યચ્ચ નઃ સહિતાન્સર્વાન્વિરાટનગરે તદા । એક એવાજયત્પાર્થઃ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'અને જ્યારે વિરાટનગરમાં પાર્થે એકલા જ આપણાં બધાને હરાવ્યો હતો—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
દ્રોણં ચ યુધિ સંરબ્ધં માં ચ નિર્જિત્ય સંયુગે। વાસાંસિ સ સમાદત્ત પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'ડ્રોણ અને મને યુદ્ધમાં હરાવીને, પાર્થે અમારા વસ્ત્રો લઈ લીધા—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
તથા દ્રૌણિં મહેષ્વાસં શારદ્વતમથાપિ ચ । ગોગ્રહે જિતવાન્પૂર્વં પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'એ જ રીતે, ગોવર્ષણમાં ડ્રોણપુત્ર મહાવીર અને શારદ્વતપુત્રને પણ પહેલાથી હરાવ્યો હતો—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
વિજિત્ય ચ યદા કર્ણં સદા પુરુષમાનિનમ્ । ઉત્તરાયૈ દદૌ વસ્ત્રં પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'અને જ્યારે હંમેશા પોતાને પુરુષ માનનારો કર્ણ પણ પાર્થે હરાવ્યો અને ઉત્તરાને વસ્ત્ર આપ્યા—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
નિવાતકવચાન્યુદ્ધે વાસવેનાપિ દુર્જયાન્। જિતવાન્સમરે પાર્થઃ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
અર્જુને યુદ્ધમાં નિવાતકવચોને જીત્યા, જે ઇન્દ્ર માટે પણ અજય હતા; એ જ એક ઉદાહરણ પૂરતું છે.
કો હિ શક્તો રણે જેતું પાણ્ડવં રભસં તદા। યસ્ય ગોપ્તા જગદ્ગોપ્તા શઙ્ખચક્રગદાધરઃ
પાંડવ જેવો ઉત્સાહી યુદ્ધમાં કોણ જીતી શકે, જ્યારે જગતના રક્ષક, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન પોતે તેની રક્ષા કરે છે?
વાસુદેવોઽનન્તશક્તિઃ સૃષ્ટિસંહારકારકઃ । સર્વેશ્વરો દેવદેવઃ પરમાત્મા સનાતનઃ
વાસુદેવ અનંત શક્તિ ધરાવે છે, સર્વનું સર્જન અને સંહાર કરે છે, સર્વના સ્વામી, દેવોમાં પણ દેવ, પરમાત્મા અને સનાતન છે.
ઉક્તોઽસ્તિ બહુશો રાજન્નારદાદ્યૈર્મહર્ષિભિઃ । ત્વં તુ મોહાન્ન જાનીષે વાચ્યાવાચ્યં સુયોધન
રાજા, આ વાત મહર્ષિ નારદ અને બીજા મહાન ઋષિઓએ અનેકવાર કહી છે; પણ, સુયોધન, તું મોહવશ સાચું-ખોટું સમજતો નથી.
મુમૂર્ષુર્હિ નરઃ સર્વાન્વૃક્ષાન્પશ્યતિ કાઞ્ચનાન્। તથા ત્વમપિ ગાન્ધારે વિપરીતાનિ પશ્યસિ
મરણના કાંઠે પહોંચેલો માણસ બધાં ઝાડને સોનાના દેખાય છે; એ જ રીતે, ગાંધારીપુત્ર, તું પણ બધું ઉલટું જોતો છે.
સ્વયં વૈરં મહત્કૃત્વા પાણ્ડવૈઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ । યુદ્ધ્યસ્વ તાનદ્ય રણે પશ્યામઃ પુરુષો ભવ। `અશક્યાઃ પાણ્ડવા જેતું દેવૈરપિ સવાસવૈઃ
તમે પોતે પાંડવો અને શ્રિંજયો સાથે મોટું વેર લીધું છે, હવે યુદ્ધમાં તેમનો સામનો કર; ચાલો, હવે તું પુરુષાર્થ બતાવ. પાંડવોને તો દેવો અને ઇન્દ્ર પણ જીતી શકે નહીં.
અહં તુ સોમકાન્સર્વાન્પાઞ્ચાલાંશ્ચ સમાગતાન્। નિહનિષ્યે નરવ્યાઘ્ર વર્જયિત્વા શિખણ્ડિનમ્
હું બધાં સોમક અને પંચાલોને, જે અહીં ભેગા થયા છે, શિખંડીને છોડીને, મારી નાખીશ, હે પુરુષસિંહ.
તૈર્વાઽહં નિહતઃ સઙ્ખ્યે ગમિષ્યે યમસાદનમ્ । તાન્વા નિહત્ય સમરે પ્રીતિં દાસ્યામ્યહં તવ
યુદ્ધમાં જો તેઓ મારશે તો હું યમલોક જઈશ, અને જો હું તેમને મારું તો તને આનંદ આપીશ.
પૂર્વ હિ સ્ત્રી સમુત્પન્ના શિખણ્ડી રાજવેશ્મનિ । વરદાનાત્પુમાઞ્જાતઃ સૈષા વે સ્ત્રી શિખણ્ડિની
પહેલાં શિખંડિ રાજમહેલમાં સ્ત્રી રૂપે જન્મી હતી; પછી વરદાનથી પુરુષ બની—આ એ જ શિખંડિણી છે.
તમહં ન હનિષ્યામિ પ્રાણત્યાગેઽપિ ભારત। યાઽસૌ પ્રાઙ્વર્મિતા ધાત્રા સૈષા વૈ સ્ત્રી શિખણ્ડિની
હું તેને—even જીવ બલિદાન આપવો પડે તો પણ—નહી મારું, હે ભારત; જે ધાતાએ પહેલાં સ્ત્રી તરીકે નિર્ધારિત કરી હતી, એ જ શિખંડિણી છે.
સુખં સ્વપિહિ ગાન્ધારે શ્વોઽસ્મિ કર્તા મહારણમ્। યં જનાઃ કથયિષ્યન્તિ યાવત્સ્થાસ્યતિ મેદિની
ગાંધારીપુત્ર, તું શાંતિથી ઊંઘ; કાલે હું એવું મહાયુદ્ધ કરીશ કે લોકો પૃથ્વી રહે ત્યાં સુધી એની વાત કરતા રહેશે.
એવમુક્તસ્તવ સુતો નિર્જગામ જનેશ્વર। અભિવાદ્ય ગુરું મૂર્ધ્ના પ્રયયૌ સ્વં નિવેશનમ્
આ રીતે કહ્યા પછી, તારો પુત્ર ગુરુને મસ્તકથી વંદન કરીને પોતાના નિવાસસ્થાને ગયો.
આગમ્ય તુ તતો રાજા વિસૃજ્ય ચ મહાજનમ્ । પ્રવિવેશ તતસ્તૂર્ણં ક્ષયં શત્રુક્ષયંકરઃ
પછી રાજાએ ત્યાં જઈને મહાસભાને વિદાય આપી, ઝડપથી પોતાના નિવાસમાં પ્રવેશ કર્યો, જે શત્રુઓનો વિનાશક હતો.
પ્રહૃષ્ટઃ સ નિશાં તાં ચ ગમયામાસ પાર્થિવઃ। પ્રભાતાયાં ચ શર્વર્યાં પ્રાતરુત્થાય તાન્નૃપઃ
એ રાજાએ આનંદથી રાત વિતાવી; અને સવારે વહેલા ઉઠ્યો.
રાજ્ઞઃ સમાજ્ઞાપયત સેનાં યોજયતેતિ હ। અદ્ય ભીષ્મો રણે ક્રદ્ધો નિહનિષ્યતિ સોમકાન્
રાજાએ સેના ગોઠવવાની આજ્ઞા આપી, 'આજે ભીષ્મ યુદ્ધમાં ક્રોધથી સોમકોને મારશે' એમ કહ્યું.
દુર્યોધનસ્ય તચ્છ્રુત્વા રાત્રૌ વિલપિતં બહુ। મન્યમાનઃ સ તં રાજન્પ્રત્યાદેશમિવાત્મનઃ
રાત્રે દુર્યોધનના અનેક વિલાપો સાંભળી, રાજાએ એમ માન્યું કે જાણે એ પોતાનાં જ આદેશ છે.
નિર્વેદં પરમં ગત્વા વિનિન્દ્ય પરવશ્યતામ્ । દીર્ઘં દધ્યૌ શાન્તનવો યોદ્ધુકામોઽર્જુનં રણે
શાંતનુપુત્રે અત્યંત નિરાશ થઈ, પોતાની બેફાંસીની નિંદા કરી, લાંબો વિચાર કર્યો અને અર્જુન સાથે યુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા રાખી.
ઇઙ્ગિતેન તુ તજ્જ્ઞાત્વા ગાઙ્ગેયેન વિચિન્તિતમ્ । દુર્યોધનો મહારાજ દુઃશાસનમચોદયત્
ગંગાપુત્રના હાવભાવ જોઈને, રાજા દુર્યોધને દુશાસનને તત્કાળ સૂચના આપી.
દુઃશાસન રથાસ્તૂર્ણં યુજ્યન્તાં ભીષ્મરક્ષિણઃ । દ્વાવિંશતિમનીકાનિ સર્વાણ્યેવાભિચોદય
દુઃશાસન, ભીષ્મની રક્ષા માટે તરત રથો તૈયાર કરાવ અને બાવીસેય સેના-દળોને એકસાથે જમાવ.
અયં હિ સમનુપ્રાપ્તો વર્ષપૂગાભિચિન્તિતઃ । પાણ્ડવાનાં સસૈન્યાનાં વધો રાજ્યસ્ય ચાગમઃ
કેટલાંય વર્ષોથી જે ક્ષણની રાહ જોઈ હતી, એ હવે આવી પહોંચી છે—પાંડવો અને તેમની સેના નાશ પામશે અને રાજ્ય આપણાં હાથમાં આવશે.
તત્ર કાર્યમહં મન્યે ભીષ્મસ્યૈવાભિરક્ષણમ્। સ નો ગુપ્તઃ સહાયઃ સ્યાદ્ધન્યાત્પાર્થાંશ્ચ સંયુગે
મારે તો એવું જ લાગે છે કે, ભીષ્મની રક્ષા કરવી એ આપણું સૌથી મોટું કામ છે. જો ભીષ્મ સુરક્ષિત રહેશે તો એ આપણો સહાય બનીને યુદ્ધમાં પાંડવોને હરાવશે.
અબ્રવીદ્ધિ વિશુદ્ધાત્મા નાહં હન્યાં શિખણ્ડિનમ્ । સ્ત્રીપૂર્વકો હ્યસૌ રાજંસ્તસ્માદ્વર્જ્યો મયા રણે
ભીષ્મે સ્પષ્ટ હૃદયથી કહ્યું હતું—'હું શિખંડીને કદી પણ નહિ મારું, કારણ કે એ પહેલાં સ્ત્રી હતી, રાજા. એટલે યુદ્ધમાં હું એને ટાળવાનો છું.'
લોકસ્તદ્વેદ યદહં પિતુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા । રાજ્યં સ્ફીતં મહાબાહો સ્ત્રિયશ્ચ ત્યક્તવાન્પુરા
દુનિયા જાણે છે કે, પિતાને પ્રસન્ન કરવા માટે મેં કદીક સમૃદ્ધ રાજ્ય અને સ્ત્રીઓનો ત્યાગ કર્યો હતો, હે બળવાન.
નૈવ ચાહં સ્ત્રિયં જાતુ ન સ્ત્રીપૂર્વં કથંચન । હન્યાં યુધિ નરશ્રેષ્ઠ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
હું કદી પણ કોઈ સ્ત્રીને કે જે પહેલાં સ્ત્રી હતી, એને યુદ્ધમાં નહિ મારું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; આ હું તારી સામે સાચું કહું છું.
અયં સ્ત્રીપૂર્વકો રાજઞ્છિખણ્ડી યદિ તે શ્રુતઃ। ઉદ્યોગે કથિતં સર્વં યથા જાતા શિખણ્ડિની
આ શિખંડી, રાજા, પહેલાં સ્ત્રી હતી—જેમ તું સાંભળ્યું છે. તૈયારી વખતે શિખંડિની કેવી રીતે જન્મી એ બધું તને કહેવામાં આવ્યું હતું.
કન્યા ભૂત્વા પુમાઞ્જાતઃ સ ચ યોત્સ્યતિ ભારત । તસ્યાહં પ્રમુખે બાણાન્ન મુઞ્ચેયં કથંચન
જે કન્યા બની જન્મ્યો અને પછી પુરુષ થયો, એ હવે યુદ્ધ કરશે, હે ભારતવંશી; પણ હું કદી પણ એની સામે તીરો નહિ છોડું.