છિન્નહસ્તા મહાનાગાશ્છિન્નગાત્રાશ્ચ મારિષ । ક્રૌઞ્ચવદ્વ્યનદન્ભીતાઃ પૃથિવીમધિશેરતે
મોટા હાથીઓ, જેમના સુંડ અને અંગો કપાઈ ગયા હતા, ભયથી કાંકડા જેવી ચીસ પાડી, પૃથ્વી પર પડ્યા હતા.
નકુલઃ સહદેવશ્ચ હયાનીકમભિદ્રુતૌ। તે હયાઃ કાઞ્ચનાપીડા રુક્મભાણ્ડપરિચ્છદાઃ
નકુલ અને સહદેવ ઘોડાઓની સેના પર તૂટી પડ્યા; એ ઘોડાઓ સોનાની પાંખડી અને સોનાથી સજ્જ હતા.
વધ્યમાના વ્યદૃશ્યન્ત શતશોઽથ સહસ્રશઃ। પતિદ્ભિસ્તુરગૈ રાજન્સમાસ્તીર્યત મેદિની
એ ઘોડાઓ સૈંકડો અને હજારોમાં મારાતા દેખાયા, રાજા, અને એમના મૃતદેહોથી પૃથ્વી છવાઈ ગઈ.
નિર્જિહ્વૈશ્ચ શ્વસદ્ભિશ્ચ કૂજદ્ભિશ્ચ ગતાસુભિઃ । હયૈર્બભૌ નરશ્રેષ્ઠ નાનારૂપધરૈર્ધરા
પૃથ્વી, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, વિવિધ રૂપના ઘોડાઓથી ઝળહળી; કેટલાક જીભ વગર, કેટલાક ધમધમતા, કેટલાક રણકાર કરતા અને કેટલાક નિર્જીવ.
અર્જુનેન હતૈઃ સઙ્ખ્યે તથા ભારત રાજભિઃ । પ્રબભૌ વસુધા ઘોરા તત્રતત્ર વિશાંપતે
એ જ રીતે, ભારત, યુદ્ધમાં અર્જુન દ્વારા મારાયેલા રાજાઓના મૃતદેહોથી પૃથ્વી અનેક જગ્યાએ ભયાનક દેખાઈ.
રથૈર્ભગ્નૈર્ધ્વજૈશ્છિન્નૈર્નિકૃત્તૈશ્ચ મહાયુધૈઃ । ચામરૈર્વ્યજનૈશ્ચૈવ ચ્છત્રૈશ્ચ સુમહાપ્રભૈઃ
ટૂટી ગયેલા રથો, કપાયેલા ધ્વજ, ભાંગાયેલા મોટા હથિયારો, ચામર, પંખા અને ભવ્ય છત્રોથી પૃથ્વી છવાઈ હતી.
હરૈર્નિષ્કૈઃ સકેયૂરૈઃ શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ । ઉષ્ણીષૈરપવિદ્ધૈશ્ચ પતાકાભિશ્ચ સર્વશઃ
હાર, સોનાના નાણાં, કંગણ, કાનમાં કુંડળવાળા માથા, ફેંકી દીધેલા પાગ, અને દરેક જગ્યાએ વિખેરાયેલી ધ્વજોથી પૃથ્વી છવાઈ હતી.
અનુકર્ષૈઃ શુભૈ રાજન્યોક્રૈશ્ચૈવ સરશ્મિભિઃ । સંકીર્ણા વસુધા ભાતિ વસન્તે કુસુમૈરિવ
યોક, સુંદર રાજવી સજાવટ અને રશ્મીઓથી પૃથ્વી છવાઈ હતી, જાણે વસંતમાં ફૂલોની જેમ ઝળહળી.
એવમેષ ક્ષયો વૃત્તઃ પાણ્ડૂનામપિ ભારત। ક્રુદ્ધે શાન્તનવે ભીષ્મે દ્રોણે ચ રથસત્તમે
હે ભારત, ભીષ્મ અને દ્રોણ જેવા શાંતનુના પુત્ર અને મહાન રથયોધા ગુસ્સામાં આવ્યા ત્યારે પાંડવો પર પણ વિનાશ આવી ગયો.
અશ્વત્થામ્નિ કૃપે ચૈવ તથૈવ કૃતવર્મણિ। તથેતરેષુ ક્રુદ્ધેષુ તાવકાનામપિ ક્ષયઃ
એ જ રીતે, અશ્વત્થામા, કૃપ અને કૃતવર્મા તથા બીજા ઘણા ગુસ્સામાં આવ્યા ત્યારે તારા સૈન્ય પર પણ વિનાશ થયો.
વર્તમાને તથા રૌદ્રે રાજન્વીરવરક્ષયે। શકુનિઃ સૌબલઃ શ્રીમાન્પાણ્ડવાન્સમુપાદ્રવત્
રાજા, જ્યારે એ ભયાનક યુદ્ધમાં વીરોની હત્યા ચાલુ રહી, ત્યારે સુબલપુત્ર શકુની, જે ખૂબ પ્રસિદ્ધ હતો, પાંડવો સામે આગળ વધ્યો.
તથૈવ સાત્વતો રાજન્હાર્દિક્યઃ પરવીરહા। અભ્યદ્રવત સંગ્રામે પાણ્ડવાનાં વરૂથિનીમ્
એ જ રીતે, રાજા, સાત્વત વંશનો હાર્દિક્ય, શત્રુવીરોનો વિનાશક, યુદ્ધમાં પાંડવોની સૈન્ય પર હુમલો કર્યો.
તતઃ કામ્ભોજમુખ્યાનાં નદીજાનાં ચ વાજિનામ્ । આરટ્ટાનાં મહીજાનાં સિન્ધુજાનાં ચ સર્વશઃ
પછી, કાંભોજોના મુખ્ય યોધા, નદીકાંઠાના ઘોડેસવાર, આરટ્ટ, મહીજ અને સિંધુઓ— બધા જ,
વનાયુજાનાં શુભ્રાણાં તથા પર્વતવાસિનામ્ । વાજિનાં બહુભિઃ સઙ્ખ્યે સમન્તાત્પરિવારયન્
વનાયુજ, તેજસ્વી અને પર્વતોમાં રહેતા, ઘણા ઘોડાઓ સાથે યુદ્ધમાં四દિશામાં ઘેરી લીધા.
યે ચાપરે તિત્તિરિજા જવના વાતરંહસઃ । સુવર્ણાલઙ્કૃતૈરેતૈર્વર્મવદ્ભિઃ સુકલ્પિતૈઃ
અને બીજા— તિત્તિરીજ, પવનની જેમ ઝડપી, સોનાની આભૂષણોથી સજ્જ અને સુંદર કવચ પહેરેલા,
હયૈર્વાતજવૈર્મુખ્યૈઃ પાણ્ડવસ્ય સુતો બલી । અભ્યવર્તત તત્સૈન્યં હૃષ્ટરૂપઃ પરંતપાઃ
પવનની જેમ ઝડપી અને ઉત્તમ ઘોડાઓ સાથે, પાંડવનો શક્તિશાળી પુત્ર, દુશ્મનો માટે ભયજનક અને આનંદિત, એ સૈન્ય સામે આગળ વધ્યો.
અર્જુનસ્ય સુતઃ શ્રીમાનિરાવાન્નામ વીર્યવાન્ । સુતાયાં નાગરાજસ્ય જાતઃ પાર્થેન ધીમતા
અર્જુનનો પ્રસિદ્ધ પુત્ર, ઇરાવત નામે, વિદ્વાન પાર્થે અને સાપરાજાની પુત્રીમાંથી જન્મેલો હતો.
ઐરાવતેન સા દત્તા અનપત્યા મહાત્મના । પત્યૌ હતે સુપર્ણેન કૃપણા દીનચેતના
એ સ્ત્રી, સંતાનહીન અને મહાન આત્માવાળી, ઇરાવતને આપી દેવામાં આવી; પતિ સુપર્ણ દ્વારા મારવામાં આવ્યો ત્યારે એ દુઃખી અને નિરાશ થઈ ગઈ.
કાર્યાર્થં તાં ચ જગ્રાહ પાર્થઃ કામવશાનુગામ્ । એવમેષ સમુત્પન્નઃ પરક્ષેત્રેઽર્જુનાત્મજઃ
પાર્થે, ધર્મના કામ માટે અને ઇચ્છાને કારણે, એ સ્ત્રીને સ્વીકારી; એ રીતે અર્જુનનો પુત્ર પરદેશમાં જન્મ્યો.
સ નાગલોકે સંવૃદ્ધો માત્રા ચ પરિરક્ષિતઃ । પિતૃવ્યેણ પરિત્યક્તઃ પાર્થદ્વેષાદ્દુરાત્મના
એ પુત્ર સાપોના લોકમાં માતાની રક્ષા હેઠળ ઉછર્યો, પણ પાર્થે પ્રત્યે દ્વેષ રાખનારા દુષ્ટ કાકાએ તેને ત્યજી દીધો.
ખમુત્પત્ય મહારાજ નાગરાટ્ સત્યવિક્રમઃ । ઇન્દ્રલોકં જગામાશુ શ્રુત્વા તત્રાર્જુનં ગતમ્
મહાન શૂરવીર સાપરાજા, હે રાજા, આકાશમાં ઉડીને, અર્જુન ત્યાં હોવાની ખબર મળતાં જ, ઝડપથી ઇન્દ્રલોકમાં ગયો.
સોઽભિગમ્ય મહાબાહુઃ પિતરં સત્યવિક્રમઃ । અભ્યવાદયદવ્યગ્રો વિનયેન કૃતાઞ્જલિઃ
મહાન બાહુવાળા અને સત્યવીર, પોતાના પિતાને મળીને, વિનયપૂર્વક હાથ જોડીને, નિડરપણે અભિવાદન કર્યું.
ન્યવેદયત ચાત્માનમર્જુનસ્ય મહાત્મનઃ । ઇરાવાનસ્મિ ભદ્રં તે પુત્રશ્ચાહં તવ પ્રભો
એ મહાન અર્જુનને કહ્યું: 'હું ઇરાવત છું, તમારો પુત્ર છું, હે પ્રભુ— તમારું ભલું થાય.'
માતુઃ સમાગમો યશ્ચ તત્સર્વં પ્રત્યવેદયત્ । તચ્ચ સર્વં યથાવૃત્તમનુસસ્માર પાણ્ડવઃ
એ માતા સાથે થયેલી મુલાકાત અને બધું જ અર્જુનને કહ્યું; પાંડવે એ બધું યાદ કર્યું.
પરિષ્વજ્ય સુતં ચાપિ આત્મનઃ સદૃશં ગુણૈઃ । પ્રીતિમાનનયત્પાર્થો દેવરાજનિવેશનમ્
પાર્થે, ગુણોમાં પોતાના સમાન પુત્રને ગળે લગાવી, આનંદથી દેવરાજના નિવાસસ્થાનમાં લઈ ગયો.
સોઽર્જુનેન સમાજ્ઞપ્તો દેવલોકે તદા નૃપ । પ્રીતિપૂર્વં મહાબાહુઃ સ્વકાર્યં પ્રતિ ભારત
ત્યાં, દેવલોકમાં, અર્જુને પ્રેમપૂર્વક મહાન બાહુવાળાને પોતાના કામ વિશે માર્ગદર્શન આપ્યું.
સ ચાપિ નરશાર્દૂલઃ શાર્દૂલસમવિક્રમઃ।' અબ્રવીચ્ચ તદા પાર્થમયમસ્મિ તવાનઘ
માણસોમાં વાઘ જેવો, વાઘ જેવી હિંમત ધરાવતો એ યોદ્ધા, ત્યારે પાર્થને કહ્યું: 'હું અહીં છું, પાપરહિત, તું જે કહેશે એ હું કરું.'
સ્થિતઃ પ્રેષ્યશ્ચ પુત્રશ્ચ સર્વથા ત્વં પ્રશાધિ મામ્ । કં કરોમિ ચ તે કામં કં ચ કામં ત્વમિચ્છસિ
હું અહીં ઊભો છું, તારો સેવક અને તારો પુત્ર છું; તું મને જે કહેશે તે કરું. તારી ઇચ્છા શું છે? તું શું કરાવવું ઈચ્છે છે?
પરિષ્વજ્ય સુતં પ્રેમ્ણા વાસવિઃ પ્રત્યુવાચ તમ્। પ્રીતિપૂર્વં ચ કાર્યં ચ કાર્યા પ્રીતિશ્ચ માનદઃ
વાસવીએ પોતાના પુત્રને પ્રેમથી ગળે લગાવ્યો અને પ્રેમપૂર્વક કહ્યું: 'કામ પણ પ્રેમથી કરવું જોઈએ, માન આપનાર.'
યુદ્ધકાલે તુ સાહાય્યં દાતવ્યં નો ભવેદિતિ । બાઢમિત્યેવમુક્ત્વા તુ યુદ્ધકાલ ઇહાગતઃ
યુદ્ધ સમયે મદદ આપવી ન હતી; એ વાત સ્વીકારી, હવે યુદ્ધનો સમય આવી ગયો છે.