ભ્રાતુસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પુત્રો દુઃશાસનસ્તવ। ભીષ્મં પ્રમુખતઃ કૃત્વા પ્રયયૌ સહ સેનયા
તમારા ભાઈના એ શબ્દો સાંભળીને, દુઃશાસન ભીષ્મને આગળ રાખીને આખી સેના સાથે કૂચ કર્યો.
ભીષ્મં તુ રથવંશેન દૃષ્ટ્વા સમભિસંવૃતમ્। અર્જુનો રથિનાં શ્રેષ્ઠો ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુવાચ હ
ભીષ્મને રથોની પંક્તિથી ઘેરાયેલા જોઈને, શ્રેષ્ઠ રથીઓમાં અર્જુને ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કહ્યું.
શિખણ્ડિનં નરવ્યાઘ્રં ભીષ્મસ્ય પ્રમુખે નૃપ। સ્થાપયસ્વાદ્ય પાઞ્ચાલ્ય તસ્ય ગોપ્તાઽહમિત્યુત
રાજા, આજે શીખંડીને, જે પુરુષોમાં વાઘ છે, ભીષ્મના સામે ઉભો રાખો, પાંચાલપુત્ર, હું તેની રક્ષા કરીશ.
તતઃ શાન્તનવો ભીષ્મો નિર્યયૌ સહ સેનયા। વ્યૂહં ચાવ્યૂહત મહત્સર્વતોભદ્રમાત્મનઃ
પછી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ પોતાની સેના સાથે નીકળ્યા અને પોતાના માટે સર્વતોભદ્ર નામનું મહાન વ્યૂહ રચ્યું.
કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચ શૈબ્યશ્ચૈવ મહારથઃ । શકુનિઃ સૈન્ધવશ્ચૈવ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ
કૃપ, કૃતવર્મા, મહારથી શૈબ્ય, શકુની, સિંધુરાજા અને કામ્બોજનો સુદક્ષિણ પણ જોડાયા.
ભીષ્મેણ સહિતાઃ સર્વે પુત્રૈશ્ચ તવ ભારત । અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં વ્યૂહસ્ય પ્રમુખે સ્થિતાઃ
ભીષ્મ અને તમારા પુત્રો સહિત બધા, હે ભારત, આખી સેનાના આગળ, વ્યૂહના મથકે ઊભા રહ્યા.
દ્રોણો ભૂરિશ્રવાઃ શલ્યો ભગદત્તશ્ચ મારિષ । દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિત્ય સ્થિતા વ્યૂહસ્ય દંશિતાઃ
દ્રોણ, ભૂરિશ્રવા, શલ્ય અને ભગદત્ત, હે મહાનુભાવ, વ્યૂહના જમણા પાંખે મજબૂત રીતે ઊભા રહ્યા.
અશ્વત્થામા સોમદત્તશ્ચાવન્ત્યૌ ચ મહારથૌ । મહત્યા સેનયા યુક્તા વામં પક્ષમપાલયન્
અશ્વત્થામા, સોમદત્ત અને અવંતિના બે મહારથીઓ મોટી સેના સાથે ડાબી બાજુની રક્ષા કરતા હતા.
દુર્યોધનો મહારાજ ત્રિગર્તૈઃ સર્વતો વૃતઃ । વ્યૂહમધ્યે સ્થિતો રાજન્પાણ્ડવાન્પ્રતિ ભારત
મહારાજ દુર્યોધન ત્રિગર્તોથી ચારેય બાજુથી ઘેરાયેલા, વ્યૂહના મધ્યમાં પાંડવો સામે ઊભા રહ્યા.
અલમ્બુસો રથશ્રેષ્ઠઃ શ્રુતાયુશ્ચ મહારથઃ । પૃષ્ઠતઃ સર્વસૈન્યાનાં સ્થિતૌ વ્યૂહસ્ય દંશિતૌ
અલંબુસ, શ્રેષ્ઠ રથીઓમાં, અને મહારથી શ્રુતાયુ, આખી સેનાના પાછળ, વ્યૂહમાં મજબૂતીથી ઊભા રહ્યા.
એવં ચ તં તદા વ્યૂહં કૃત્વા ભારત તાવકાઃ। સન્નદ્ધાઃ સમદૃશ્યન્ત પ્રતપન્ત ઇવાગ્નયઃ
હે ભારત, તમારી સેના એ વ્યૂહ રચી, સજ્જ બનીને, અગ્નિ જેવી તેજસ્વી દેખાતી હતી.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા ભીમસેનશ્ચ પાણ્ડવઃ। નકુલઃ સહદેવશ્ચ માદ્રીપુત્રાવુભાવપિ
પછી રાજા યુધિષ્ઠિર, પાંડવ ભીમસેન અને માદ્રીપુત્ર નકુલ તથા સહદેવ પણ—
અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં સ્થિતા વ્યૂહસ્ય દંશિતાઃ । ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ
આખી સેનાના આગળ, વ્યૂહમાં મજબૂતીથી ઊભા રહ્યા: ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટ અને મહારથી સાત્યકી.
સ્થિતાઃ સૈન્યેન મહતા પરાનીકવિનાશનાઃ । શિખણ્ડી વિજયશ્ચૈવ રાક્ષસશ્ચ ઘટોત્કચઃ
મહાન સેના સાથે, દુશ્મનના પાંખ તોડવા તૈયાર: શીખંડી, વિજય અને રાક્ષસ ઘટોત્કચ.
ચેકિતાનો મહાબાહુઃ કુન્તિભોજશ્ચ વીર્યવાન્ । સ્થિતા રણે મહારાજ મહત્યા સેનયા વૃતાઃ
મહાબાહુ ચેકિતાન અને પરાક્રમી કુંતિભોજ, મહાન સેના સાથે યુદ્ધમાં ઊભા રહ્યા.
અભિમન્યુર્મહેષ્વાસો દ્રુપદશ્ચ મહાબલઃ । યુયુધાનો મહેષ્વાસો યુધામન્યુશ્ચ વીર્યવાન્
મહાન ધનુર્ધારી અભિમન્યુ, બળવાન દ્રુપદ, મહાધનુર્ધારી યુયુધાન અને પરાક્રમી યુધામન્યુ—
કેકયા ભ્રાતરશ્ચૈવ સ્થિતા યુદ્ધાય દંશિતાઃ । એવં તેઽપિ મહાવ્યૂહં પ્રતિવ્યૂહ્ય સુદુર્જયમ્
કેકયના ભાઈઓ પણ યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભા રહ્યા; આમ, તેમણે પણ મહાન અને દુર્જય વ્યૂહ રચ્યો.
પાણ્ડવાઃ સમરે શૂરાઃ સ્થિતા યુદ્ધાય દંશિતાઃ । તાવકાસ્તુ રણે યત્તાઃ સહસેના નરાધિપાઃ
પાંડવો યુદ્ધમાં શૂરવીર બનીને તૈયાર ઊભા રહ્યા, અને તમારી બાજુના રાજાઓ પણ પોતાની સેનાઓ સાથે યુદ્ધ માટે સજ્જ હતા.
અભ્યુદ્યયૂ રણે પાર્થાન્ભીષ્મં કૃત્વાઽગ્રતો નૃપ। તથૈવ પાણ્ડવા રાજન્ભીમસેનપરોગમાઃ
પાર્થોએ યુદ્ધમાં ભીષ્મને આગળ રાખીને આગળ વધ્યા, રાજા. એ જ રીતે, પાંડવો પણ ભીમસેનને આગળ રાખીને આગળ વધ્યા.
ભીષ્મં યોદ્ધુમભીપ્સન્તઃ સંગ્રામે વિજયૈષિણઃ । ક્ષ્વેલાઃ કિલકિલાઃ શઙ્ખાન્ક્રકચાન્ગોવિષાણિકાઃ
ભીષ્મ સાથે યુદ્ધ કરવા અને વિજય મેળવવાની ઇચ્છા રાખીને, તેઓએ ઉંચા અવાજે શંખ, કાંસ, ગાયના સિંગ અને વિવિધ વાદ્યો વગાડ્યા.
ભેરીમૃદઙ્ગપણવાન્નાદયન્તશ્ચ પુષ્કરાન્। પાણ્ડવા અભ્યવર્તન્ત નદન્તો ભૈરવાન્રવાન્
પાંડવો બેરા, મૃદંગ, પખાવજ અને ઝાંઝ વગાડી રહ્યા હતા અને ભયાનક ઘેરા અવાજે દહાડતા આગળ વધ્યા.
ભેરીમૃદ્ગશઙ્ખાનાં દુન્દુભીનાં ચ નિઃસ્વનૈઃ । ઉત્કૃષ્ટસિંહનાદૈશ્ચ વલ્ગિતૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ
બેરા, મૃદંગ, શંખ અને દુન્દુભિના ઘોંઘાટ સાથે, ઉંચા સિંહના દહાડ અને વિવિધ ઉછાળો સાથે મોટો ઘમાસાણ મચાયો.
વયં પ્રતિનદન્તસ્તાનગચ્છામ ત્વરાન્વિતાઃ । સહસૈવાભિસંક્રદ્ધાસ્તદાસીત્તુમુલં મહત્
અમે પણ તેમના અવાજનો જવાબ આપી ઝડપથી આગળ વધ્યા; અચાનક બંને પક્ષો એકબીજાને અથડાયા અને મોટો ઘમાસાણ થયો.
તતોઽન્યોન્યં પ્રધાવન્તઃ સંપ્રહારં પ્રચક્રિરે । તતઃ શબ્દેન મહતા પ્રચકમ્પે વસુંધરા
પછી બંને પક્ષો એકબીજાની સામે દોડી અથડાયા અને યુદ્ધ શરૂ કર્યું; એ મોટાં અવાજથી ધરતી પણ ધ્રૂજી ઉઠી.
પક્ષિણશ્ચ મહાઘોરં વ્યાહરન્તો વિબભ્રમુઃ । સપ્રભશ્ચોદિતઃ સૂર્યો નિષ્પ્રભઃ સમપદ્યત
પક્ષીઓ ભયાનક ચીસો પાડી ઉડી રહ્યા હતા; તેજસ્વી સૂર્ય પણ પ્રકાશ વિના થતો ગયો.
વવુશ્ચ વાતાસ્તુમુલાઃ શંસન્તઃ સુમહદ્ભયમ્ । ઘોરાશ્ચ ઘોરનિર્હ્રાદાઃ શિવાસ્તત્ર વવાશિરે
જોરદાર પવન ફૂંકાઈને ભારે ભયની આગાહી કરી રહ્યો હતો; ભયાનક અવાજે શિયાળ અને અન્ય પ્રાણીઓ પણ ચીસો પાડી રહ્યા હતા.
વેદયન્ત્યો મહારાજ મહદ્વૈશસમાગતમ્। દિશઃ પ્રજ્વલિતા રાજન્પાંસુવર્ષં પપાત ચ
મહારાજા, મોટી આપત્તિ આવી રહી છે એવું જાણીને, દિશાઓ જ્વલંત થઈ ગઈ અને ધૂળની વરસાદ પડી.
રુધિરેણ સમુન્મિશ્રમસ્થિવર્ષં પપાત ચ । રુદતાં વાહનાનાં ચ નેત્રેભ્યઃ પ્રાપતઞ્જલમ્
લોહી સાથે હાડકાંની વરસાદ પડી; રડતાં પ્રાણીઓની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા.
સુસ્રુવુશ્ચ શકૃન્મૂત્રં પ્રધ્યાયન્તો વિશાંપતે । અન્તર્હિતા મહાનાદાઃ શ્રૂયન્તે ભરતર્ષભ
પ્રાણીઓ ચિંતામાં પડીને મલમૂત્ર છોડી દેતા હતા; અને, ભયાનક અવાજો પણ સાંભળાતા હતા, ભરતવંશી.
રક્ષસાં પુરુષાદાનાં નદતાં ભૈરવાન્રવાન્ । સંપતન્તશ્ચ દૃશ્યન્તે ગોમાયબલવાયસાઃ
રાક્ષસો અને માનવખોરો ભયાનક અવાજે દહાડતા હતા; શિયાળ અને ગિધ પણ દોડી રહ્યા હતા.