દૃષ્ટ્વા મે નિહતાન્પુત્રાન્બહૂનેકેન સઞ્જય । ભીષ્મો દ્રોણઃ કૃપશ્ચૈવ કિમકુર્વત સંયુગે
મારા ઘણા પુત્રો એક જ માણસ દ્વારા માર્યા ગયા, હે સંજય, તો ભીષ્મ, દ્રોણ અને કૃપાએ યુદ્ધમાં શું કર્યું?
અહન્યહનિ મે પુત્રાઃ ક્ષયં ગચ્છન્તિ સઞ્જય । મન્યેઽહં સર્વથા પુત્રાન્દૈવેનોપહતાન્ભૃશમ્
દિવસે દિવસે મારા પુત્રો વિનાશ પામે છે, હે સંજય; મને લાગે છે કે મારા પુત્રો સંપૂર્ણપણે ભાગ્યના મારથી પીડાઈ રહ્યા છે.
યત્ર મે તનયાઃ સર્વે જીયન્તે ન જયન્ત્યુત । યત્ર ભીષ્મસ્ય દ્રોણસ્ય કૃપસ્ય ચ મહાત્મનઃ
જ્યાં મારા બધા પુત્રો જીવતા છે, પણ જીતતા નથી; જ્યાં ભીષ્મ, દ્રોણ અને મહાન આત્માવાળા કૃપા છે,
સૌમદત્તેશ્ચ વીરસ્ય ભગદત્તસ્ય ચોભયોઃ । અશ્વત્થામ્નસ્તથા તાત શૂરાણામનિવર્તિનામ્
સૌમદત્તિ અને ભગદત્ત, અશ્વત્થામા, અને પછાત ન પડતા શૂરવીરોમાં, હે પિતા,
અન્યેષાં ચૈવ શૂરાણાં મધ્યગાસ્તનયા મમ । યદહન્યન્ત સંગ્રામે કિમન્યદ્ભાગધેયતઃ
અન્ય શૂરવીરોમાં પણ, મારા પુત્રો વચ્ચે હતા; જ્યારે તેઓ યુદ્ધમાં મર્યા, તો ભાગ્યે બીજું શું લાવી શકે?
ન હિ દુર્યોધનો મન્દઃ પુરા પ્રોક્તમબુધ્યત । વાર્યમાણો મયા તાત ભીષ્મેણ વિદુરેણ ચ
દુર્યોધન, મૂર્ખ, પહેલાં કહેલું સમજ્યો નહીં; હું, ભીષ્મ અને વિદુર તેને રોકતા હતા, હે પિતા.
ગન્ધાર્યા ચૈવ દુર્મેધાઃ સતતં હિતકામ્યયા । નાબુધ્યત પુરા મોહાત્તસ્ય પ્રાપ્તમિદં ફલમ્
ગાંધારી પણ હંમેશા તેના હિતની ઈચ્છા કરતી, બોલી હતી, પણ તે ભટકેલો પહેલાં સમજ્યો નહીં, મોહથી અંધ હતો; હવે તેને આ પરિણામ મળ્યું છે.
યદ્ભીમસેનઃ સમરે પુત્રાન્મમ વિચેતસઃ । અહન્યહનિ સંક્રુદ્ધો નયતે યમસાદનમ્
ભીમસેન, યુદ્ધમાં ક્રોધિત, રોજે રોજ મારા ભટકેલા પુત્રોને યમના ઘર તરફ મોકલે છે.
ઇદં તત્સમનુપ્રાપ્તં ક્ષત્તુર્વચનમુત્તમમ્ । ન બુદ્ધવાનસ્મિ વિભો પ્રોચ્યમાનમિદં તદા
આ તો આવી ગયું છે—ક્ષત્રિયે કહેલા ઉત્તમ શબ્દો; એ સમયે બોલવામાં આવ્યા હતા, પણ હું, હે સ્વામી, સમજ્યો નહીં.
નિવારય સુતં દ્યૂતાત્પાણ્ડવાન્મા દ્રુહેતિ ચ । સુહૃદાં હિતકામાનાં બ્રુવતાં તત્તદેવ ચ
‘તમારા પુત્રને જુગારથી રોકો, પાંડવો સાથે દુશ્મનાઈ ન કરો’—મિત્રોના હિત ઈચ્છનારોએ એમ કહ્યું, અને દરેકે એ જ કહ્યું.
ન શૃણોમિ પુરા વાક્યં મર્ત્યઃ પથ્યમિવૌષધમ્ । તદિદં સમનુપ્રાપ્તં વચનં સાધુ ભાષિતમ્
હું પહેલાં એ શબ્દો સાંભળ્યા નહીં, જેમ કોઈ માનવ ઉપયોગી દવા અવગણે; હવે એ સારા શબ્દો સાચા થયા છે.
વિદુરદ્રોણભીષ્માણાં તથાઽન્યેષાં હિતૈષિણામ્ । અકૃત્વા વચનં પથ્યં ક્ષયં ગચ્છન્તિ કૌરવાઃ
વિદુર, દ્રોણ, ભીષ્મ અને અન્ય હિત ઈચ્છનારોના ઉપયોગી શબ્દો ન માનીને, કૌરવો વિનાશ તરફ જાય છે.
તદેતત્સમતિક્રાન્તં પૂર્વમેવ હિ સઞ્જય। તસ્માન્મે વદ તત્ત્વેન યથા યુદ્ધમવર્તત
આ તો પહેલેથી જ પાર થઈ ગયું છે, હે સંજય; તેથી, મને સાચું કહો કે યુદ્ધ કેવી રીતે ચાલ્યું.
મધ્યાહ્ને મુમહારૌદ્રઃ સંગ્રામઃ સમુપદ્યત। લકક્ષયકરો રાજંસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ
મધ્યાહ્ને, ભયાનક અને ભયાવહ યુદ્ધ શરૂ થયું, જે સૈન્યનો વિનાશ લાવ્યું; હે રાજા, હું કહું છું, સાંભળો.
તતઃ સર્વાણિ સૈન્યાનિ ધર્મપુત્રસ્ય શાસનાત્। સંરબ્ધાન્યભ્યવર્તન્ત ભીષ્મમેવ જિઘાંસયા
પછી, ધર્મપુત્રના આદેશથી, બધા સૈન્યોએ ઉગ્ર બનીને ભીષ્મને મારવા આગળ વધ્યા.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ શિખણ્ડી ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ । યુક્તાનીકા મહારાજ ભીષ્મમેવ સમભ્યયુઃ
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શિખંડી અને મહારથી સાથીકી, સજ્જ સૈન્ય સાથે, હે રાજા, ભીષ્મ સામે આગળ વધ્યા.
વિરાટો દ્રુપદશ્ચૈવ સહિતાઃ સર્વસોમકૈઃ । અભ્યદ્રવન્ત સંગ્રામે ભીષ્મમેવ મહારથમ્
વિરાટ અને દ્રુપદ, બધા સોમકાઓ સાથે, યુદ્ધમાં ભીષ્મ મહારથી સામે દોડી આવ્યા.
કેકયા ધૃષ્ટકેતુશ્ચ કુન્તિભોજશ્ચ દંશિતઃ । શુક્તાનીકા મહારાજ ભીષ્મમેવ સમભ્યયુઃ
કેકય, ધૃષ્ટકેતુ અને ભયંકર કુંતિભોજ, સજ્જ સૈન્ય સાથે, હે રાજા, ભીષ્મ સામે આગળ વધ્યા.
અર્જુનો દ્રૌપદશ્ચૈવ કુન્તિભોજશ્ચ દંશિતઃ । દુર્યોધનસમાદિષ્ટાન્રાજ્ઞઃ સર્વાન્સમભ્યયુઃ
અર્જુન, દ્રૌપદીપુત્ર અને ભયંકર કુંતિભોજ, બધા રાજા દુર્યોધનના આદેશથી, સામેના બધા સામે આગળ વધ્યા.
અભિમન્યુસ્તથા શૂરો હૈડિમ્બશ્ચ મહારથઃ । ભીમસેનશ્ચ સંક્રુદ્ધસ્તેઽભ્યધાવન્ત કૌરવાન્
અભિમન્યુ, શૂરવીર, અને હિડીમ્બ મહારથી, સાથે ક્રોધિત ભીમસેન, કૌરવો સામે દોડી આવ્યા.
ત્રિધાભૂતૈરવધ્યન્ત પાણ્ડવૈઃ કૌરવા યુધિ। તથૈવ કૌરવૈ રાજન્નવધ્યન્ત પરે રણે
યુદ્ધમાં પાંડવોએ ત્રણ ભાગમાં કૌરવોને માર્યા, રાજા, અને એ જ રીતે કૌરવો પણ સામેના પક્ષને યુદ્ધમાં માર્યા.
દ્રોણસ્તુ રથિનાં શ્રેષ્ઠઃ સોમકાન્સૃઞ્જયૈઃ સહ । અભ્યધાવત સંક્રુદ્ધઃ પ્રેષયિષ્યન્યમક્ષયમ્
પછી રથયોધ્ધાઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણ, ક્રોધથી ભરેલો, સોમક અને શ્રિન્જયાઓ પર તૂટી પડ્યો, એમને નાશ કરવા માટે.
તત્રાક્રન્દો મહાનાસીત્સૃઞ્જયાનાં મહાત્માનામ્ । વધ્યતાં સમરે રાજન્ભારદ્વાજેન ધન્વિના
ત્યાં શ્રિન્જયાઓ, જે મહાન આત્માવાળા હતા, યુદ્ધમાં ભારદ્વાજપુત્ર ધનુર્ધરી દ્વારા મારાતા, મોટો રડવાનો અવાજ ઊઠ્યો, રાજા.
દ્રોણેન નિહતાસ્તત્ર ક્ષત્રિયા બહવો રણે। વિચેષ્ટન્તો હૃદૃશ્યન્ત વ્યાધિક્લિષ્ટા વરા ઇવ
યુદ્ધમાં દ્રોણ દ્વારા ઘણા ક્ષત્રિયોએ માર ખાધો; એ ઘાયલ થઈને પીડામાં વળાંગતા, સુંદર સાપની જેમ દેખાતા હતા.
કૂજતાં ક્રન્દતાં ચૈવ સ્તનતાં ચૈવ ભારત। અનિશં શુશ્રુવે શબ્દઃ ક્ષુત્ક્લિષ્ટાનાં નૃણામિવ
કૂજતા, રડતા અને કરૂણ અવાજ કરતા માણસોની અવાજ સતત સંભળાતી, ભારત, જાણે ભૂખથી પીડાતા લોકોની જેમ.
તથૈવ કૌરવેયાણાં ભીમસેનો મહાબલઃ । ચકાર કદનં ઘોરં ક્રુદ્ધઃ કાલ ઇવાપરઃ
એ જ રીતે, મહાબળવાન ભીમસેન, ક્રોધથી ભરેલો, કૌરવોમાં ભયંકર સંહાર કર્યો, જાણે બીજા કાળદેવ.
વધ્યતાં તત્ર સૈન્યાનામન્યોન્યેન મહારણે । પ્રાવર્તત નદી ઘોરા રુધિરૌઘપરવાહિની
મહાયુદ્ધમાં, એકબીજાને મારતા સૈનિકોમાં, ભયાનક નદી વહેવા લાગી, જે લોહીના પ્રવાહોથી ભરેલી હતી.
સ સંગ્રામો મહારાજ ઘોરરૂપોઽભવન્મહાન્ । કુરૂણાં પાણડવાનાં ચ યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનઃ
એ યુદ્ધ, મહારાજા, ભયાનક અને વિશાળ રૂપે ફેલાયું, કુરુ અને પાંડવ બંને માટે યમરાજના રાજ્યને વધારતું.
તતો ભીમો રણે ક્રુદ્ધો રભસશ્ચ વિશેષતઃ। ગજાનીકં સમાસાદ્ય પ્રેષયામાસ મૃત્યવે
પછી ભીમ, યુદ્ધમાં ખાસ ગુસ્સામાં અને ઉત્સાહથી, હાથીઓની સેના પર તૂટી પડ્યો અને એમને મૃત્યુ તરફ ધકેલ્યા.
તત્ર ભારત ભીમેન નારાચાભિહતા ગજાઃ । પેતુર્નેદુશ્ચ સેદુશ્ચ દિશશ્ચ પરિબભ્રમુઃ
ત્યાં, ભીમ દ્વારા લોખંડના બાણોથી ઘાયલ થયેલા હાથીઓ, પતન પામ્યા, ગર્જના કર્યા, ચીસ પાડી અને દિશાઓમાં ભટક્યા.