તપસ્તેપે સુતસ્યાર્થે સભાર્યઃ કુરુનન્દન। `પ્રતીપસ્ય તુ ભાર્યાયાં ગર્ભઃ શ્રીમાનવર્ધત
પુત્રની ઈચ્છાથી પ્રતિપે પોતાની પત્ની સાથે તપ કર્યું, હે કુરુવંશના આનંદ; અને પ્રતિપની પત્નીમાં તેજસ્વી ગર્ભ વધતો ગયો.
શ્રિયા પરમયા યુક્તઃ શરચ્છુક્લે યથા શશી। તતસ્તુ દશમે માસિ પ્રાજાયત રવિપ્રભમ્
પરમ તેજથી યુક્ત, શરદના શુક્લપક્ષના ચાંદની જેમ, પછી દસમા મહિને, સૂર્ય સમાન તેજવાળો પુત્ર જન્મ્યો.
કુમારં દેવગર્ભાભં પ્રતીપમહિષી તદા।' તયોઃ સમભવત્પુત્રો વૃદ્ધયોઃ સ મહાભિષક્
એ સમયે પ્રતિપની રાણી એવાં પુત્રને જન્મ આપ્યો જે દેવપુત્ર જેવો દેખાતો હતો; વૃદ્ધ દંપતીને એવો પુત્ર થયો, જે મહાન વૈદ્ય હતો.
શાન્તસ્ય જજ્ઞે સન્તાનસ્તસ્માદાસીત્સ શાન્તનુઃ। `તસ્ય જાતસ્ય કૃત્યાનિ પ્રતીપોઽકારયત્પ્રભુઃ
શાંતનુમાંથી વંશ આગળ વધ્યો, તેથી તેનું નામ શાંતનુ પડ્યું; તેનો જન્મ થતાં જ પ્રતિપે જરૂરી વિધિઓ કરાવ્યાં.
જાતકર્માદિ વિપ્રેણ વેદોક્તૈઃ કર્મભિસ્તદા। નામકર્મ ચ વિપ્રાસ્તુ ચક્રુઃ પરમસત્કૃતમ્
તે સમયે, પુરોહિતે જન્મ અને અન્ય વિધિઓ વેદોક્ત રીતે કર્યા; અને બ્રાહ્મણોએ ખૂબ સન્માનથી નામકરણ સંસ્કાર કર્યો.
શાન્તનોરવનીપાલ વેદોક્તૈઃ કર્મભિસ્તદા। તતઃ સંવર્ધિતો રાજા શાન્તનુર્લોકધાર્મિકઃ
શાંતનુ, ધરતીના રક્ષક, પછી વેદોક્ત વિધિઓથી ઉછેરાયો; એ રીતે રાજા શાંતનુ ધર્મનિષ્ઠ બનીને મોટો થયો.
સ તુ લેભે પરાં નિષ્ઠાં પ્રાપ્ય ધર્મભૃતાં વરઃ। ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ ગતિં સ પરમા ગતઃ
તે ધર્મના ધુરંધર અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ બનીને સર્વોચ્ચ સિદ્ધિએ પહોંચ્યો; ધનુર્વેદ અને વેદોમાં પણ એ સર્વોચ્ચ કળાને પ્રાપ્ત થયો.
યૌવનં ચાપિ સંપ્રાપ્તઃ કુમારો વદતાં વરઃ।' સંસ્મરંશ્ચાક્ષયાઁલ્લોકાન્વિજાતાન્સ્વેન કર્મણા
જ્યારે એ વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુવાન થયો, ત્યારે પોતાના કર્મોથી પ્રાપ્ત થયેલા અમર લોકોએ એ યાદ કર્યા—
પુણ્યકર્મકૃદેવાસીચ્છાન્તનુઃ કુરુસત્તમઃ। પ્રતીપઃ શાન્તનું પુત્રં યૌવનસ્થં તતોઽન્વશાત્
પુણ્ય કર્મો કરતો શાંતનુ, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, થયો; પછી પ્રતિપે પોતાના યુવાન પુત્ર શાંતનુને ઉપદેશ આપ્યો.
પુરા સ્ત્રી માં સમભ્યાગાચ્છાન્તનો ભૂતયે તવ। ત્વામાવ્રજેદ્યદિ રહઃ સા પુત્ર વરવર્ણિની
ક્યારેક એક સ્ત્રી મારા પાસે આવી હતી, હે શાંતનુ, તારા ભલા માટે; જો એ સુંદર રંગવાળી સ્ત્રી તારી પાસે એકાંતમાં આવે, પુત્ર—
કામયાનાઽભિરૂપાઢ્યા દિવ્યસ્ત્રી પુત્રકામ્યયા। સા ત્વયા નાનુયોક્તવ્યા કાસિ કસ્યાસિ ચાઙ્ગને
સુંદર અને ભવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ સ્વર્ગીય સ્ત્રી, જે પુત્રની ઇચ્છા રાખે છે, તેને તું કદી પૂછવું નહીં કે, 'તું કોણ છે, કઈની દીકરી છે, ઓ સ્ત્રી?'
યચ્ચ કુર્યાન્ન તત્કર્મ સા પ્રષ્ટવ્યા ત્વયાઽનઘ। સન્નિયોગાદ્ભજન્તીં તાં ભજેથા ઇત્યુવાચ તમ્
અને એ જે કંઈ કરે, એના કામ વિશે તું કદી પૂછવું નહીં; જે રીતે તે તારી સાથે જોડાય છે, એ રીતે તું તેને સ્વીકારી લે — એમ તેણે કહ્યું.
એવં સંદિશ્ય તનયં પ્રતીપઃ શાન્તનું તદા। સ્વે ચ રાજ્યેઽભિષિચ્યૈનં વનં રાજા વિવેશ હ
આ રીતે પુત્રને સમજાવીને પ્રતિપે એ સમયે પોતાના રાજ્યમાં શાંતનુને રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો અને પોતે રાજા વનમાં પ્રવેશ્યા.
સ રાજા શાન્તનુર્ધીમાન્દેવરાજસમદ્યુતિઃ। `બભૂવ સર્વલોકસ્ય સત્યવાગિતિ સંમતઃ
એ રાજા શાંતનુ, બુદ્ધિશાળી અને દેવરાજ જેવો તેજસ્વી, સર્વ લોકોમાં સત્ય બોલનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
પીનસ્કન્ધો મહાબાહુર્મત્તવારણવિક્રમઃ। અન્વિતઃ પરિપૂર્ણાર્થૈઃ સર્વૈર્નૃપતિલક્ષણૈઃ
પાટલા ખભા, મજબૂત બાહુઓ અને ઉન્મત્ત હાથી જેવી તાકાત ધરાવતા, બધા રાજલક્ષણો અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત હતા.
અમાત્યલક્ષણોપેતઃ ક્ષત્રધર્મવિશેષવિત્। વશે ચક્રે મહીમેકો વિજિત્ય વસુધાધિપાન્
સારા મંત્રીઓ જેવી ગુણવત્તા ધરાવતા અને ક્ષત્રિય ધર્મના વિશેષ જ્ઞાતા, એકલા જ આખી ધરતીને જીતીને પોતાના વશમાં કરી લીધી.
વેદાનાગમયત્કૃત્સ્નાન્રાજધર્માંશ્ચ સર્વશઃ। ઈજે ચ બહુભિઃ સત્રૈઃ ક્રતુભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ
તેમણે સમગ્ર વેદોનું અધ્યયન કરાવ્યું અને રાજધર્મનું પાલન કરાવ્યું; અનેક યજ્ઞો અને વિધિઓ કરીને ઘણું દાન આપ્યું.
તર્પયામાસ વિપ્રાંશ્ચ વેદાધ્યયનકોવિદાન્। રત્નૈરુચ્ચાવચૈર્ગોભિર્ગ્રામૈરશ્વૈર્ધનૈરપિ
તેમણે વેદઅભ્યાસમાં નિપુણ બ્રાહ્મણોને વિવિધ રત્નો, ગાયો, ગામો, ઘોડા અને ધનથી સંતોષ્યા.
વયોરૂપેણ સંપન્નઃ પૌરુષેણ બલેન ચ। ઐશ્વર્યેણ પ્રતાપેન વિક્રમેણ ધનેન ચ
ઉંમર અને સૌંદર્યમાં, પુરુષાર્થ અને બળમાં, સંપત્તિ, વૈભવ, પરાક્રમ અને ધનમાં તેઓ સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ હતા.
વર્તમાનશ્ચ સત્યેન સર્વધર્મવિશારદઃ। તં મહીપં મહીપાલા રાજરાજમકુર્વત
સત્યમાં સ્થિત અને સર્વ ધર્મોમાં નિષ્ણાત એવા મહાન રાજાને અન્ય રાજાઓએ રાજાધિરાજ બનાવ્યો.
વીતશોકભયાબાધાઃ સુખસ્વપ્નપ્રબોધાઃ। શ્રિયા ભરતશાર્દૂલ સમપદ્યન્ત ભૂમિપાઃ
શોક, ભય અને પીડાથી મુક્ત, સુખથી ઊંઘતા અને જાગતા, એ રાજાઓ, હે ભરતવંશી, સમૃદ્ધ બન્યા.
નિયમૈઃ સર્વવર્ણાનાં બ્રહ્મોત્તરમવર્તત। બ્રાહ્મણાભિમુખં ક્ષત્રં ક્ષત્રિયાભિમુખા વિશઃ
નિયમથી બધા વર્ણો બ્રાહ્મણોને સર્વોચ્ચ માનતા; ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણોને અને વૈશ્યોએ ક્ષત્રિયોને અનુસર્યા.
બ્રહ્મક્ષત્રાનુકૂલાંશ્ચ શૂદ્રાઃ પર્યચરન્વિશઃ। એવં પશુવરાહાણાં તથૈવ મૃગપક્ષિણામ્
શૂદ્રોએ ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોનું સેવન કર્યું; એ જ રીતે પશુ, વરાહ, હરણ અને પક્ષીઓમાં પણ એ જ વ્યવસ્થા હતી.
શાન્તનાવથ રાજ્યસ્થે નાવર્તત વૃથા વધઃ। અસુખાનામનાથાનાં તિર્યગ્યોનિષુ વર્તતામ્
શાંતનુના રાજ્યમાં રહેતા સમયે, અનાવશ્યક હત્યા કદી થતી નહોતી, દુઃખી, અનાથ કે પ્રાણીઓમાં પણ નહીં.
સ એવ રાજા સર્વેષાં ભૂતાનામભવત્પિતા। સ હસ્તિનામ્નિ ધર્માત્મા વિહરન્કુરુનન્દનઃ
એ રાજા સર્વ જીવનો પિતા બન્યા; ધર્મનિષ્ઠ એવા એ કુરુવંશી હસ્તિનાપુરમાં આનંદથી રહેતા.
તેજસા સૂર્યકલ્પોઽભૂદ્વાયુના ચ સમો બલે। અન્તકપ્રતિમઃ કોપે ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ
તેજમાં તેઓ સૂર્ય સમાન, બળમાં પવન સમાન, ક્રોધમાં યમ સમાન અને ક્ષમામાં ધરતી જેવી હતા.
બભૂવ રાજા સુમતિઃ પ્રજાનાં સત્યવિક્રમઃ। સ વનેષુ ચ રમ્યેષુ શૈલપ્રસ્રવણેષુ ચ
એ રાજા સુમતિ અને સત્ય પરાક્રમવાળા, પ્રજાના હિતેચ્છુ હતા; તેઓ સુંદર વનો અને પર્વતના ઝરણાઓમાં આનંદ પામતા.
ચચાર મૃગયાશીલઃ શાન્તનુર્વનગોચરઃ। સ મૃગાન્મહિષાંશ્ચૈવ વિનિઘ્નન્રાજસત્તમઃ
શાંતનુને શિકારનો શોખ હતો, તેઓ વનમાં ફરતા; એ શ્રેષ્ઠ રાજા હરણ અને ભેંસોનો શિકાર કરતા.
ગઙ્ગામનુ ચચારૈકઃ સિદ્ધચારણસેવિતામ્। સ કદાચિન્મહારાજ દદર્શ પરમાં સ્ત્રિયમ્
એકલો તે ગંગાના કિનારે ફરતો રહ્યો, જ્યાં સિદ્ધો અને ચરણો રહેતા હતા. એ સમયે, હે મહારાજ, તેણે એક અનન્ય સ્ત્રીને જોયી.
જાજ્વલ્યમાનાં વપુષા સાક્ષાચ્છ્રિયમિવાપરામ્। સર્વાનવદ્યાં સુદતીં દિવ્યાભરણભૂષિતામ્
એના રૂપમાં એવી તેજસ્વિતા હતી કે જાણે સમૃદ્ધિ પોતે અવતરેલી હોય. એ સર્વે રીતે નિર્દોષ, સુંદર દાંતવાળી અને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભાયમાન હતી.