પ્રદીપૈઃ કાઞ્ચનૈસ્તત્ર ગન્ધતૈલાવસેચિતૈઃ । પરિવવ્રુર્મહારાજં પ્રજ્વલદ્ભિઃ સમન્તતઃ
ત્યાં સુગંધિત તેલથી ભરેલા સોનાના દીવા ચારે બાજુથી મહારાજાને ઘેરીને તેજથી પ્રજ્વલિત થતા હતા.
સ તૈઃ પરિવૃતો રાજા પ્રદીપૈઃ કાઞ્ચનૈર્જ્વલન્। શુશુભે ચન્દ્રમાયુક્તો દીપ્તૈરિવ મહાગ્રહૈઃ
એ સોનાના તેજસ્વી દીવાઓથી ઘેરાયેલો રાજા, જાણે તેજસ્વી ગ્રહોથી ઘેરાયેલો ચંદ્ર હોય તેમ ઝગમગતો હતો.
કઞ્ચુકોષ્ણીષિણસ્તત્ર વેત્રઝર્ઝરપાણયઃ। પ્રોત્સારયન્તઃ શનકૈસ્તં જનં સર્વતો દિશમ્
ત્યાં પટકા અને પાગડી પહેરેલા, ચામર અને પંખા હાથમાં ધરાવતાં સેવકો ધીમે ધીમે લોકોને ચારેય બાજુથી દૂર કરતા હતા.
સંપ્રાપ્ય તુ તતો રાજા ભીષ્મસ્ય સદનં શુભમ્ । અવતીર્ય હયાચ્ચાપિ ભીષ્મં પ્રાપ્ય જનેશ્વરઃ
પછી એ રાજા ભીષ્મના સુંદર મહેલ પર પહોંચ્યા, ઘોડા પરથી ઊતર્યા અને મનુષ્યોના ઈશ્વર એવા ભીષ્મ પાસે ગયા.
અભિવાદ્ય તતો ભીષ્મં નિષણ્ણઃ પરમાસને। કાઞ્ચને સર્વતોભદ્રે સ્પર્દ્ધ્યાસ્તરણસંવૃતે। ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભીષ્મં બાષ્પકણ્ઠોઽશ્રુલોચનઃ
પછી ભીષ્મને વંદન કરી, એ સોનેરી, સર્વદિશાથી શુભ આસન પર બેઠા, અને ભાવુક બની, હાથ જોડીને, આંખોમાં આંસુ અને ગળામાં રોધ સાથે ભીષ્મને બોલ્યા.
ત્વાં વયં હિ સમાશ્રિત્ય સંયુગે શત્રુસૂદન । ઉત્સહેમ રણે જેતું સેન્દ્રાનપિ સુરાસુરાન્ । કિમુ પાણ્ડુસુતાન્વીરાન્સસુહૃદ્ગણબાન્ધવાન્
હે શત્રુવિનાશક, અમે તો તમારો આધાર લઈને જ યુદ્ધમાં ઈન્દ્રવાળા દેવ-દાનવોને પણ જીતવાની હિંમત રાખીએ છીએ; તો પછી પાંડુપુત્રો અને તેમના મિત્રો-સ્નેહીઓની તો શું વાત!
તસ્માદર્હસિ ગાઙ્ગેય કૃપાં કર્તું મયિ પ્રભો। જહિ પાણડુસુતાન્વારાન્મહેન્દ્ર ઇવ દાનવાન્
ગંગાપુત્ર, પ્રભુ, તમે મારા પર દયા કરો એવી મારી પ્રાર્થના છે. મહેન્દ્રદેવે જેમ દાનવોને સંહાર્યા, એ રીતે તમે પાંડુપુત્રો અને તેમના સાથીઓને હરાવો.
પૂર્વમુક્તં મહાબાહો હનિષ્યામિ સસોમકાન્ । પાઞ્ચાલાન્કેકયૈઃ સાર્ધં કરૂપાંશ્ચેતિ ભારત
મહાબાહુ, મેં પહેલેથી જ કહેલું છે કે હું પાંછાલો, કેકયો અને સોમકોને મારું છું, હે ભારત.
ત્વદ્વચઃ સત્યમેવાસ્તુ જહિ પાર્થાન્સમાગતાન્ । સોમકાંશ્ચ મહેષ્વાસાન્સત્યવાગ્ભવ ભારત
તમારા વચન સાચા સાબિત થાય, એ માટે પૃથાપુત્રો અને એકઠા થયેલા સોમકોને તમે સંહારો. હે ભારત, સત્યવચન રહો.
દયયા યદિ વા રાજન્દ્વેષ્યભાવાન્મમ પ્રભો । મન્દભાગ્યતયા વાપિ મમ રક્ષસિ પાણ્ડવાન્
રાજા, જો તમે દયા કરીને, કે મારા પ્રત્યે દ્વેષ રાખીને, અથવા મારા દુર્ભાગ્યને કારણે પાંડવોને બચાવી રહ્યા હોવ—
અનુજાનીહિ સમરે કર્ણમાહવશોભિનમ્ । સ જેષ્યતિ રણે પાર્થાન્સસુહૃદ્ગણબાન્ધવાન્
તો યુદ્ધમાં કર્ણને મંજૂરી આપો, જે યુદ્ધમાં તેજસ્વી છે; તે પૃથાપુત્રો અને તેમના મિત્રો-સગાઓને હરાવી દેશે.
સ એવમુક્ત્વા નૃપતિઃ પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ। નોવાચ વચનં કિંચિદ્ભીષ્મં સત્યપરાક્રમમ્
આ રીતે બોલ્યા પછી, તમારો પુત્ર દુર્યોધન રાજાએ, સત્યવીર ભીષ્મને આગળ કંઈ બોલ્યું નહીં.
વાક્શલ્યૈસ્તવ પુત્રેણ સોઽતિવિદ્ધો મહામનાઃ । નોવાચ દુઃખોપહતો હ્યપ્રિયં પ્રિયમણ્વપિ
તમારા પુત્રના કઠોર વચનો સાંભળી, એ મહાન આત્માએ, દુઃખથી પીડાયા છતાં, કોઈ અપ્રિય કે નરમ શબ્દ પણ બોલ્યા નહીં.
સ ધ્યાત્વા સુચિરં કાલં દુઃખરોષસમન્વિતઃ । શ્વસન્નિવ મહાનાગઃ પ્રણુન્નો વાક્શલાકયા
એ મહાન ભીષ્મ, લાંબો સમય વિચારી, દુઃખ અને ક્રોધથી ભરાઈ, વાંસળી સાપ જેવો ઉંડો શ્વાસ લીધો, કારણ કે એ કઠોર વચનો સાંભળ્યા હતા.
ઉદ્વૃત્ય ચક્ષુષી લોપાન્નિર્દહન્નિવ ભારત। સદેવાસુરગન્ધર્વં લોકં કાલ ઇવાપરઃ
દુઃખમાં આંખો ફેરવીને, જાણે બધું દહાળી નાખે છે એમ, હે ભારત, એ સમયદેવ જેવો લાગતો હતો, જે દેવ, અસુર અને ગંધર્વોના લોકને ભસ્મ કરી નાખે છે.
અબ્રવીત્તવ પુત્રં ચ સામપૂર્વમિદં વચઃ। કિં ત્વં દુર્યોધનૈવં માં વાક્શલ્યૈરપકૃન્તસિ
પછી એણે તમારા પુત્રને શાંતિથી કહ્યું: 'દુર્યોધન, તું મને આવા કઠોર વચનોથી શા માટે દુઃખ આપે છે?'
ઘટમાનં યથાશક્તિં કુર્વાણં ચ તવ પ્રિયમ્ । જુહ્વાનં સમરે પ્રાણાંસ્તવ વૈ પ્રિયકામ્યયા
'હું મારી શક્તિ પ્રમાણે પ્રયત્ન કરું છું, તને પ્રસન્ન કરવા જે કરવું પડે એ કરું છું, અને યુદ્ધમાં તારા માટે પ્રાણ પણ અર્પણ કરું છું—'
યદા તુ પાણ્ડવઃ શૂરઃ ખાણ્ડવેઽગ્નિમતર્પયત્ । પરાજિત્ય રણે શક્રં પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'જ્યારે પાંડવ શૂરવીરે ખાંડવ વનમાં અગ્નિદેવને તૃપ્ત કર્યો હતો અને યુદ્ધમાં ઇન્દ્રને હરાવ્યો હતો—એ જ પૂરતું સાબિતી છે.'
યદા ચ ત્વાં મહાબાહો ગન્ધર્વૈર્હૃતમોજસા । અમોચયત્પાણ્ડુસુતઃ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'અને જ્યારે, મહાબાહુ, તને ગંધર્વોએ પકડી લીધો હતો અને પાંડુપુત્રે તને છોડાવ્યો હતો—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
દ્રવમાણેષુ શૂરેષુ સોદરેષુ તવ પ્રભો । સૂતપુત્રે ચ રાધેયે પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'જ્યારે તારા શૂરવીર ભાઈઓ અને રાધેય સુતપુત્ર ભયથી ભાગી ગયા હતા—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
યચ્ચ નઃ સહિતાન્સર્વાન્વિરાટનગરે તદા । એક એવાજયત્પાર્થઃ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'અને જ્યારે વિરાટનગરમાં પાર્થે એકલા જ આપણાં બધાને હરાવ્યો હતો—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
દ્રોણં ચ યુધિ સંરબ્ધં માં ચ નિર્જિત્ય સંયુગે। વાસાંસિ સ સમાદત્ત પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'ડ્રોણ અને મને યુદ્ધમાં હરાવીને, પાર્થે અમારા વસ્ત્રો લઈ લીધા—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
તથા દ્રૌણિં મહેષ્વાસં શારદ્વતમથાપિ ચ । ગોગ્રહે જિતવાન્પૂર્વં પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'એ જ રીતે, ગોવર્ષણમાં ડ્રોણપુત્ર મહાવીર અને શારદ્વતપુત્રને પણ પહેલાથી હરાવ્યો હતો—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
વિજિત્ય ચ યદા કર્ણં સદા પુરુષમાનિનમ્ । ઉત્તરાયૈ દદૌ વસ્ત્રં પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
'અને જ્યારે હંમેશા પોતાને પુરુષ માનનારો કર્ણ પણ પાર્થે હરાવ્યો અને ઉત્તરાને વસ્ત્ર આપ્યા—એ પણ પૂરતું સાબિતી છે.'
નિવાતકવચાન્યુદ્ધે વાસવેનાપિ દુર્જયાન્। જિતવાન્સમરે પાર્થઃ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
અર્જુને યુદ્ધમાં નિવાતકવચોને જીત્યા, જે ઇન્દ્ર માટે પણ અજય હતા; એ જ એક ઉદાહરણ પૂરતું છે.
કો હિ શક્તો રણે જેતું પાણ્ડવં રભસં તદા। યસ્ય ગોપ્તા જગદ્ગોપ્તા શઙ્ખચક્રગદાધરઃ
પાંડવ જેવો ઉત્સાહી યુદ્ધમાં કોણ જીતી શકે, જ્યારે જગતના રક્ષક, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન પોતે તેની રક્ષા કરે છે?
વાસુદેવોઽનન્તશક્તિઃ સૃષ્ટિસંહારકારકઃ । સર્વેશ્વરો દેવદેવઃ પરમાત્મા સનાતનઃ
વાસુદેવ અનંત શક્તિ ધરાવે છે, સર્વનું સર્જન અને સંહાર કરે છે, સર્વના સ્વામી, દેવોમાં પણ દેવ, પરમાત્મા અને સનાતન છે.
ઉક્તોઽસ્તિ બહુશો રાજન્નારદાદ્યૈર્મહર્ષિભિઃ । ત્વં તુ મોહાન્ન જાનીષે વાચ્યાવાચ્યં સુયોધન
રાજા, આ વાત મહર્ષિ નારદ અને બીજા મહાન ઋષિઓએ અનેકવાર કહી છે; પણ, સુયોધન, તું મોહવશ સાચું-ખોટું સમજતો નથી.
મુમૂર્ષુર્હિ નરઃ સર્વાન્વૃક્ષાન્પશ્યતિ કાઞ્ચનાન્। તથા ત્વમપિ ગાન્ધારે વિપરીતાનિ પશ્યસિ
મરણના કાંઠે પહોંચેલો માણસ બધાં ઝાડને સોનાના દેખાય છે; એ જ રીતે, ગાંધારીપુત્ર, તું પણ બધું ઉલટું જોતો છે.
સ્વયં વૈરં મહત્કૃત્વા પાણ્ડવૈઃ સહ સૃઞ્જયૈઃ । યુદ્ધ્યસ્વ તાનદ્ય રણે પશ્યામઃ પુરુષો ભવ। `અશક્યાઃ પાણ્ડવા જેતું દેવૈરપિ સવાસવૈઃ
તમે પોતે પાંડવો અને શ્રિંજયો સાથે મોટું વેર લીધું છે, હવે યુદ્ધમાં તેમનો સામનો કર; ચાલો, હવે તું પુરુષાર્થ બતાવ. પાંડવોને તો દેવો અને ઇન્દ્ર પણ જીતી શકે નહીં.