અહં તુ સોમકાન્સર્વાન્પાઞ્ચાલાંશ્ચ સમાગતાન્। નિહનિષ્યે નરવ્યાઘ્ર વર્જયિત્વા શિખણ્ડિનમ્
હું બધાં સોમક અને પંચાલોને, જે અહીં ભેગા થયા છે, શિખંડીને છોડીને, મારી નાખીશ, હે પુરુષસિંહ.
તૈર્વાઽહં નિહતઃ સઙ્ખ્યે ગમિષ્યે યમસાદનમ્ । તાન્વા નિહત્ય સમરે પ્રીતિં દાસ્યામ્યહં તવ
યુદ્ધમાં જો તેઓ મારશે તો હું યમલોક જઈશ, અને જો હું તેમને મારું તો તને આનંદ આપીશ.
પૂર્વ હિ સ્ત્રી સમુત્પન્ના શિખણ્ડી રાજવેશ્મનિ । વરદાનાત્પુમાઞ્જાતઃ સૈષા વે સ્ત્રી શિખણ્ડિની
પહેલાં શિખંડિ રાજમહેલમાં સ્ત્રી રૂપે જન્મી હતી; પછી વરદાનથી પુરુષ બની—આ એ જ શિખંડિણી છે.
તમહં ન હનિષ્યામિ પ્રાણત્યાગેઽપિ ભારત। યાઽસૌ પ્રાઙ્વર્મિતા ધાત્રા સૈષા વૈ સ્ત્રી શિખણ્ડિની
હું તેને—even જીવ બલિદાન આપવો પડે તો પણ—નહી મારું, હે ભારત; જે ધાતાએ પહેલાં સ્ત્રી તરીકે નિર્ધારિત કરી હતી, એ જ શિખંડિણી છે.
સુખં સ્વપિહિ ગાન્ધારે શ્વોઽસ્મિ કર્તા મહારણમ્। યં જનાઃ કથયિષ્યન્તિ યાવત્સ્થાસ્યતિ મેદિની
ગાંધારીપુત્ર, તું શાંતિથી ઊંઘ; કાલે હું એવું મહાયુદ્ધ કરીશ કે લોકો પૃથ્વી રહે ત્યાં સુધી એની વાત કરતા રહેશે.
એવમુક્તસ્તવ સુતો નિર્જગામ જનેશ્વર। અભિવાદ્ય ગુરું મૂર્ધ્ના પ્રયયૌ સ્વં નિવેશનમ્
આ રીતે કહ્યા પછી, તારો પુત્ર ગુરુને મસ્તકથી વંદન કરીને પોતાના નિવાસસ્થાને ગયો.
આગમ્ય તુ તતો રાજા વિસૃજ્ય ચ મહાજનમ્ । પ્રવિવેશ તતસ્તૂર્ણં ક્ષયં શત્રુક્ષયંકરઃ
પછી રાજાએ ત્યાં જઈને મહાસભાને વિદાય આપી, ઝડપથી પોતાના નિવાસમાં પ્રવેશ કર્યો, જે શત્રુઓનો વિનાશક હતો.
પ્રહૃષ્ટઃ સ નિશાં તાં ચ ગમયામાસ પાર્થિવઃ। પ્રભાતાયાં ચ શર્વર્યાં પ્રાતરુત્થાય તાન્નૃપઃ
એ રાજાએ આનંદથી રાત વિતાવી; અને સવારે વહેલા ઉઠ્યો.
રાજ્ઞઃ સમાજ્ઞાપયત સેનાં યોજયતેતિ હ। અદ્ય ભીષ્મો રણે ક્રદ્ધો નિહનિષ્યતિ સોમકાન્
રાજાએ સેના ગોઠવવાની આજ્ઞા આપી, 'આજે ભીષ્મ યુદ્ધમાં ક્રોધથી સોમકોને મારશે' એમ કહ્યું.
દુર્યોધનસ્ય તચ્છ્રુત્વા રાત્રૌ વિલપિતં બહુ। મન્યમાનઃ સ તં રાજન્પ્રત્યાદેશમિવાત્મનઃ
રાત્રે દુર્યોધનના અનેક વિલાપો સાંભળી, રાજાએ એમ માન્યું કે જાણે એ પોતાનાં જ આદેશ છે.
નિર્વેદં પરમં ગત્વા વિનિન્દ્ય પરવશ્યતામ્ । દીર્ઘં દધ્યૌ શાન્તનવો યોદ્ધુકામોઽર્જુનં રણે
શાંતનુપુત્રે અત્યંત નિરાશ થઈ, પોતાની બેફાંસીની નિંદા કરી, લાંબો વિચાર કર્યો અને અર્જુન સાથે યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા રાખી.
ઇઙ્ગિતેન તુ તજ્જ્ઞાત્વા ગાઙ્ગેયેન વિચિન્તિતમ્ । દુર્યોધનો મહારાજ દુઃશાસનમચોદયત્
ગંગાપુત્રના હાવભાવ જોઈને, રાજા દુર્યોધને દુશાસનને તત્કાળ સૂચના આપી.
દુઃશાસન રથાસ્તૂર્ણં યુજ્યન્તાં ભીષ્મરક્ષિણઃ । દ્વાવિંશતિમનીકાનિ સર્વાણ્યેવાભિચોદય
દુઃશાસન, ભીષ્મની રક્ષા માટે તરત રથો તૈયાર કરાવ અને બાવીસેય સેના-દળોને એકસાથે જમાવ.
અયં હિ સમનુપ્રાપ્તો વર્ષપૂગાભિચિન્તિતઃ । પાણ્ડવાનાં સસૈન્યાનાં વધો રાજ્યસ્ય ચાગમઃ
કેટલાંય વર્ષોથી જે ક્ષણની રાહ જોઈ હતી, એ હવે આવી પહોંચી છે—પાંડવો અને તેમની સેના નાશ પામશે અને રાજ્ય આપણાં હાથમાં આવશે.
તત્ર કાર્યમહં મન્યે ભીષ્મસ્યૈવાભિરક્ષણમ્। સ નો ગુપ્તઃ સહાયઃ સ્યાદ્ધન્યાત્પાર્થાંશ્ચ સંયુગે
મારે તો એવું જ લાગે છે કે, ભીષ્મની રક્ષા કરવી એ આપણું સૌથી મોટું કામ છે. જો ભીષ્મ સુરક્ષિત રહેશે તો એ આપણો સહાય બનીને યુદ્ધમાં પાંડવોને હરાવશે.
અબ્રવીદ્ધિ વિશુદ્ધાત્મા નાહં હન્યાં શિખણ્ડિનમ્ । સ્ત્રીપૂર્વકો હ્યસૌ રાજંસ્તસ્માદ્વર્જ્યો મયા રણે
ભીષ્મે સ્પષ્ટ હૃદયથી કહ્યું હતું—'હું શિખંડીને કદી પણ નહિ મારું, કારણ કે એ પહેલાં સ્ત્રી હતી, રાજા. એટલે યુદ્ધમાં હું એને ટાળવાનો છું.'
લોકસ્તદ્વેદ યદહં પિતુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા । રાજ્યં સ્ફીતં મહાબાહો સ્ત્રિયશ્ચ ત્યક્તવાન્પુરા
દુનિયા જાણે છે કે, પિતાને પ્રસન્ન કરવા માટે મેં કદીક સમૃદ્ધ રાજ્ય અને સ્ત્રીઓનો ત્યાગ કર્યો હતો, હે બળવાન.
નૈવ ચાહં સ્ત્રિયં જાતુ ન સ્ત્રીપૂર્વં કથંચન । હન્યાં યુધિ નરશ્રેષ્ઠ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
હું કદી પણ કોઈ સ્ત્રીને કે જે પહેલાં સ્ત્રી હતી, એને યુદ્ધમાં નહિ મારું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; આ હું તારી સામે સાચું કહું છું.
અયં સ્ત્રીપૂર્વકો રાજઞ્છિખણ્ડી યદિ તે શ્રુતઃ। ઉદ્યોગે કથિતં સર્વં યથા જાતા શિખણ્ડિની
આ શિખંડી, રાજા, પહેલાં સ્ત્રી હતી—જેમ તું સાંભળ્યું છે. તૈયારી વખતે શિખંડિની કેવી રીતે જન્મી એ બધું તને કહેવામાં આવ્યું હતું.
કન્યા ભૂત્વા પુમાઞ્જાતઃ સ ચ યોત્સ્યતિ ભારત । તસ્યાહં પ્રમુખે બાણાન્ન મુઞ્ચેયં કથંચન
જે કન્યા બની જન્મ્યો અને પછી પુરુષ થયો, એ હવે યુદ્ધ કરશે, હે ભારતવંશી; પણ હું કદી પણ એની સામે તીરો નહિ છોડું.
યુદ્ધે હિ ક્ષત્રિયાંસ્તાત પાણ્ડવાનાં જયૈષિણઃ । સર્વાનન્યાન્હનિષ્યામિ સંપ્રાપ્તાન્રણમૂર્ધનિ
યુદ્ધમાં, પિતા, પાંડવોમાં જે જીતવા ઈચ્છે એવા બધા ક્ષત્રિયોને હું મારી નાખીશ—પણ એને નહિ, જ્યારે બધા યુદ્ધના મેદાનમાં આવશે.
એવં માં ભરતશ્રેષ્ઠ ગાઙ્ગેયઃ પ્રાહ શાસ્ત્રવિત્ । તત્ર સર્વાત્મના મન્યે ગાઙ્ગેયસ્યૈવ પાલનમ્
હે ભારતશ્રેષ્ઠ, શાસ્ત્રજ્ઞ ગાંગેયે મને આવું કહ્યું હતું. તેથી હું મનથી માનું છું કે ગાંગેયની રક્ષા કરવી જ જોઈએ.
અરક્ષ્યમાણં હિ વૃકો હન્યાત્સિંહં મહાહવે । મા વૃકેણેવ ગાઙ્ગેયં ઘાતયેમ શિખણ્ડિના
કારણ કે જો રક્ષા ન થાય તો વાઘ પણ સિંહને યુદ્ધમાં મારી શકે; તો આવું ન થાય કે ગાંગેય શિખંડીના હાથો વાઘની જેમ મરી જાય.
માતુલઃ શકુનિઃ શલ્યઃ કૃપો દ્રોણો વિવિંશતિઃ। યત્તા રક્ષન્તુ ગાઙ્ગેયં તસ્મિન્ગુપ્તે ધ્રુવો જયઃ
મામા શકુની, શલ્ય, કૃપ, દ્રોણ અને વિવિંશતિ—all readiness રાખીને ગાંગેયની રક્ષા કરે; એ સુરક્ષિત રહેશે તો જીત નિશ્ચિત છે.
એતચ્છ્રુત્વા તુ તે સર્વે દુર્યોધનવચસ્તદા । સર્વતો રથવંશેન ગાઙ્ગેયં પર્યવારયન્
દુર્યોધનના આ વચન સાંભળી બધાએ ચારેય બાજુથી રથોની પાંખીથી ગાંગેયને ઘેરી લીધો.
પુત્રાશ્ચ તવ ગાઙ્ગેયં પરિવાર્ય યયુર્મુદા । કમ્પયન્તો ભુવં દ્યાં ચ ક્ષોભયન્તશ્ચ પાણ્ડવાન્
તારા પુત્રોએ પણ આનંદથી ગાંગેયને ઘેરી લીધો, ધરતી અને આકાશ ધ્રુજાવી દીધાં અને પાંડવોને ગભરાવી દીધા.
તે રથૈઃ સુપ્રસંયુક્તૈર્દન્તિભિશ્ચ મહારથાઃ । પરિવાર્ય રણે ભીષ્મં દંશિતાઃ સમવસ્થિતાઃ
એ મહારથીઓ સજ્જ રથો અને હાથીઓ સાથે યુદ્ધમાં ભીષ્મને ઘેરીને ચેતન અને તૈયાર ઊભા રહ્યા.
યથા દેવાસુરે યુદ્ધે ત્રિદશા વજ્રધારિણમ્। સર્વે તે સ્મ વ્યતિષ્ઠન્ત રક્ષન્તસ્તં મહારથમ્
જે રીતે દેવાસુર યુદ્ધમાં દેવતાઓએ વજ્રધારીને રક્ષા કરી હતી, એ જ રીતે બધાએ એ મહારથીની રક્ષા માટે સ્થિરતા પકડેલી.
તતો દુર્યોધનો રાજા પુનર્ભ્રાતરમબ્રવીત્ । સવ્યં ચક્રં યુધામન્યુરુત્તમૌજાશ્ચ દક્ષિણમ્। ગોપ્તારાવર્જુનસ્યૈતાવર્જુનોઽપિ શિખણ્ડિનઃ
પછી રાજા દુર્યોધને ફરી ભાઈને કહ્યું: 'યુધામન્યુએ ડાબી ચક્રીની અને ઉત્તમૌજાએ જમણી ચક્રીની રક્ષા કરે; એ અર્જુનના રક્ષક છે અને અર્જુન પોતે શિખંડીની રક્ષા કરે છે.'
રક્ષ્યમાણઃ સ પાર્થેન તથાસ્માભિર્વિવર્જિતઃ । યથા ભીષ્મં ન નો હન્યાદ્દુઃશાસન તથા કુરુ
અર્જુન દ્વારા રક્ષિત અને આપણાથી ટાળવામાં આવતો, દુઃશાસન, ભીષ્મ એના હાથો ન મરે એ માટે આપણે ચોક્કસ વ્યવસ્થા રાખવી.