ભીમસેનો મહાબાહુર્નીલં નીલાઞ્જનપ્રભમ્।' આરોપ્ય સ્વરથં વીરો દુર્યોધનમપાદ્રવત્
ભીમસેન એ મહાબાહુવીરએ, નીલને, જેની કાંજી જેવી કાળી કાંજળી જેવી તેજસ્વી કાયાએ, પોતાના રથ પર બેસાડ્યો અને દુર્યોધન તરફ દોડ્યો.
ઘટોત્કચં ચ સંપ્રેક્ષ્ય રાક્ષસં ઘોરદર્શનમ્ ।। અભ્યધાવત તેજસ્વી ભારજ્વાજાત્મજસ્ત્વરન્
ઘટોત્કચને, જે ભયાનક દેખાવ ધરાવતો રાક્ષસ હતો, જોઈ ભીમપુત્ર તેજસ્વી યોદ્ધાએ ઝડપથી આગળ ધસી આવ્યો.
નિજઘાન ચ સંક્રુદ્ધો રાક્ષસાન્ભીમદર્શનાન્। યોઽભવન્નગ્રતઃ ક્રુદ્ધા રાક્ષસસ્ય પુરઃસરાઃ । વિમુખાંશ્ચૈવ તાન્દૃષ્ટ્વા દ્રૌણિચાપચ્યુતૈઃ શરૈઃ
તે ગુસ્સાથી, ભયાનક રૂપ ધરાવતાં જે રાક્ષસો ઘટોત્કચના આગેવાન હતા, તેમને માર્યા અને જ્યારે તેઓ ભાગવા લાગ્યા, ત્યારે દ્રૌણના ધનુષ્યમાંથી છોડેલા બાણોથી તેમને ભેદી નાખ્યા.
અક્રુદ્ધ્યત મહાકાયો ભૈમસેનિર્ઘટોત્કચઃ। પ્રાદુશ્ચક્રે તતો માયાં ઘોરરૂપાં સુદારુણામ્
ભીમપુત્ર ઘટોત્કચ, જે વિશાળ કાયાવાળો હતો, એ ગુસ્સે થયો નહિ; પણ તેણે ભયાનક અને ભયાવહ માયા રચી.
મોહયન્સમરે દ્રૌણિં માયાવી રાક્ષસાધિપઃ। તતસ્તે તાવકાઃ સર્વે માયયા વિમુખીકૃતાઃક
રાક્ષસાધિપતિ અને માયાવીએ યુદ્ધમાં દ્રૌણપુત્રને મૂંઝવણમાં મૂકી દીધો; અને તેની માયાથી તમારા બધા સૈનિકો ગૂંચવાઈ ગયા.
અન્યોન્યં સમપશ્યન્ત નિકૃત્તા મેદિનીતલે। વિચેષ્ટમાનાઃ કૃપણાઃ શોણિતેન પરિપ્લુતાઃ
મેદાન પર, તેઓ એકબીજાને દુશ્મન સમજીને જોઈ રહ્યા હતા, બિચારા, લોહીથી લથપથ અને પીડામાં તડપતા હતા.
દ્રોણં દુર્યોધનં શલ્યમશ્વત્થામાનમેવ ચ। પ્રાયશશ્ચ મહેષ્વાસા યે પ્રધાનાઃ સ્મ કૌરવાઃ
દ્રોણ, દુર્યોધન, શલ્ય, અશ્વત્થામા અને મોટાભાગના મુખ્ય કૌરવ મહાવીર ધનુર્ધર—
વિધ્વસ્તા રથિનઃ સર્વે ગજાશ્ચ વિનિપાતિતાઃ। હયાશ્ચૈવ હયારોહાઃ સન્નિકૃત્તાઃ સહસ્રશઃ
બધા રથયોદ્ધાઓ વિખેરાઈ ગયા, હાથીઓ ધરાશાયી થયા અને ઘોડા તથા તેમના સવારો હજારોની સંખ્યામાં કાપી નાખાયા.
તદ્દૃષ્ટ્વા તાવકં સૈન્યં વિદ્રુતં શિબિરં પ્રતિ। મમ પ્રાક્રોશતો રાજંસ્તથા દેવવ્રતસ્ય ચ
જ્યારે તમારું સૈન્ય ડરથી છાવણી તરફ ભાગતું હતું, ત્યારે હું અને દેવવ્રત, બંને, રાજા, ઉંચે અવાજે પુકાર્યા.
યુધ્યધ્વં મા પલાયધ્વં માયૈષા રાક્ષસી રણે। ઘટોત્કચપ્રમુક્તેતિ નાતિષ્ઠન્ત વિમોહિતાઃ
"યુદ્ધ કરો! ભાગો નહીં! આ તો યુદ્ધમાં રાક્ષસોની માયા છે, ઘટોત્કચે છોડી છે!" પણ ગૂંચવાયેલા સૈનિકો ઊભા રહી શક્યા નહીં.
નૈવ તે શ્રદ્દધુર્ભીતા વદતોરાવયોર્વચઃ । તાંશ્ચ પ્રદ્રવતો દૃષ્ટ્વા જયં પ્રાપ્તાશ્ચ પાણ્ડવાઃ
ભયભીત સૈનિકોએ અમારા શબ્દોમાં વિશ્વાસ ન કર્યો; અને તેમને ભાગતા જોઈ, પાંડવોને વિજય મળ્યો.
ઘટોત્કચેન સહિતાઃ સિંહનાદાન્પ્રચક્રિરે । શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષૈઃ સમન્તાન્નેદિરે ભૃશમ્
ઘટોત્કચ સાથે પાંડવો સિંહની જેમ ગર્જના કરવા લાગ્યા અને શંખ તથા ઢોલના ઘોંઘાટથી ચારે બાજુ ગુંજ ઉઠી.
એવં તવ બલં સર્વં હૈડિમ્બેન મહાત્મના। સૂર્યાસ્તમનવેલાયાં પ્રભગ્નં વિદ્રુતં દિશઃ
એ રીતે, હિડિમ્બપુત્ર મહાત્માએ, સૂર્યાસ્ત સમયે, તમારું આખું સૈન્ય તોડી નાખ્યું અને બધા દિશામાં વિખેરી દીધું.
તસ્મિન્મહતિ સંક્રન્દે રાજા દુર્યોધનસ્તદા। `પરાજયં રાક્ષસેન નામૃષ્યત પરંતપઃ।' ગાઙ્ગેયમુપસંગમ્ય વિનયેનાભિવાદ્ય ચ
એ મહાન ગુંજમાં, રાજા દુર્યોધન રાક્ષસથી મળેલી હાર સહન કરી શક્યો નહિ; તેણે ભીષ્મ પાસે જઈ, વિનમ્રતાથી નમન કર્યું.
તસ્ય સર્વં યથાવૃત્તમાખ્યાતુમુપચક્રમે। ઘટોત્કચસ્ય વિજયમાત્મનશ્ચ પરાજયમ્
પછી તેણે ઘટોત્કચના વિજય અને પોતાની હાર સહિત જે કંઈ બન્યું તે બધું કહવાનું શરૂ કર્યું.
કથયામાસ દુર્ધર્ષો વિનિઃશ્વસ્ય પુનઃપુનઃ । અબ્રવીચ્ચ તદા રાજન્ભીષ્મં કુરુપિતામહમ્
દુર્ધર્ષ દુર્યોધન વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતો હતો અને પછી ભીષ્મ, કુરુ પિતામહને સંબોધી બોલ્યો.
ભવન્તં સમુપાશ્રિત્ય દ્રોણં ચૈવ પિતામહ । પાણ્ડવૈર્વિગ્રહો ઘોરઃ સમારબ્ધો મયા પ્રભો
"પિતામહ, હું અને દ્રોણ, તમારો આધાર લઈને, પાંડવો સામે આ ભયાનક યુદ્ધ શરૂ કર્યું છે, પ્રભુ.
એકાદશ સમાખ્યાતા અક્ષૌહિણ્યશ્ચ યા મમ। નિદેશે તવ તિષ્ઠન્તિ મયા સાર્ધં પરંતપ
"મારી પાસે જે અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાઓ છે, તે તમારી આજ્ઞામાં મારી સાથે ઉભી છે, શત્રુહંતક.
સોઽહં ભરતશાર્દૂલ ભીમસેનપુરોગમૈઃ । ઘટોત્કચં સમાશ્રિત્ય પાણ્ડવૈર્યુધિ નિર્જિતઃ
હે ભરતવંશના વીર, હું ભીમસેનને આગળ રાખીને, ઘટોત્કચ પર આધાર રાખી, પાંડવો સાથેના યુદ્ધમાં હારી ગયો હતો.
તન્મે દહતિ ગાત્રાણિ શુષ્કવૃક્ષમિવાનલઃ । તદિચ્છામિ મહાભાગ ત્વત્પ્રસાદાત્પરંતપ
એ હારની આગ મારા શરીરને સુકા વૃક્ષને દહન કરતી અગ્નિ જેવી સળગાવે છે. હે ભાગ્યશાળી, તારી કૃપાથી હું એ દુઃખને જીતવા માંગું છું.
રાક્ષસાપશદં હન્તું સ્વયમેવ પિતામહ । ત્વાં સમાશ્રિત્ય દુર્ધર્ષં તન્મે કર્તું ત્વમર્હસિ
હું એ રાક્ષસના પુત્રને પોતે જ મારવા ઇચ્છું છું, પણ એ માટે તારો આશરો જોઈએ છે, હે અપરાજિત, તું મને એ તક આપવી જોઈએ.
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં રાજ્ઞો ભરતસત્તમ। દુર્યોધનમિદં વાક્યં ભીષ્મઃ શાન્તનવોઽબ્રવીત્
રાજાના આ વચન સાંભળીને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે દુર્યોધનને આ રીતે કહ્યું.
શૃણુ રાજન્મમ વચો યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ કૌરવ। યથા ત્વયા મહારાજ વર્તિતવ્યં પરંતપ
હે રાજા, હવે મારા વચન ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને જે કહેવા જઈ રહ્યો છું, એ પ્રમાણે, હે દુશ્મનને દહન કરનાર, તારે કેવી રીતે વર્તવું તે સમજ.
આત્મા રક્ષ્યસ્ત્વયા તાત સર્વાવસ્થાસ્વરિન્દમ। ધર્મરાજેન સંગ્રામસ્ત્વયા કાર્યઃ સદાઽનઘ
હે પુત્ર, તારે દરેક પરિસ્થિતિમાં પોતાનો બચાવ કરવો જોઈએ. હે પાપરહિત, તારે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર સાથે હંમેશા ધર્મપૂર્વક યુદ્ધ કરવું.
અર્જુનેન યમાભ્યાં વા ભીમસેનેન વા પુનઃ । અન્યૈર્વા પૃથિવીપાલૈ રાજા રાજાનમૃચ્છતિ
અર્જુન, યમદ્વય, ભીમસેન કે અન્ય રાજાઓ દ્વારા પણ, રાજા યુદ્ધમાં બીજા રાજાને ભેળવે છે.
ન તુ કાર્યસ્ત્વયા રાજન્હૈડિમ્બેન દુરાત્મા। અહં દ્રોણઃ કૃપો દ્રૌણિઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ। શલ્યશ્ચ વૃષસેનશ્ચ વિકર્ણશ્ચ મહારથઃ
પણ, હે રાજા, તારે હિડીંબાના દુષ્ટપુત્ર સાથે યુદ્ધ કરવું નહીં. હું, દ્રોણ, કૃપાચાર્ય, દ્રોણપુત્ર, સાત્વત કુળના કૃતવર્મા, શલ્ય, વૃશસેન અને મહારથી વિકર્ણ—
શેષાશ્ચ ભ્રાતરસ્ત્વન્યે દુઃશાસનપુરોગમાઃ। ત્વદર્થે પ્રતિયોત્સ્યામો રાક્ષસં તં મહાબલમ્
અને તારા બીજા બધા ભાઈઓ, દુશાસનને આગળ રાખીને, એ મહાબળવાન રાક્ષસ સામે તારા હિત માટે લડીશું.
રૌદ્રે તસ્મિન્રાક્ષસેન્દ્રે યદિ તે હૃચ્છયો મહાન્ । અયમાગચ્છતુ રણં તસ્ય યુદ્ધાય દુર્મતેઃ
જો તારા હૃદયમાં એ ભયાનક રાક્ષસરાજ સામે યુદ્ધ કરવાની મોટી ઇચ્છા હોય, તો એ દુષ્ટને યુદ્ધમાં બોલાવી લઈ આવો.
ભગદત્તો મહીપાલઃ પુરન્દરસમો યુધિ । એતાવદુક્ત્વા રાજાનં ભગદત્તમથાબ્રવીત્
ભગદત્ત નામનો રાજા, જે યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર સમાન છે—આ બધું કહીને, ભીષ્મે પછી ભગદત્તને સંબોધન કર્યું.
સમક્ષં પાર્થિવેન્દ્રસ્ય વાક્યં વાક્યવિશારદઃ। ગચ્છ શીઘ્રં મહારાજ હૈડિમ્બં યુદ્ધદુર્મદમ્
પાર્થિવરાજાની હાજરીમાં, વાક્પટુ ભીષ્મે કહ્યું: 'હે મહારાજ, તું જલદી જઈને યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત હિડીંબપુત્ર સામે જા.'