વાજપેયેષ્ટિસત્રાણાં સહસ્રૈશ્ચ સુસંભૃતૈઃ। દૃષ્ટ્વા શાકુન્તલો રાજા તર્પયિત્વા દ્વિજાન્ધનૈઃ
સુસંપન્ન હજારો વાજપેય અને સત્રીય યજ્ઞો કરીને, શાકુંતલના પુત્ર રાજાએ બ્રાહ્મણોને ધનથી તૃપ્ત કરીને આ બધું જોયું.
પુનઃ સહસ્રં પદ્માનાં કણ્વાય ભરતો દદૌ। જમ્બૂનદસ્ય શુદ્ધસ્ય કનકસ્ય મહાયશાઃ
પછી મહાપ્રસિદ્ધ ભરતે ફરીથી શુદ્ધ જાંબૂનદ સોનાની હજાર કમળ કણ્વને આપ્યા.
યસ્ય યૂપાઃ શતવ્યામાઃ પરિણાહેઽથ કાઞ્ચનાઃ। સહસ્રવ્યામમુદ્વૃદ્ધાઃ સેન્દ્રૈર્દેવૈઃ સમુચ્છ્રિતાઃ
જેના યજ્ઞસ્તંભો શતયામા પહોળા અને સોનાના હતા, અને સહસ્રયામા ઊંચા, જે ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ સાથે ઊભા કરાયા હતા.
સ્વલઙ્કૃતા ભ્રાજમાનાઃ સર્વરત્નૈર્મનોરમૈઃ। હિરણ્યં દ્વિરદાનશ્વાન્મહિષોષ્ટ્રગજાવિકમ્
સર્વ રત્નોથી શોભાયમાન અને સુંદર રીતે સજાવેલા; તેણે સોનું, હાથી, ઘોડા, મહિષ, ઊંટ, બળદ અને ગાયો દાનમાં આપ્યા.
દાસીદાસં ધનં ધાન્યં ગાઃ સુશીલાઃ સવત્સકાઃ। ભૂમિં યૂપસહસ્રાઙ્કાં કણ્વાય બહુદક્ષિણામ્
તેણે દાસી-દાસ, ધન, અનાજ, અને વાછરડાવાળી સારી ગાયો તથા યજ્ઞસ્તંભોથી ચિહ્નિત અને અનેક દાનવાળી જમીન કણ્વને આપી.
બહૂનાં બ્રહ્મકલ્પાનાં ધનં દત્ત્વા ક્રતૂન્બહૂન્। ગ્રામાન્ગૃહાણિ શુભ્રાણિ કોટિશોથાદદત્તદા
ઘણા બ્રહ્મા સમાન પુરુષોને ધન આપી અને અનેક યજ્ઞો કર્યા; એ સમયે તેણે કરોડો ગામડાં અને સુંદર મકાનો પણ દાનમાં આપ્યા.
ભરતાદ્ભારતી કીર્તિર્યેનેદં ભારતં કુલમ્।' ભરતસ્યાન્વયે જાતા દેવકલ્પા મહારથાઃ
ભરતના વંશમાંથી ભરતી નામની કીર્તિ ફેલાઈ, જેના દ્વારા આ ભરત કુળ ઊભું થયું. ભરતના વંશમાં દેવતાને સરખા મહાન રથીઓ જન્મ્યા હતા.
બહવો બ્રહ્મકલ્પાશ્ચ બભૂવુઃ ક્ષત્રસત્તમાઃ। તેષામપરિમેયાનિ નામધેયાનિ સન્ત્યુત
આમાંથી ઘણા ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ અને બ્રહ્માજી જેવા ગુણવાળા હતા. એમના નામો તો ગણ્યા પણ ન જાય એટલા છે.
તેષાં કુલે યથા મુખ્યાન્કીર્તયિષ્યામિ ભારત। મહાભાગાન્દેવકલ્પાન્સત્યાર્જવપરાયણાન્
હું હવે એ વંશના મુખ્ય, ભાગ્યશાળી, દેવતાસમાન અને સત્ય-સરળતામાં સ્થિર એવા પુરુષોના નામ કહું છું, હે ભરત.
ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભો રાજાસીત્પૃથિવીપતિઃ। મહાભિષગિતિ ખ્યાતઃ સત્યવાક્સત્યવિક્રમઃ
ઇક્ષ્વાકુ વંશના પ્રભુ, પૃથ્વીના રાજા મહાભિષક તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા. તેઓ સત્ય બોલતા અને સત્યમાં અડગ રહેતા હતા.
સોઽશ્વમેધસહસ્રેણ રાજસૂયશતેન ચ। તોષયામાસ દેવેશં સ્વર્ગં લેભે તતઃ પ્રભુઃ
તેમણે હજાર અશ્વમેઘ યજ્ઞો અને સો રાજસૂય યજ્ઞો કરીને દેવોના રાજાને પ્રસન્ન કર્યો અને પછી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.
તતઃ કદાચિદ્બ્રહ્માણમુપાસાંચક્રિરે સુરાઃ। તત્ર રાજર્ષયો હ્યાસન્સ ચ રાજા મહાભિષક્
પછી ક્યારેક દેવોએ બ્રહ્માજીનું પૂજન કર્યું. ત્યાં રાજર્ષિઓ હાજર હતા અને રાજા મહાભિષક પણ એમની સાથે હતા.
અથ ગઙ્ગા સરિચ્છ્રેષ્ઠા સમુપાયાત્પિતામહમ્। તસ્યા વાસઃ સમુદ્ધૂતં મારુતેન શશિપ્રભમ્
એ સમયે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગા પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે આવી. પવનથી એમના વસ્ત્ર ઊડી ગયા અને ચાંદની જેવી કાંતિથી તેજમાન થયા.
તતોઽભવન્સુરગણાઃ સહસાઽવાઙ્મુખાસ્તદા। મહાભિષક્તુ રાજર્ષિરશઙ્કો દૃષ્ટવાન્નદીમ્
એ જોઈને બધા દેવતાઓએ તરત જ મોઢું ફેરવી લીધું, પણ રાજર્ષિ મહાભિષક નિર્ભય થઈને ગંગાને જોઈ રહ્યા.
સોપધ્યાતો ભગવતા બ્રહ્મણા તુ મહાભિષક્। ઉક્તશ્ચ જાતો મર્ત્યેષુ પુનર્લોકાનવાપ્સ્યસિ
બ્રહ્માજી એ મહાભિષક પર રોષ પામી કહ્યું: 'હવે તું મનુષ્ય રૂપે જન્મ લેશે અને પછી જ ફરી લોકપ્રાપ્તિ થશે.'
યયા હૃતમનાશ્ચાસિ ગઙ્ગયા ત્વં હિ દુર્મતે। સા તે વૈ માનુષે લોકે વિપ્રિયાણ્યાચરિષ્યતિ
'ગંગાના રૂપે તારો મન મોહાઈ ગયું, એથી, હે મૂઢ, એ જ સ્ત્રી તને મનુષ્યલોકમાં દુઃખ આપશે.'
યદા તે ભવિતા મન્યુસ્તદા શાપાદ્વિમોક્ષ્યતે
'જ્યારે તને ક્રોધ આવશે ત્યારે આ શાપથી તું મુક્ત થાશે.'
પ્રતીપં રોચયામાસ પિતરં ભૂરિતેજસમ્। સા મહાભિષજં દૃષ્ટ્વા નદી દૈર્યાચ્ચ્યુતં નૃપમ્
ગંગાએ મહાભિષકને, જે તેજમાં અગ્નિ સમાન અને ધૈર્ય ગુમાવેલા હતા, જોઈને એમના પિતા પ્રતિપને પસંદ કર્યા.
તમેવ મનસા ધ્યાયન્ત્યુપાવૃત્તા સરિદ્વરા। સા તુ વિધ્વસ્તવપુષઃ કશ્મલાભિહતાન્નૃપ
એ શ્રેષ્ઠ નદી મનમાં એમનો સ્મરણ કરતી એમને મળવા આવી, પણ પોતે દુઃખથી વ્યાકુળ અને રૂપ ગુમાવી બેઠી હતી.
દદર્શ પથિ ગચ્છન્તી વસૂન્દેવાન્દિવૌકસઃ। તથારૂપાંશ્ચ તાન્દૃષ્ટ્વા પ્રપચ્છ સરિતાં વરા
માર્ગમાં જતા ગંગાએ વસુઓને, સ્વર્ગવાસી દેવતાઓને, એવા દુઃખી અવસ્થામાં જોયા. એમને જોઈને એ શ્રેષ્ઠ નદીએ પ્રશ્ન કર્યો.
કિમિદં નષ્ટરૂપાઃ સ્થ કચ્ચિત્ક્ષેમં દિવૌકસામ્। તામૂચુર્વસવો દેવાઃ શપ્તાઃ સ્મો વૈ મહાનદિ
'તમે આવાં રૂપ ગુમાવ્યા કેમ? દેવતાઓ બધાં સુખી તો છે ને?' ત્યારે વસુઓએ કહ્યું: 'હે મહાનદી, અમને શાપ લાગ્યો છે.'
અલ્પેઽપરાધે સંરમ્ભાદ્વસિષ્ઠેન મહાત્મના। વિમૂઢા હિ વયં સર્વે પ્રચ્છન્નમૃષિસત્તમમ્
'અમે એક નાનકડા અપરાધ માટે મહાત્મા વસિષ્ઠના ક્રોધથી શાપિત થયા, કારણ કે અમે મૂર્ખાઈથી એ મહાન ઋષિને છુપાવ્યો હતો.'
સન્ધ્યાં વસિષ્ઠમાસીનં તમત્યભિસૃતાઃ પુરા। તેન કોપાદ્વયં શપ્તા યોનૌ સંભવતેતિ હ
'કોઈ સમયે સંધ્યાકાળે વસિષ્ઠ બેઠેલા હતા, ત્યારે અમે એમને મળવા ગયા. એ સમયે એમણે ગુસ્સામાં અમને શાપ આપ્યો કે, "તમે મનુષ્ય યોનિમાં જન્મ લેશો."'
ન તચ્છક્યં નિવર્તયિતું યદુક્તં બ્રહ્મવાદિના। ત્વમસ્માન્માનુષી ભૂત્વા સૂષ્વ પુત્રાન્વસૂન્ભુવિ
'બ્રહ્મજ્ઞાની જે કહે છે એ પાછું લઈ શકાય નહીં. તું મનુષ્ય સ્ત્રી બનીને અમને, વસુઓને, પૃથ્વી પર પુત્રરૂપે જન્મ આપ.'
ન માનુષીણાં જઠરં પ્રવિશેમ વયં શુભે। ઇત્યુક્તા તૈશ્ચ વસુભિસ્તથેત્યુક્ત્વાઽબ્રવીદિદમ્
હે શુભે, આપણે માનવ સ્ત્રીઓના ગર્ભમાં પ્રવેશવું નહીં જોઈએ. વસુઓએ આવું કહ્યું ત્યારે તેણે સંમતિ આપી અને પછી આ શબ્દો કહ્યા.
પ્રતીપસ્ય સુતો રાજા શાન્તનુર્લોકવિશ્રુતઃ। ભવિતા માનુષે લોકે સ નઃ કર્તા ભવિષ્યતિ
પ્રતીપનો પુત્ર, શાંતનુ નામે, જે જગતમાં પ્રસિદ્ધ થશે, તે માનવોમાં જન્મ લેશે; એ આપણો કાર્યસાધક બનશે.
મમાપ્યેવં મતં દેવા યથા માં વદથાનઘાઃ। પ્રિયં તસ્ય કરિષ્યામિ યુષ્માકં ચેતદીપ્સિતમ્
હે પાપરહિતો, તમે જે રીતે કહ્યું એ જ મારી પણ ઈચ્છા છે. જો તમને એ ગમતું હોય તો, હું એને પ્રસન્ન કરું.
જાતાન્કુમારાન્સ્વાનપ્સુ પ્રક્ષેપ્તું વૈ ત્વમર્હસિ। યથા નચિરકાલં નો નિષ્કૃતિઃ સ્યાત્ત્રિલોકગે
જ્યારે પુત્રો જન્મે, ત્યારે તું તેમને પાણીમાં નાખજે, જેથી અમારો ત્રણેય લોકમાં મુકતિમાં વિલંબ ન થાય.
જિઘૃક્ષવો વયં સર્વે સુરભિં મન્દબુદ્ધયઃ। શપ્તા બ્રહ્મર્ષિણા તેન તાંસ્ત્વં મોચય ચાશુ નઃ
અમે બધા મંદબુદ્ધિથી સુરભી ગાયને પકડવાની ઈચ્છા રાખી હતી અને બ્રહ્મર્ષિએ અમને શાપ આપ્યો છે; તેથી, તું જલ્દી અમને એ શાપમાંથી મુક્ત કર.
એવમેતત્કરિષ્યામિ પુત્રસ્તસ્ય વિધીયતામ્। નાસ્ય મોઘઃ સઙ્ગમઃ સ્યાત્પુત્રહેતોર્મયા સહ
હું એમ જ કરીશ. એ માટે પુત્રનો જન્મ થવો જોઈએ, જેથી પુત્રની ઈચ્છાથી મારી સાથે થયેલો એનો સંયોગ વ્યર્થ ન જાય.