સ શરઃ પણ્ડિતં હત્વા વિવેશ ધરણીતલમ્ । યથા નરં નિહત્યાશુ ભુજગઃ કાલચોદિતઃ
એ બાણ પંડિતકને મારીને જમીનમાં ઘૂસી ગયો, જેમ કાળના પ્રેરિત સાપ માણસને ઝડપથી ડંખે છે.
વિશાલાક્ષશિરશ્છિત્ત્વા પાતયામાસ ભૂતલે। ત્રિભિઃ શરૈરદીનાત્મા સ્મરન્ક્લેશં પુરાતનમ્
અડીખમ ભીમે, જૂના દુઃખ યાદ કરી, ત્રણ બાણથી વિશાલાક્ષનું માથું કાપી જમીન પર પાડી દીધું.
મહોદરં મહેષ્વાસં નારાચેન સ્તનાન્તરે । વિવ્યાધ સમરે રાજન્સ હતો ન્યપતદ્ભુવિ
યુદ્ધમાં, ભીમે મહોદર મહાબળવાન ધનુર્ધારીને પહોળા બાણથી છાતીમાં ઘાયલ કર્યો અને એ જમીન પર મરી પડ્યો, હે રાજા.
આદિત્યકેતોઃ કેતું ચ ચ્છિત્ત્વા બાણેન સંયુગે । ભલ્લેન ભૃશતીક્ષ્ણેન શિરશ્ચિચ્છેદ ભારત
યુદ્ધમાં, ભીમે આદિત્યકેતુનો ધ્વજ બાણથી કાપી નાખ્યો અને ખૂબ તીખા પહોળા બાણથી તેનું માથું પણ કાપી નાખ્યું, હે ભારત.
બહ્વાશિનં તત ભીમઃ શરેણાનતર્વણા । પ્રેષયામાસ સંક્રુદ્ધો યમસ્ય સદનં પ્રતિ
પછી ભીમે ગુસ્સામાં, વધુ ખાવાવાળાને તીક્ષ্ণ બાણથી ઘાયલ કરી, તેને યમના ઘર તરફ મોકલી દીધો.
પ્રદુદ્રુવુસ્તતસ્તેઽન્યે પુત્રાસ્તવ વિશાંપતે । મન્યમાના હિ તત્સત્યં સભાયાં તસ્ય ભાષિતમ્
એ સમયે, બાકીના તમારા પુત્રો, હે લોકોના રાજા, એ સભામાં કહેલું સાચું થતું જણાઈ, એમ માનીને ભાગી ગયા.
તતો દુર્યોધનો રાજા ભ્રાતૃવ્યસનકર્શિતઃ। અબ્રવીત્તાવકાન્યોધાન્ભીમોઽયં વધ્યતામિતિ
પછી, રાજા દુર્યોધન, ભાઈઓના દુઃખથી પીડાઈ, તમારા યોદ્ધાઓને કહ્યું, 'આ ભીમને મારી નાખો.'
એવમેતે મહેષ્વાસાઃ પુત્રાસ્ત્વ વિશાંપતે । ભ્રાતૄન્સંદૃશ્ય નિહતાન્પ્રસ્મરંસ્તે હિ તદ્વચઃ
એ રીતે, હે લોકોના રાજા, તમારા પુત્રો, જે મહાન ધનુષધારી હતા, ભાઈઓને મરેલા જોઈ, એ જ વચન યાદ કર્યા.
યદુક્તવાન્મહાપ્રાજ્ઞઃ ક્ષત્તા હિતમનામયમ્ । તદિદં સમનુપ્રાપ્તં વચનં દિવ્યદર્શિનઃ
વિદુરે, જે તમારી ભલાઈ માટે ચિંતિત હતા, પહેલાં જે વચન કહ્યું હતું, એ દિવ્યદ્રષ્ટિ ધરાવનારનું વચન હવે સાચું થયું છે.
લોભમોહસમાવિષ્ટઃ પુત્રપ્રીત્યા જનાધિપ। ન બુધ્યસે પુરા યત્તત્તથ્યમુક્તં વચો મહત્
લોભ અને મોહમાં ફસાઈ, પુત્રપ્રેમમાં, હે રાજા, તમે પહેલાં કહેવામાં આવેલું મોટું અને સાચું વચન સમજ્યા નહોતા.
તથૈવ ચ વધાર્થાય પુત્રાણાં પાણ્ડવો બલી। નૂનં જાતો મહાબાહુર્યથા હન્તિ સ્મ કૌરવાન્
ખરેખર, એવું લાગે છે કે પાંડુપુત્ર, જે શક્તિશાળી છે, તમારા પુત્રોના વિનાશ માટે જ જન્મ્યા છે, કેમ કે તે કૌરવોને એક પછી એક મારી રહ્યો છે.
તતો દુરયોધનો રાજા ભીષ્મમાસાદ્ય સંયુગે। દુઃખેન મહતાઽઽવિષ્ટો વિલલાપ સુદુઃખિતઃ
પછી, રાજા દુર્યોધન, યુદ્ધમાં ભીષ્મ પાસે ગયો, અને ભારે દુઃખથી પીડાઈ, ખૂબ દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યો.
નિહતા ભ્રાતરઃ શૂરા ભીમસેનેન મે યુધિ। યતમાનાસ્તથાન્યેઽપિ હન્યન્તે સર્વસૈનિકાઃ
મારા શૂરવીર ભાઈઓ ભીમસેન દ્વારા યુદ્ધમાં માર્યા ગયા છે, અને બીજા પ્રયત્ન કરે છે છતાં, મારા બધા સૈનિકો પણ મરતા જાય છે.
ભવાંશ્ચ મધ્યસ્થતયા નિત્યમસ્માનુપેક્ષતે। સોઽહં કુપથમારૂઢઃ પશ્ય દૈવમિદં મમ
અને તમે, હંમેશા મધ્યસ્થ રહી, અમને અવગણો છો; તેથી હું, ખોટા રસ્તે ચાલીને, મારા ભાગ્યને જોઈ રહ્યો છું.
એતચ્છ્રુત્વા વચઃ ક્રૂરં પિતા દેવવ્રતસ્તવ। દુર્યોધનમિદં વાક્યમબ્રવીત્સમાશ્રુલોચનઃ
આ કઠોર વચન સાંભળી, તમારા પિતા દેવવ્રત, આંખોમાં આંસુ લઈને, દુર્યોધનને આ રીતે બોલ્યા.
ઉક્તમેતન્મયા પૂર્વં દ્રોણેન વિદુરેણ ચ । ગાન્ધાર્યા ચ યશસ્વિન્યા તત્ત્વં તાત ન બુદ્ધવાન્
આ વાત હું, દ્રોણ, વિદુર અને યશસ્વી ગાંધારીએ પહેલાં કહી હતી; પણ, બાલક, તું એ સાચી વાત સમજ્યો નહોતો.
સમયશ્ચ મયા પૂર્વં કૃતો વૈ શત્રુકર્શન । નાહંયુધિ નિયોક્તવ્યો નાપ્યાચાર્યઃ કથંચના
અને, હે દુશ્મનોને હરાવનાર, મેં પહેલાં વચન આપ્યું હતું: હું કે આચાર્ય, યુદ્ધમાં કદી પણ નિમણૂક ન કરવો.
યય હિ ધર્તરાષ્ટ્રાણાં ભીમો દ્રક્ષ્યતિ સંયુગે। હનિષ્યતિ રણે નિત્યં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
જ્યારે સુધી ભીમ યુદ્ધમાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને જોઈ રહ્યો છે, તે સતત તેમને મારી રહ્યો છે; આ હું તને સાચું કહું છું.
સ ત્વં રાજન્સ્થિરો ભૂત્વા રણે કૃત્વા દૃઢાં મતિમ્ । યોધયસ્વ રણે પાર્થાન્સ્વર્ગં કૃત્વા પરાયણમ્
તેથી, હે રાજા, યુદ્ધમાં સ્થિર રહી, મન મજબૂત કરીને, પાંડુપુત્રો સામે લડ, અને સ્વર્ગને પોતાનું ધ્યેય બનાવ.
ન શક્યઃ પાણ્ડવા જેતું સેન્દ્રૈરપિ સુરાસુરૈઃ । તસ્માદ્યુદ્ધે સ્થિરાં કૃત્વા મતિં યુદ્ધ્યસ્વ ભારત
પાંડવોને જીતવું શક્ય નથી, ઈન્દ્ર સાથે દેવો અને દાનવો પણ નહિ; તેથી, હે ભારત, યુદ્ધમાં મન સ્થિર રાખી, લડ.
દૃષ્ટ્વા મે નિહતાન્પુત્રાન્બહૂનેકેન સઞ્જય । ભીષ્મો દ્રોણઃ કૃપશ્ચૈવ કિમકુર્વત સંયુગે
મારા ઘણા પુત્રો એક જ માણસ દ્વારા માર્યા ગયા, હે સંજય, તો ભીષ્મ, દ્રોણ અને કૃપાએ યુદ્ધમાં શું કર્યું?
અહન્યહનિ મે પુત્રાઃ ક્ષયં ગચ્છન્તિ સઞ્જય । મન્યેઽહં સર્વથા પુત્રાન્દૈવેનોપહતાન્ભૃશમ્
દિવસે દિવસે મારા પુત્રો વિનાશ પામે છે, હે સંજય; મને લાગે છે કે મારા પુત્રો સંપૂર્ણપણે ભાગ્યના મારથી પીડાઈ રહ્યા છે.
યત્ર મે તનયાઃ સર્વે જીયન્તે ન જયન્ત્યુત । યત્ર ભીષ્મસ્ય દ્રોણસ્ય કૃપસ્ય ચ મહાત્મનઃ
જ્યાં મારા બધા પુત્રો જીવતા છે, પણ જીતતા નથી; જ્યાં ભીષ્મ, દ્રોણ અને મહાન આત્માવાળા કૃપા છે,
સૌમદત્તેશ્ચ વીરસ્ય ભગદત્તસ્ય ચોભયોઃ । અશ્વત્થામ્નસ્તથા તાત શૂરાણામનિવર્તિનામ્
સૌમદત્તિ અને ભગદત્ત, અશ્વત્થામા, અને પછાત ન પડતા શૂરવીરોમાં, હે પિતા,
અન્યેષાં ચૈવ શૂરાણાં મધ્યગાસ્તનયા મમ । યદહન્યન્ત સંગ્રામે કિમન્યદ્ભાગધેયતઃ
અન્ય શૂરવીરોમાં પણ, મારા પુત્રો વચ્ચે હતા; જ્યારે તેઓ યુદ્ધમાં મર્યા, તો ભાગ્યે બીજું શું લાવી શકે?
ન હિ દુર્યોધનો મન્દઃ પુરા પ્રોક્તમબુધ્યત । વાર્યમાણો મયા તાત ભીષ્મેણ વિદુરેણ ચ
દુર્યોધન, મૂર્ખ, પહેલાં કહેલું સમજ્યો નહીં; હું, ભીષ્મ અને વિદુર તેને રોકતા હતા, હે પિતા.
ગન્ધાર્યા ચૈવ દુર્મેધાઃ સતતં હિતકામ્યયા । નાબુધ્યત પુરા મોહાત્તસ્ય પ્રાપ્તમિદં ફલમ્
ગાંધારી પણ હંમેશા તેના હિતની ઈચ્છા કરતી, બોલી હતી, પણ તે ભટકેલો પહેલાં સમજ્યો નહીં, મોહથી અંધ હતો; હવે તેને આ પરિણામ મળ્યું છે.
યદ્ભીમસેનઃ સમરે પુત્રાન્મમ વિચેતસઃ । અહન્યહનિ સંક્રુદ્ધો નયતે યમસાદનમ્
ભીમસેન, યુદ્ધમાં ક્રોધિત, રોજે રોજ મારા ભટકેલા પુત્રોને યમના ઘર તરફ મોકલે છે.
ઇદં તત્સમનુપ્રાપ્તં ક્ષત્તુર્વચનમુત્તમમ્ । ન બુદ્ધવાનસ્મિ વિભો પ્રોચ્યમાનમિદં તદા
આ તો આવી ગયું છે—ક્ષત્રિયે કહેલા ઉત્તમ શબ્દો; એ સમયે બોલવામાં આવ્યા હતા, પણ હું, હે સ્વામી, સમજ્યો નહીં.
નિવારય સુતં દ્યૂતાત્પાણ્ડવાન્મા દ્રુહેતિ ચ । સુહૃદાં હિતકામાનાં બ્રુવતાં તત્તદેવ ચ
‘તમારા પુત્રને જુગારથી રોકો, પાંડવો સાથે દુશ્મનાઈ ન કરો’—મિત્રોના હિત ઈચ્છનારોએ એમ કહ્યું, અને દરેકે એ જ કહ્યું.