કવચૈઃ શોણિતાદિગ્ધૈર્વિપ્રકીર્ણૈશ્ચ કાઞ્ચનૈઃ । રરાજ સુભૃશં ભૂમિઃ શાન્તાર્ચિર્ભિરિવાનલૈઃ
લોહીથી લથપથ થયેલા કવચો અને ચાંદી-સોનાના વિખૂટા દાગીના ધરા પર ફેલાયા હતા, જેથી ધરા એવી તેજસ્વી લાગતી હતી, જાણે શાંત જ્યોતવાળો અગ્નિ ઝળહળતો હોય.
વિપ્રવિદ્ધૈઃ કલાપૈશ્ચ પતિતૈશ્ચ શરાસનૈઃ । વિપ્રકીર્ણૈઃ શરૈશ્ચૈવ રુક્મપુઙ્ખૈઃ સમન્તતઃ
ફેંકી દેવામાં આવેલા તુણીઓ, પડેલા ધનુષ અને ચારે બાજુ છૂટેલા સોનાની પાંખવાળા બાણોથી મેદાન છવાઈ ગયું હતું.
રથૈશ્ચ સર્વતો ભગ્નૈઃ કિઙ્કિણીજાલભૂષિતૈઃ । વાજિભિશ્ચ હતૈર્બાણૈઃ સ્રસ્તજિહ્વૈઃ સશોણિતૈઃ
ચારે બાજુ તૂટી પડેલા, ઘંટીઓથી શોભેલા રથો અને બાણોથી ઘાયલ, લોહીથી લથપથ, જીભ બહાર નીકળેલી ઘોડાઓ ધરા પર પડેલા હતા.
અનુકર્ષૈઃ પતાકાભિરુપાસઙ્ગૈર્ધ્વજૈરપિ । પ્રવીરાણાં મહાશઙ્ખૈર્વિપ્રકીર્ણૈશ્ચ પાણ્ડુરૈઃ
તે સ્થળે ગાડાંના જૂઆ, ફાટેલા ધ્વજાઓ, વિખેરાયેલા ધ્વજપટાકાઓ, વીર યોદ્ધાઓના મોટા શંખો અને ફેલાયેલા ફિક્કા આભૂષણોથી ઢંકાઈ ગયું હતું.
સ્રસ્તહસ્તૈશ્ચ માતઙ્ગૈઃ શયાનૈર્વિબભૌ મહી । નાનારૂપેરલંકારૈઃ પ્રમદેવાભ્યલઙ્કૃતા
મેદાનમાં હાથીઓ ઢળી પડેલા હતા, તેમના સુંડ ઢીલા પડી ગયા હતા, અને વિવિધ આભૂષણોથી શોભાયમાન હતા, જાણે કોઈ સ્ત્રી સુંદર રીતે સજાઈ હોય.
દન્તિભિશ્ચાપરૈસ્તત્ર સપ્રાણૈર્ગાઢવેદનૈઃ । કરૈઃ શબ્દં વિમુઞ્ચદ્ભિઃ શીકરં ચ મુહુર્મુહુઃ
અહીં બીજા કેટલાક જીવતા હાથીઓ ભારે પીડામાં હતા, તેઓ પોતાના સુંડથી અવાજ કરતા અને વારંવાર પાણી છાંટતા.
વિબભૌ તદ્રણસ્થાનં સ્યન્દમાનૈરિવાચલૈઃ। નાનારાગૈઃ કમ્બલૈશ્ચ પરિસ્તોમેશ્ચ દન્તિનામ્
એ યુદ્ધભૂમિ રંગબેરંગી કમ્બલોથી અને હાથીઓના શણગારથી ઢંકાઈ ગઈ હતી, જાણે પાણી વહેતા પર્વતોની જેમ તેજસ્વી લાગી રહી હતી.
વૈદૂર્યમણિદણ્ડૈશ્ચ પતિતૈરઙ્કુશૈઃ શુભૈઃ। ઘણ્ટાભિશ્ચ ગજેન્દ્રાણાં પતિતાભિઃ સમન્તતઃ
તે જમીન પર સુંદર વૈદૂર્યમણિથી શોભતા અંકુશો પડી ગયા હતા, અને મહારથી હાથીઓની ઘંટડીઓ પણ ચારે બાજુ છૂટેલી હતી.
વિપાટિતવિચિત્રાભિઃ કુથાભિરઙ્કુશૈસ્તથા। ગ્રૈવેયૈશ્ચિત્રરૂપૈશ્ચ રુક્મકક્ષ્યાભિરેવ ચ
ત્યાં ફાટેલી અને રંગબેરંગી ચામડાની આવરણો, અંકુશો, સુંદર ગળાપટ્ટા અને સુકામથી બનેલી સોનાની છાતીપટ્ટીઓ પણ પડી હતી.
યન્ત્રૈશ્ચ બહુધા ચ્છિન્નૈસ્તોમરૈશ્ચાપિ કાઞ્ચનૈઃ। `રરાજ સુભૃશં ભૂમિસ્તત્રતત્ર વિશાંપતે' અશ્વાનાં રેણુકપિલૈ રુક્મચ્છન્નૈરુરશ્છદૈઃ
અહીં-ત્યાં જમીન પર અનેક તૂટી ગયેલા યંત્રો, સોનાના ભાલા, અને ઘોડાઓના ધૂળથી ધૂંધળા થયેલા, સોનાથી ઢંકાયેલા છાતીપટ્ટા પડ્યા હતા, રાજા.
સાદિનાં ચ ભુજૈશ્છિન્નૈઃ પતિતૈઃ સાઙ્ગદૈસ્તથા। પ્રાસૈશ્ચ વિમલૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિમલાભિસ્તથર્ષ્ટિભિઃ
ત્યાં સવાર થયેલા વીરોનાં કપાઈ ગયેલા હાથ, જેમાં કાંડા પણ હતા, સાથે ચમકતા અને તીખા ભાલા તથા તેજસ્વી ભાલાં પણ છૂટેલા હતા.
ઉષ્ણીષૈશ્ચ તથા ચિત્રૈર્વિપ્રવિદ્ધૈસ્તતસ્તતઃ। વિચિત્રૈર્બાણવર્ષૈશ્ચ જાતરૂપપરિષ્કૃતૈઃ
ત્યાં રંગબેરંગી પાગડીઓ અને અનેક જગ્યાએ પડેલા સોનાથી શોભિત તીક્ષ્ણ બાણોના વરસાદ પણ ફેલાયેલા હતા.
અશ્વાસ્તરપરિસ્તોમૈ રાઙ્કવૈર્મૃદિતૈસ્તથા। નરેન્દ્રચૂડામણિભિર્વિચિત્રૈશ્ચ મહાધનૈઃ
ત્યાં ઘોડાંઓના બાંધકામના ઢગલા, જે તોડી નાંખવામાં આવ્યા હતા, અને રાજાઓના ઝગમગતા મોતીમુકુટ પણ ચારે તરફ છૂટા પડેલા હતા.
છત્રૈસ્તથાપવિદ્ધૈશ્ચ ચામરૈર્વ્યજનૈરપિ । પદ્મેન્દુદ્યુતિભિશ્ચૈવ વદનૈશ્ચારુકુણ્ડલૈઃ
ત્યાં ફેંકી દેવાયેલા છત્રો, ચામર અને પંખાં, તેમજ સુંદર કુંડળોથી શોભિત કમળ અને ચાંદની જેવી તેજસ્વી મુખમંડળો પણ જોવા મળતા હતા.
ક્લૃપ્તશ્મશ્રુભિરત્યર્થં વીરાણાં સમલઙ્કૃતૈઃ । અપવિદ્ધૈર્મહારાજ સુવર્ણાજ્જ્વલકુણ્ડલૈઃ
વીરોના સુંદર રીતે ગોઠવાયેલા દાઢીવાળા અને સજાવટથી ભરપૂર મુખમંડળો, તેમજ ફેંકી દેવાયેલા તેજસ્વી સોનાના કુંડળો પણ, હે મહારાજ, ત્યાં પડેલા હતા.
ગ્રહનક્ષત્રશબલા દ્યૌરિવાસીદ્વસુંધરા। એવમેતે મહાસેને મૃદિતે તત્ર ભારત
પૃથ્વી એ સમયે એવી લાગી રહી હતી જેમ કે આકાશમાં અનેક ગ્રહો અને તારાઓ છવાયેલા હોય. એ રીતે, હે ભારત, ત્યાં મહાસેનાનું સંપૂર્ણ નાશ થઈ ગયું.
પરસ્પરં સમાસાદ્ય તવ તેષાં ચ સંયુગે । તેષુ શ્રાન્તેષુ ભગ્નેષુ મૃદિતેષુ ચ ભારત
યુદ્ધમાં તારા લોકો અને તેમના લોકો એકબીજાને ભેળવાયા ત્યારે બંને પક્ષના યોદ્ધાઓ થાકી ગયા, તૂટી પડ્યા અને સંપૂર્ણપણે ચકનાચૂર થઈ ગયા, હે ભારત.
રાત્રિઃ સમભવત્તત્ર નાપશ્યામ તતોઽનુગાન્ । તતોઽવહારં સૈકન્યાનાં પ્રચુક્રુઃ કુરુપાણ્ડવાઃ
પછી રાત્રિ આવી ગઈ અને પછી અમને આપણા સાથીઓ દેખાતા રહ્યા નહીં. ત્યારબાદ કૌરવો અને પાંડવોએ પોતાની પોતાની સેના પાછી ખેંચવાનું શરૂ કર્યું.
ઘોરે નિશામુખે રૌદ્રે વર્તમાને મહાભયે। અવહારં તતઃ કૃત્વા સહિતાઃ કુરુપાણડ્વાઃ । ન્યવિશન્ત નિશાકાલે ગત્વા સ્વશિબિરં તદા
જ્યારે ભયાનક અને ભયભીત કરનાર રાત્રિ નજીક આવી રહી હતી અને બધે ભય છવાયો હતો, ત્યારે કૌરવો અને પાંડવો એકસાથે પોતાની પોતાની છાવણીમાં પાછા ગયા અને રાત્રિના સમયે ત્યાં આરામ કરવા બેઠા.
તતો દુર્યોધનો રાજા શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ। દુઃશાસનશ્ચ પુત્રસ્તે સૂતપુત્રશ્ચ દુર્જયઃ
પછી દુર્યોધન રાજા, સૌબલ શકુની, તમારો પુત્ર દુઃશાસન અને સુતપુત્ર દુર્જય એકઠા થયા.
સમાગમ્ય મહારાજ મન્ત્રં ચક્રુર્વિવક્ષિતમ્ । કથં પાણ્ડુસુતાઃ સઙ્ખ્યે જેતવ્યાઃ સગણા ઇતિ
મહારાજ, બધાએ ભેગા મળી, ચર્ચા કરી કે પાંડુપુત્રો અને તેમના સાથીઓને યુદ્ધમાં કેવી રીતે હરાવાય.
તતો દુર્યોધનો રાજા સર્વાંસ્તાનાહ મન્ત્રિણઃ । સૂતપુત્રં સમાભાષ્ય સૌબલં ચ મહાબલમ્
પછી દુર્યોધન રાજાએ પોતાના બધા મંત્રીઓ સાથે, સુતપુત્ર અને શક્તિશાળી શૌબલને સંબોધીને વાત કરી.
દ્રોણો ભીષ્મ કૃપઃ શલ્યઃ સૌમદત્તિશ્ચ સંયુગે। ન પાર્થાન્પ્રતિ બાધન્તે ન જાને કિંનુ કારણમ્
દ્રોણ, ભીષ્મ, કૃપ, શલ્ય અને સૌમદત્તિ યુદ્ધમાં પૃથાપુત્રો સામે જોરદાર પ્રહારો કરતા નથી; એનું કારણ મને સમજાતું નથી.
અવધ્યમાનાસ્તે ચાપિ ક્ષપયન્તિ બલં મમ। સોઽસ્મિ ક્ષીણબલઃ કર્ણ ક્ષીણશસ્ત્રશ્ચ સંયુગે
એ લોકો મારી સેના નાશ કરી રહ્યા છે, ભલે તેઓ પોતે મરતા નથી; કર્ણ, હવે મારી પાસે ન તો પૂરતી સેના રહી છે, ન તો યુદ્ધમાં હથિયારો.
દ્રોણસ્ય પ્રમુખે વીરા હતાસ્તે ભ્રાતરો મમ। ભીમસેનેન રાધેય મમ ચૈવ ચ પશ્યતઃ
દ્રોણની હાજરીમાં, રાધેય, મારા ભાઈઓને ભીમસેને મારી નાખ્યા, અને હું એ બધું જોઈ રહ્યો હતો.
નિકૃતઃ પાણ્ડવૈઃ શૂરૈરવધ્યૈર્દૈવતૈરપિ । સોઽહં સંશયમાપન્નઃ પ્રકરિષ્યે કથં રણમ્
પાંડવો તો એવા શૂરવીર છે કે દેવતાઓ પણ તેમને હરાવી શકે નહીં; એમણે મને હેરાન કરી નાખ્યો છે. હવે આ યુદ્ધ આગળ કેવી રીતે લડવું એ મને સમજાતું નથી.
તમબ્રવીન્મહારાજ સૂતપુત્રો નરાધિપમ્ । મા શોચ ભરતશ્રેષ્ઠ કરિષ્યેઽહં પ્રિયં તવ
મહારાજ, ત્યારે સુતપુત્રે રાજાને કહ્યું: 'હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, તમે ચિંતિત ન થાઓ, હું તમારું મનગમતું કામ પૂરું કરીશ.'
ભીષ્મઃ શાન્તનવસ્તૂર્ણમપયાતુ મહારણાત્ । નિવૃત્તે યુધિ ગાઙ્ગેયે ન્યસ્તશસ્ત્રે ચ ભારત
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ જલદી મહાયુદ્ધમાંથી પછડાવા જોઈએ; જ્યારે ગાંગેય યુદ્ધ છોડીને હથિયાર મૂકી દેશે, હે ભરતવંશી—
અહં પાર્થાન્હનિષ્યામિ સહિતાન્સર્વસોમકૈઃ । પશ્યતો યુધિ ભીષ્મસ્ય શપે સત્યેન તે નૃપ
હું પૃથાપુત્રો અને બધા સોમકોને યુદ્ધમાં, ભીષ્મની આંખ સામે, મારી નાખીશ; રાજા, હું તમને સત્ય વચન આપું છું.
પાણ્ડવેષુ દયાં નિત્યં સ હિ ભીષ્મઃ કરોતિ વૈ। અશક્તશ્ચ રણે ભીષ્મો જેતુમેતાન્મહારથાન્
ભીષ્મ તો પાંડવો પર હંમેશા દયા રાખે છે, અને એ મહારથીઓને યુદ્ધમાં હરાવવાની શક્તિ પણ ભીષ્મમાં નથી.