એવં ચ તં તદા વ્યૂહં કૃત્વા ભારત તાવકાઃ। સન્નદ્ધાઃ સમદૃશ્યન્ત પ્રતપન્ત ઇવાગ્નયઃ
હે ભારત, તમારી સેના એ વ્યૂહ રચી, સજ્જ બનીને, અગ્નિ જેવી તેજસ્વી દેખાતી હતી.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા ભીમસેનશ્ચ પાણ્ડવઃ। નકુલઃ સહદેવશ્ચ માદ્રીપુત્રાવુભાવપિ
પછી રાજા યુધિષ્ઠિર, પાંડવ ભીમસેન અને માદ્રીપુત્ર નકુલ તથા સહદેવ પણ—
અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં સ્થિતા વ્યૂહસ્ય દંશિતાઃ । ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ
આખી સેનાના આગળ, વ્યૂહમાં મજબૂતીથી ઊભા રહ્યા: ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટ અને મહારથી સાત્યકી.
સ્થિતાઃ સૈન્યેન મહતા પરાનીકવિનાશનાઃ । શિખણ્ડી વિજયશ્ચૈવ રાક્ષસશ્ચ ઘટોત્કચઃ
મહાન સેના સાથે, દુશ્મનના પાંખ તોડવા તૈયાર: શીખંડી, વિજય અને રાક્ષસ ઘટોત્કચ.
ચેકિતાનો મહાબાહુઃ કુન્તિભોજશ્ચ વીર્યવાન્ । સ્થિતા રણે મહારાજ મહત્યા સેનયા વૃતાઃ
મહાબાહુ ચેકિતાન અને પરાક્રમી કુંતિભોજ, મહાન સેના સાથે યુદ્ધમાં ઊભા રહ્યા.
અભિમન્યુર્મહેષ્વાસો દ્રુપદશ્ચ મહાબલઃ । યુયુધાનો મહેષ્વાસો યુધામન્યુશ્ચ વીર્યવાન્
મહાન ધનુર્ધારી અભિમન્યુ, બળવાન દ્રુપદ, મહાધનુર્ધારી યુયુધાન અને પરાક્રમી યુધામન્યુ—
કેકયા ભ્રાતરશ્ચૈવ સ્થિતા યુદ્ધાય દંશિતાઃ । એવં તેઽપિ મહાવ્યૂહં પ્રતિવ્યૂહ્ય સુદુર્જયમ્
કેકયના ભાઈઓ પણ યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભા રહ્યા; આમ, તેમણે પણ મહાન અને દુર્જય વ્યૂહ રચ્યો.
પાણ્ડવાઃ સમરે શૂરાઃ સ્થિતા યુદ્ધાય દંશિતાઃ । તાવકાસ્તુ રણે યત્તાઃ સહસેના નરાધિપાઃ
પાંડવો યુદ્ધમાં શૂરવીર બનીને તૈયાર ઊભા રહ્યા, અને તમારી બાજુના રાજાઓ પણ પોતાની સેનાઓ સાથે યુદ્ધ માટે સજ્જ હતા.
અભ્યુદ્યયૂ રણે પાર્થાન્ભીષ્મં કૃત્વાઽગ્રતો નૃપ। તથૈવ પાણ્ડવા રાજન્ભીમસેનપરોગમાઃ
પાર્થોએ યુદ્ધમાં ભીષ્મને આગળ રાખીને આગળ વધ્યા, રાજા. એ જ રીતે, પાંડવો પણ ભીમસેનને આગળ રાખીને આગળ વધ્યા.
ભીષ્મં યોદ્ધુમભીપ્સન્તઃ સંગ્રામે વિજયૈષિણઃ । ક્ષ્વેલાઃ કિલકિલાઃ શઙ્ખાન્ક્રકચાન્ગોવિષાણિકાઃ
ભીષ્મ સાથે યુદ્ધ કરવા અને વિજય મેળવવાની ઇચ્છા રાખીને, તેઓએ ઉંચા અવાજે શંખ, કાંસ, ગાયના સિંગ અને વિવિધ વાદ્યો વગાડ્યા.
ભેરીમૃદઙ્ગપણવાન્નાદયન્તશ્ચ પુષ્કરાન્। પાણ્ડવા અભ્યવર્તન્ત નદન્તો ભૈરવાન્રવાન્
પાંડવો બેરા, મૃદંગ, પખાવજ અને ઝાંઝ વગાડી રહ્યા હતા અને ભયાનક ઘેરા અવાજે દહાડતા આગળ વધ્યા.
ભેરીમૃદ્ગશઙ્ખાનાં દુન્દુભીનાં ચ નિઃસ્વનૈઃ । ઉત્કૃષ્ટસિંહનાદૈશ્ચ વલ્ગિતૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ
બેરા, મૃદંગ, શંખ અને દુન્દુભિના ઘોંઘાટ સાથે, ઉંચા સિંહના દહાડ અને વિવિધ ઉછાળો સાથે મોટો ઘમાસાણ મચાયો.
વયં પ્રતિનદન્તસ્તાનગચ્છામ ત્વરાન્વિતાઃ । સહસૈવાભિસંક્રદ્ધાસ્તદાસીત્તુમુલં મહત્
અમે પણ તેમના અવાજનો જવાબ આપી ઝડપથી આગળ વધ્યા; અચાનક બંને પક્ષો એકબીજાને અથડાયા અને મોટો ઘમાસાણ થયો.
તતોઽન્યોન્યં પ્રધાવન્તઃ સંપ્રહારં પ્રચક્રિરે । તતઃ શબ્દેન મહતા પ્રચકમ્પે વસુંધરા
પછી બંને પક્ષો એકબીજાની સામે દોડી અથડાયા અને યુદ્ધ શરૂ કર્યું; એ મોટાં અવાજથી ધરતી પણ ધ્રૂજી ઉઠી.
પક્ષિણશ્ચ મહાઘોરં વ્યાહરન્તો વિબભ્રમુઃ । સપ્રભશ્ચોદિતઃ સૂર્યો નિષ્પ્રભઃ સમપદ્યત
પક્ષીઓ ભયાનક ચીસો પાડી ઉડી રહ્યા હતા; તેજસ્વી સૂર્ય પણ પ્રકાશ વિના થતો ગયો.
વવુશ્ચ વાતાસ્તુમુલાઃ શંસન્તઃ સુમહદ્ભયમ્ । ઘોરાશ્ચ ઘોરનિર્હ્રાદાઃ શિવાસ્તત્ર વવાશિરે
જોરદાર પવન ફૂંકાઈને ભારે ભયની આગાહી કરી રહ્યો હતો; ભયાનક અવાજે શિયાળ અને અન્ય પ્રાણીઓ પણ ચીસો પાડી રહ્યા હતા.
વેદયન્ત્યો મહારાજ મહદ્વૈશસમાગતમ્। દિશઃ પ્રજ્વલિતા રાજન્પાંસુવર્ષં પપાત ચ
મહારાજા, મોટી આપત્તિ આવી રહી છે એવું જાણીને, દિશાઓ જ્વલંત થઈ ગઈ અને ધૂળની વરસાદ પડી.
રુધિરેણ સમુન્મિશ્રમસ્થિવર્ષં પપાત ચ । રુદતાં વાહનાનાં ચ નેત્રેભ્યઃ પ્રાપતઞ્જલમ્
લોહી સાથે હાડકાંની વરસાદ પડી; રડતાં પ્રાણીઓની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા.
સુસ્રુવુશ્ચ શકૃન્મૂત્રં પ્રધ્યાયન્તો વિશાંપતે । અન્તર્હિતા મહાનાદાઃ શ્રૂયન્તે ભરતર્ષભ
પ્રાણીઓ ચિંતામાં પડીને મલમૂત્ર છોડી દેતા હતા; અને, ભયાનક અવાજો પણ સાંભળાતા હતા, ભરતવંશી.
રક્ષસાં પુરુષાદાનાં નદતાં ભૈરવાન્રવાન્ । સંપતન્તશ્ચ દૃશ્યન્તે ગોમાયબલવાયસાઃ
રાક્ષસો અને માનવખોરો ભયાનક અવાજે દહાડતા હતા; શિયાળ અને ગિધ પણ દોડી રહ્યા હતા.
શ્વાનશ્ચ વિવિધૈર્નાદૈર્ભષન્તસ્તત્ર મારિષ । જ્વલિતાશ્ચ મહોલ્કા વૈ સમાહત્ય દિવાકરમ્ । નિપેતુઃ સહસા ભૂમૌ વેદયન્ત્યો મહદ્ભયમ્
મારીષ, વિવિધ અવાજે કૂતરા ભૂંકી રહ્યા હતા; જ્વલંત ઉલ્કાઓ સૂર્યને અથડાઈ અચાનક જમીન પર પડી, મોટી ભયાનકતા જણાવી રહી હતી.
મહાન્ત્યનીકાનિ મહાસમુચ્છ્રયે તતસ્તયોઃ પાણ્ડવધાર્તરાષ્ટ્રયોઃ। ચકમ્પિરે શઙ્ખમૃદઙ્ગનિઃસ્વનૈઃ પ્રકમ્પિતાનીવ વનાનિ વાયુના
પાંડવો અને ધૃતરાષ્ટ્રના બંને મોટા સેના-સમૂહો શંખ અને મૃદંગના ઘોંઘાટથી એવી રીતે ધ્રૂજી ઉઠ્યા જેમ પવનમાં જંગલો ધ્રૂજે.
નરેન્દ્રનાગાશ્વસમાકુલાના- મભ્યાયતીનામશિવે મુહૂર્તે। બભૂવ ઘોષસ્તુમુલશ્ચમૂનાં વાતોદ્ધુતાનામિવ સાગરાણામ્
રાજાઓ, હાથીઓ અને ઘોડાઓથી ભરેલી સેના અશુભ ઘડીમાં આગળ વધી; ત્યારે સેનાઓનો ઘોંઘાટ એવો મોટો થયો કે જાણે પવનથી ઉછળતા દરિયા ગર્જે.
અભિમન્યૂ રથોદારઃ પિશઙ્ગૈસ્તુરગોત્તમૈઃ। અભિદુદ્રાવ તેજસ્વી દુર્યોધનબલં મહત્
અભિમન્યુએ સુંદર રથમાં પીળા ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડીને, તેજસ્વી બની દુર્યોધનની મોટી સેના પર તૂટી પડ્યો.
વિકિરઞ્શરવર્ષાણિ વારિધારા ઇવામ્બુદઃ। ન શેકુઃ સમરે ક્રુદ્ધં સૌભદ્રમરિસૂદનમ્
એમણે મેઘની જેમ તીરોની વરસાદ વરસાવી; દુશ્મનોના વિનાશક એવા ક્રોધિત સૌભદ્રને યુદ્ધમાં કોઈ રોકી શક્યો નહીં.
શસ્ત્રૌઘિણં ગાહમાનં સેનાસાગરમક્ષયમ્। નિવારયિતુમપ્યાજૌ ત્વદીયાઃ કુરુનન્દન
હથિયારોની ભારે વરસાદથી ભરેલી સેના-સમુદ્રમાં ડૂબેલા અભિમન્યુને, હે કુરુકુલના આનંદ, તમારી સેના યુદ્ધમાં રોકી શકી નહીં.
તેન મુક્તા રણે રાજઞ્શરાઃ શત્રુનિબર્હણાઃ। ક્ષત્રિયાનનયઞ્શૂરાન્પ્રેતરાજનિવેશનમ્
એ રાજા, તેણે યુદ્ધમાં દુશ્મનોને નાશ કરનારા બાણ છોડ્યા અને બહાદુર ક્ષત્રિયોને મૃત્યુના રાજાના ઘર તરફ મોકલ્યા.
યમદણ્ડોપમાન્ઘોરાઞ્જ્વલિતાશીવિષોપમાન્ । સૌભદ્રઃ સમરે ક્રુદ્ધઃ પ્રેષયામાસ સાયકાન્
સૌભદ્રએ ક્રોધથી યુદ્ધમાં એવા ભયાનક બાણ છોડ્યા, જે યમરાજના દંડ અને જ્વલંત સાપ જેવા લાગતા હતા.
સરથાન્રથિનસ્તૂર્ણં હયાંશ્ચૈવ સસાદિનઃ । ગજારોહાંશ્ચ સગજાન્દારયામાસ ફાલ્ગુનિઃ
ફાલ્ગુને ઝડપથી રથસ્વારોને તેમના રથો સાથે, ઘોડેસ્વારોને તેમના ઘોડાઓ સાથે અને હાથીસ્વારોને તેમના હાથીઓ સાથે ભેદી નાખ્યા.
તસ્ય તત્કુર્વતઃ કર્મ મહત્સઙ્ખ્યે મહીભૃતઃ। પૂજયાંચક્રિરે હૃષ્ટાઃ પ્રશશંસુશ્ચ ફાલ્ગુનિમ્
જ્યારે એ મહાન રાજાએ યુદ્ધમાં આવાં વિક્રમો કર્યા, ત્યારે આનંદિત રાજાઓએ ફાલ્ગુનિનું સન્માન કર્યું અને વખાણ કર્યા.