નિર્વેદં પરમં ગત્વા વિનિન્દ્ય પરવશ્યતામ્ । દીર્ઘં દધ્યૌ શાન્તનવો યોદ્ધુકામોઽર્જુનં રણે
શાંતનુપુત્રે અત્યંત નિરાશ થઈ, પોતાની બેફાંસીની નિંદા કરી, લાંબો વિચાર કર્યો અને અર્જુન સાથે યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા રાખી.
ઇઙ્ગિતેન તુ તજ્જ્ઞાત્વા ગાઙ્ગેયેન વિચિન્તિતમ્ । દુર્યોધનો મહારાજ દુઃશાસનમચોદયત્
ગંગાપુત્રના હાવભાવ જોઈને, રાજા દુર્યોધને દુશાસનને તત્કાળ સૂચના આપી.
દુઃશાસન રથાસ્તૂર્ણં યુજ્યન્તાં ભીષ્મરક્ષિણઃ । દ્વાવિંશતિમનીકાનિ સર્વાણ્યેવાભિચોદય
દુઃશાસન, ભીષ્મની રક્ષા માટે તરત રથો તૈયાર કરાવ અને બાવીસેય સેના-દળોને એકસાથે જમાવ.
અયં હિ સમનુપ્રાપ્તો વર્ષપૂગાભિચિન્તિતઃ । પાણ્ડવાનાં સસૈન્યાનાં વધો રાજ્યસ્ય ચાગમઃ
કેટલાંય વર્ષોથી જે ક્ષણની રાહ જોઈ હતી, એ હવે આવી પહોંચી છે—પાંડવો અને તેમની સેના નાશ પામશે અને રાજ્ય આપણાં હાથમાં આવશે.
તત્ર કાર્યમહં મન્યે ભીષ્મસ્યૈવાભિરક્ષણમ્। સ નો ગુપ્તઃ સહાયઃ સ્યાદ્ધન્યાત્પાર્થાંશ્ચ સંયુગે
મારે તો એવું જ લાગે છે કે, ભીષ્મની રક્ષા કરવી એ આપણું સૌથી મોટું કામ છે. જો ભીષ્મ સુરક્ષિત રહેશે તો એ આપણો સહાય બનીને યુદ્ધમાં પાંડવોને હરાવશે.
અબ્રવીદ્ધિ વિશુદ્ધાત્મા નાહં હન્યાં શિખણ્ડિનમ્ । સ્ત્રીપૂર્વકો હ્યસૌ રાજંસ્તસ્માદ્વર્જ્યો મયા રણે
ભીષ્મે સ્પષ્ટ હૃદયથી કહ્યું હતું—'હું શિખંડીને કદી પણ નહિ મારું, કારણ કે એ પહેલાં સ્ત્રી હતી, રાજા. એટલે યુદ્ધમાં હું એને ટાળવાનો છું.'
લોકસ્તદ્વેદ યદહં પિતુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા । રાજ્યં સ્ફીતં મહાબાહો સ્ત્રિયશ્ચ ત્યક્તવાન્પુરા
દુનિયા જાણે છે કે, પિતાને પ્રસન્ન કરવા માટે મેં કદીક સમૃદ્ધ રાજ્ય અને સ્ત્રીઓનો ત્યાગ કર્યો હતો, હે બળવાન.
નૈવ ચાહં સ્ત્રિયં જાતુ ન સ્ત્રીપૂર્વં કથંચન । હન્યાં યુધિ નરશ્રેષ્ઠ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
હું કદી પણ કોઈ સ્ત્રીને કે જે પહેલાં સ્ત્રી હતી, એને યુદ્ધમાં નહિ મારું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; આ હું તારી સામે સાચું કહું છું.
અયં સ્ત્રીપૂર્વકો રાજઞ્છિખણ્ડી યદિ તે શ્રુતઃ। ઉદ્યોગે કથિતં સર્વં યથા જાતા શિખણ્ડિની
આ શિખંડી, રાજા, પહેલાં સ્ત્રી હતી—જેમ તું સાંભળ્યું છે. તૈયારી વખતે શિખંડિની કેવી રીતે જન્મી એ બધું તને કહેવામાં આવ્યું હતું.
કન્યા ભૂત્વા પુમાઞ્જાતઃ સ ચ યોત્સ્યતિ ભારત । તસ્યાહં પ્રમુખે બાણાન્ન મુઞ્ચેયં કથંચન
જે કન્યા બની જન્મ્યો અને પછી પુરુષ થયો, એ હવે યુદ્ધ કરશે, હે ભારતવંશી; પણ હું કદી પણ એની સામે તીરો નહિ છોડું.
યુદ્ધે હિ ક્ષત્રિયાંસ્તાત પાણ્ડવાનાં જયૈષિણઃ । સર્વાનન્યાન્હનિષ્યામિ સંપ્રાપ્તાન્રણમૂર્ધનિ
યુદ્ધમાં, પિતા, પાંડવોમાં જે જીતવા ઈચ્છે એવા બધા ક્ષત્રિયોને હું મારી નાખીશ—પણ એને નહિ, જ્યારે બધા યુદ્ધના મેદાનમાં આવશે.
એવં માં ભરતશ્રેષ્ઠ ગાઙ્ગેયઃ પ્રાહ શાસ્ત્રવિત્ । તત્ર સર્વાત્મના મન્યે ગાઙ્ગેયસ્યૈવ પાલનમ્
હે ભારતશ્રેષ્ઠ, શાસ્ત્રજ્ઞ ગાંગેયે મને આવું કહ્યું હતું. તેથી હું મનથી માનું છું કે ગાંગેયની રક્ષા કરવી જ જોઈએ.
અરક્ષ્યમાણં હિ વૃકો હન્યાત્સિંહં મહાહવે । મા વૃકેણેવ ગાઙ્ગેયં ઘાતયેમ શિખણ્ડિના
કારણ કે જો રક્ષા ન થાય તો વાઘ પણ સિંહને યુદ્ધમાં મારી શકે; તો આવું ન થાય કે ગાંગેય શિખંડીના હાથો વાઘની જેમ મરી જાય.
માતુલઃ શકુનિઃ શલ્યઃ કૃપો દ્રોણો વિવિંશતિઃ। યત્તા રક્ષન્તુ ગાઙ્ગેયં તસ્મિન્ગુપ્તે ધ્રુવો જયઃ
મામા શકુની, શલ્ય, કૃપ, દ્રોણ અને વિવિંશતિ—all readiness રાખીને ગાંગેયની રક્ષા કરે; એ સુરક્ષિત રહેશે તો જીત નિશ્ચિત છે.
એતચ્છ્રુત્વા તુ તે સર્વે દુર્યોધનવચસ્તદા । સર્વતો રથવંશેન ગાઙ્ગેયં પર્યવારયન્
દુર્યોધનના આ વચન સાંભળી બધાએ ચારેય બાજુથી રથોની પાંખીથી ગાંગેયને ઘેરી લીધો.
પુત્રાશ્ચ તવ ગાઙ્ગેયં પરિવાર્ય યયુર્મુદા । કમ્પયન્તો ભુવં દ્યાં ચ ક્ષોભયન્તશ્ચ પાણ્ડવાન્
તારા પુત્રોએ પણ આનંદથી ગાંગેયને ઘેરી લીધો, ધરતી અને આકાશ ધ્રુજાવી દીધાં અને પાંડવોને ગભરાવી દીધા.
તે રથૈઃ સુપ્રસંયુક્તૈર્દન્તિભિશ્ચ મહારથાઃ । પરિવાર્ય રણે ભીષ્મં દંશિતાઃ સમવસ્થિતાઃ
એ મહારથીઓ સજ્જ રથો અને હાથીઓ સાથે યુદ્ધમાં ભીષ્મને ઘેરીને ચેતન અને તૈયાર ઊભા રહ્યા.
યથા દેવાસુરે યુદ્ધે ત્રિદશા વજ્રધારિણમ્। સર્વે તે સ્મ વ્યતિષ્ઠન્ત રક્ષન્તસ્તં મહારથમ્
જે રીતે દેવાસુર યુદ્ધમાં દેવતાઓએ વજ્રધારીને રક્ષા કરી હતી, એ જ રીતે બધાએ એ મહારથીની રક્ષા માટે સ્થિરતા પકડેલી.
તતો દુર્યોધનો રાજા પુનર્ભ્રાતરમબ્રવીત્ । સવ્યં ચક્રં યુધામન્યુરુત્તમૌજાશ્ચ દક્ષિણમ્। ગોપ્તારાવર્જુનસ્યૈતાવર્જુનોઽપિ શિખણ્ડિનઃ
પછી રાજા દુર્યોધને ફરી ભાઈને કહ્યું: 'યુધામન્યુએ ડાબી ચક્રીની અને ઉત્તમૌજાએ જમણી ચક્રીની રક્ષા કરે; એ અર્જુનના રક્ષક છે અને અર્જુન પોતે શિખંડીની રક્ષા કરે છે.'
રક્ષ્યમાણઃ સ પાર્થેન તથાસ્માભિર્વિવર્જિતઃ । યથા ભીષ્મં ન નો હન્યાદ્દુઃશાસન તથા કુરુ
અર્જુન દ્વારા રક્ષિત અને આપણાથી ટાળવામાં આવતો, દુઃશાસન, ભીષ્મ એના હાથો ન મરે એ માટે આપણે ચોક્કસ વ્યવસ્થા રાખવી.
ભ્રાતુસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પુત્રો દુઃશાસનસ્તવ। ભીષ્મં પ્રમુખતઃ કૃત્વા પ્રયયૌ સહ સેનયા
તમારા ભાઈના એ શબ્દો સાંભળીને, દુઃશાસન ભીષ્મને આગળ રાખીને આખી સેના સાથે કૂચ કર્યો.
ભીષ્મં તુ રથવંશેન દૃષ્ટ્વા સમભિસંવૃતમ્। અર્જુનો રથિનાં શ્રેષ્ઠો ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુવાચ હ
ભીષ્મને રથોની પંક્તિથી ઘેરાયેલા જોઈને, શ્રેષ્ઠ રથીઓમાં અર્જુને ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કહ્યું.
શિખણ્ડિનં નરવ્યાઘ્રં ભીષ્મસ્ય પ્રમુખે નૃપ। સ્થાપયસ્વાદ્ય પાઞ્ચાલ્ય તસ્ય ગોપ્તાઽહમિત્યુત
રાજા, આજે શીખંડીને, જે પુરુષોમાં વાઘ છે, ભીષ્મના સામે ઉભો રાખો, પાંચાલપુત્ર, હું તેની રક્ષા કરીશ.
તતઃ શાન્તનવો ભીષ્મો નિર્યયૌ સહ સેનયા। વ્યૂહં ચાવ્યૂહત મહત્સર્વતોભદ્રમાત્મનઃ
પછી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ પોતાની સેના સાથે નીકળ્યા અને પોતાના માટે સર્વતોભદ્ર નામનું મહાન વ્યૂહ રચ્યું.
કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચ શૈબ્યશ્ચૈવ મહારથઃ । શકુનિઃ સૈન્ધવશ્ચૈવ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ
કૃપ, કૃતવર્મા, મહારથી શૈબ્ય, શકુની, સિંધુરાજા અને કામ્બોજનો સુદક્ષિણ પણ જોડાયા.
ભીષ્મેણ સહિતાઃ સર્વે પુત્રૈશ્ચ તવ ભારત । અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં વ્યૂહસ્ય પ્રમુખે સ્થિતાઃ
ભીષ્મ અને તમારા પુત્રો સહિત બધા, હે ભારત, આખી સેનાના આગળ, વ્યૂહના મથકે ઊભા રહ્યા.
દ્રોણો ભૂરિશ્રવાઃ શલ્યો ભગદત્તશ્ચ મારિષ । દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિત્ય સ્થિતા વ્યૂહસ્ય દંશિતાઃ
દ્રોણ, ભૂરિશ્રવા, શલ્ય અને ભગદત્ત, હે મહાનુભાવ, વ્યૂહના જમણા પાંખે મજબૂત રીતે ઊભા રહ્યા.
અશ્વત્થામા સોમદત્તશ્ચાવન્ત્યૌ ચ મહારથૌ । મહત્યા સેનયા યુક્તા વામં પક્ષમપાલયન્
અશ્વત્થામા, સોમદત્ત અને અવંતિના બે મહારથીઓ મોટી સેના સાથે ડાબી બાજુની રક્ષા કરતા હતા.
દુર્યોધનો મહારાજ ત્રિગર્તૈઃ સર્વતો વૃતઃ । વ્યૂહમધ્યે સ્થિતો રાજન્પાણ્ડવાન્પ્રતિ ભારત
મહારાજ દુર્યોધન ત્રિગર્તોથી ચારેય બાજુથી ઘેરાયેલા, વ્યૂહના મધ્યમાં પાંડવો સામે ઊભા રહ્યા.
અલમ્બુસો રથશ્રેષ્ઠઃ શ્રુતાયુશ્ચ મહારથઃ । પૃષ્ઠતઃ સર્વસૈન્યાનાં સ્થિતૌ વ્યૂહસ્ય દંશિતૌ
અલંબુસ, શ્રેષ્ઠ રથીઓમાં, અને મહારથી શ્રુતાયુ, આખી સેનાના પાછળ, વ્યૂહમાં મજબૂતીથી ઊભા રહ્યા.