈનં મહાત્માનમુત્સહામો નિરીક્ષિતુમ્ । લેલિહ્યમાનં સૈન્યેષુ પ્રવૃદ્ધમિવ પાવકમ્
એ મહાન આત્માને, જે સૈન્યમાં વધતી આગ જેવો ધધકે છે, તેને તો અમે જોઈ પણ શકતા નથી.
યથા ઘોરો મહાનાગસ્તક્ષકો વૈ વિષોલ્બણઃ। તથા ભીષ્મો રણે ક્રુદ્ધસ્તીક્ષ્ણશસ્ત્રઃ પ્રતાપવાન્
જેમ તક્ષક નામનો ભયાનક અને ઝેરથી ભરેલો સાપ હોય છે, એમ જ ભીષ્મ યુદ્ધમાં ગુસ્સે થાય ત્યારે, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો સાથે તેજસ્વી બને છે.
ગૃહીતચાપઃ સમરે પ્રમુઞ્ચન્નિશિતાઞ્છરાન્। શક્યો જેતું યમઃ ક્રુદ્ધો વજ્રપાણિશ્ચ દેવરાટ્
યુદ્ધમાં ધનુષ ધારણ કરીને, તીક્ષ્ણ બાણો છોડતો ભીષ્મ, તો ગુસ્સે થયેલા યમ કે વજ્રધારી ઇન્દ્ર પણ જીતે, પણ ભીષ્મને જીતવો અશક્ય છે.
વરુણઃ પાશભૃચ્ચાપિ સગદો વા ધનેશ્વરઃ । ન તુ ભીષ્મઃ સુસંક્રુદ્ધઃ શક્યો જેતું મહાહવે
પાશધારી વરુણ કે ગદા ધરાવતો કુબેર પણ, અને ભીષ્મ જ્યારે ભયંકર ગુસ્સે હોય ત્યારે, મહાયુદ્ધમાં તેને જીતવો શક્ય નથી.
સોઽહમેવં ગતે કૃષ્ણ નિમગ્નઃ શોકસાગરે। આત્મનો બુદ્ધિદૌર્બલ્યાદ્ભીષ્મમાસાદ્ય સંયુગે
હું તો, કૃષ્ણ, આવી સ્થિતિમાં, ભીષ્મને યુદ્ધમાં સામનો કરવાથી, પોતાની બુદ્ધિની નબળાઈને કારણે, દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયો છું.