શિરાંસિ રથિનાં ભીષ્મઃ પાતયામાસ સંયુગે। તાલેભ્યઃ પરિપક્વાનિ ફલાનિ કુશલો નરઃ
યુદ્ધમાં ભીષ્મે રથયોધ્ધાઓના માથાં ધરતી પર પડાડી દીધાં, જેમ કુશળ માણસ તાડના વૃક્ષ પરથી પાકેલા ફળ તોડી લે છે.
પતદ્ભિશ્ચ મહારાજ શિરોભિર્ધરણીતલે। બભૂવ તુમુલઃ શબ્દઃ પતતામશ્મનામિવ
મહારાજા, જ્યારે માથાં જમીન પર પડતાં, ત્યારે ભારે અવાજ ઊઠ્યો, જાણે પથ્થરો પડતાં ઘમ્મરાટ થાય છે.
તસ્મિન્સુતુમુલે યુદ્ધે વર્તમાને ભયાનકે। સર્વેષામેવ સૈન્યાનામાસીદ્વ્યતિકરો મહાન્
એ અત્યંત ભયાનક અને ગજબના ઘમાસાન યુદ્ધમાં બધાં સૈનિકોમાં મોટો ગડબડાટ ફેલાયો.
ભિન્નેષુ તેષુ વ્યૂહેષુ ક્ષત્રિયા ઇતરેતરમ્ । એકમેકં સમાહૂય યુદ્ધાયૈવાવતસ્થિરે
જ્યારે યુદ્ધની રચનાઓ તૂટી ગઈ, ત્યારે ક્ષત્રિયોએ એકબીજાને લલકાર્યા અને દરેકે પોતાના સામે વીરને યુદ્ધ માટે બોલાવ્યો.
શિખણ્ડી તુ સમાસાદ્ય ભરતાનાં પિતામહમ્ । અભિદુદ્રાવ વેગેન તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્
શિખંડી તો ભરતોના પિતામહ પાસે પહોંચીને ઝડપથી દોડી ગયો અને 'ઊભા રહો, ઊભા રહો!' એમ બોલ્યો.
અનાદૃત્ય તતો ભીષ્મસ્તં શિખણ્ડિનમાહવે । પ્રયયૌ સૃઞ્જયાન્ક્રુદ્ધઃ સ્ત્રીત્વં તસ્ય વિચિન્તયન્
પછી ભીષ્મે યુદ્ધમાં શિખંડીને અવગણ્યો અને તેની સ્ત્રીભાવના વિચારતાં ગુસ્સે થઈને શ્રુંજયો સામે ધસી ગયા.
સૃંજયાસ્તુ તતો દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટં ભીષ્મ મહારણે । સિંહનાદાંશ્ચ વિવિધાંશ્ચક્રુઃ શઙ્ખવિમિશ્રિતાન્
પછી શ્રુંજયોએ મહાયુદ્ધમાં આનંદિત ભીષ્મને જોઈને વિવિધ પ્રકારના સિંહના ગર્જના અને શંખના અવાજ સાથે ઉઠાવ્યા.
તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં વ્યતિષક્તરથદ્વિપમ્ । પશ્ચિમાં દિશમાસાદ્ય સ્થિતે સવિતરિ પ્રભો
પછી રથ અને હાથીઓ એકબીજામાં ભળી ગયા અને યુદ્ધ શરૂ થયું, જયારે પ્રભુ, સૂર્ય પશ્ચિમ દિશામાં ઊભો હતો.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽથ પાઞ્ચાલ્યઃ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ । પીડયન્તૌ ભૃશં સૈન્યં શક્તિતોમરવૃષ્ટિભિઃ
પછી પંચાળનો ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને મહારથી સાત્યકી બન્નેએ ભાલા અને તોમરાની વર્ષાથી સૈન્યને ભારે પીડા આપી.
શસ્ત્રૈશ્ચ બહુભી રાજઞ્જઘ્નતુસ્તાવકાન્રણે । તે હન્યમાનાઃ સમરે તાવકા ભરતર્ષભ
રાજા, બન્નેએ અનેક શસ્ત્રોથી તમારા સૈનિકોને યુદ્ધમાં માર્યા; અને ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારા વીર યુદ્ધમાં હત્યા પામ્યા.
આર્યાં યુદ્ધે મતિં કૃત્વા ન ત્યજન્તિ સ્મ સંયુગમ્। યથોત્સાહં તુ સમરે નિજઘ્નુસ્તાવકા રણે
યુદ્ધમાં આર્ય વર્તન કરવાનો સંકલ્પ કરીને તેઓ યુદ્ધ છોડતા નહોતા; અને દરેકે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે તમારા સૈનિકોને યુદ્ધમાં માર્યા.
તત્રાક્રન્દો મહાનાસીત્તાવકાનાં મહાત્માનામ્ । વધ્યતાં સમરે રાજન્પાર્ષતેન મહાત્મના
પૃષ્ઠતપુત્ર મહાન આત્માવાળાએ યુદ્ધમાં તમારા વીર સૈનિકોને મારતાં, મહારાજા, તમારી સેનામાં મોટો હાહાકાર મચી ગયો.
તં શ્રુત્વા નિનદં ઘોરં તાવકાનાં મહારથૌ । વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ પાર્ષતં પ્રત્યુપસ્થિતૌ
તમારા સૈનિકોની એ ભયાનક દહાડ સાંભળી, અવંતિના બે મહારથી વિંદ અને અનુવિંદ પૃષ્ઠતપુત્ર સામે આગળ વધ્યા.
તૌ તસ્ય તુરગાન્હત્વા ત્વરમાણૌ મહારથૌ । છાદયામાસતુરુભૌ શરવર્ષેણ પાર્ષતમ્
બન્ને મહારથીઓએ ઝડપથી તેના ઘોડા મારી નાખ્યા અને પૃષ્ઠતપુત્રને બાણોની વરસાદથી ઢાંકી દીધો.
અવપ્લુત્યાથ પાઞ્ચાલ્યો રથાત્તૂર્ણં મહાબલઃ । આરુરોહક રથં તૂર્ણં સાત્યકેસ્તુ મહાત્મનઃ
પછી પાંચાલીપુત્રે પોતાના રથમાંથી ઝડપથી ઊતરીને મહાન આત્માવાળા સાત્યકીના રથ પર ચડ્યો.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા મહત્યા સેનયા વૃતઃ। આવન્ત્યૌ સમરે ક્રુદ્ધાવભ્યયાત્સ પરંતપૌ
પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે પોતાની વિશાળ સેના સાથે ક્રોધિત અવંતીભાઈઓ સામે યુદ્ધમાં આગળ વધ્યો.
તથૈવ તવ પુત્રોઽપિ સર્વોદ્યોગેન મારિષ । વિન્દાનુવિન્દૌ સમરે પરિવાર્યાવતસ્થિવાન્
એ જ રીતે, હે ભરતવંશી, તમારા પુત્રે પણ સમગ્ર શક્તિથી વિંદ અને અનુવિંદને યુદ્ધમાં ઘેરીને પોતાનું સ્થાન લીધું.
અર્જુનશ્ચાપિ સંક્રુદ્ધઃ ક્ષત્રિયાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ । અયોધયત સંગ્રામે વજ્રપાણિરિવાસુરાન્
અર્જુન પણ અત્યંત ક્રોધિત થઈ, ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધમાં યોદ્ધાઓ સાથે લડવા લાગ્યો, જેમ ઈન્દ્ર વજ્રધારી અસુરો સામે લડે છે.
દ્રોણાસ્તુ સમરે ક્રુદ્ધઃ પુત્રસ્ય પ્રિયકૃત્તવ । વ્યધમત્સર્વપાઞ્ચાલાંસ્તૂલરાશિમિવાનલઃ
દ્રોણ પણ યુદ્ધમાં ક્રોધિત થઈ, તમારા પુત્રને પ્રિય રાખીને, બધા પાંચાલોને એવી રીતે સંહારવા લાગ્યો જેમ સુકા ઘાસના ઢગલાને અગ્નિ ભસ્મ કરે છે.
દુર્યોધનપુરોગાસ્તુ પુત્રાસ્તવ વિશાંપતે । પરિવાર્ય રણે ભીષ્મં યુયુધુઃ પાણ્ડવૈઃ સહ
પછી દુર્યોધનને આગે રાખીને તમારા બધા પુત્રોએ યુદ્ધમાં ભીષ્મને ઘેરીને પાંડવો સામે યુદ્ધ કર્યું.
તતો દુર્યોધનો રાજા લોહિતાયતિ ભાસ્કરે। અબ્રવીત્તાવકાન્સર્વાંસ્ત્વરધ્વમિતિ ભારત
પછી, જ્યારે સૂર્ય લાલ રંગે ઝળહળતો હતો, ત્યારે રાજા દુર્યોધને તમારા બધા લોકો ને કહ્યું: 'ઝડપ કરો!'
યુધ્યતાં તુ તથા તેષાં કુર્વતાં કર્મ દુષ્કરમ્। અસ્તં ગિરિમથારૂઢે અપ્રકાશતિ ભાસ્કરે
તેઓ યુદ્ધમાં દુષ્કર કાર્યો કરતા લડી રહ્યા હતા, ત્યારે સૂર્ય પર્વત પર પહોંચી ગયો અને પ્રકાશ આપવો બંધ કર્યો.
પ્રાવર્તત નદી ઘોરા શોણિતૌઘતરઙ્ગિણી । ગોમાયુગણસંકીર્ણા ક્ષણેન ક્ષણદામુખે
રાત શરૂ થતી વખતે, લોહીની લહેરોવાળી ભયાનક નદી વહેવા લાગી, જેમાં ચારે બાજુ શિયાળાઓના ટોળા ભેગા થયા હતા.
શિવાભિરશિવાભિશ્ચ રુવદ્ભિર્ભૈરવં રવમ્। ઘોરમાયોધનં જજ્ઞે ભૂતસઙ્ઘૈઃ સમાકુલમ્
શુભ અને અશુભ ભૂતો ભયાનક અવાજે ચીસો પાડી રહ્યા હતા, અને યુદ્ધભૂમિમાં ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું, જેમાં અનેક ભૂતપ્રેતો ભેગા થયા હતા.
રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ તથાન્યે પિશિતાશિનઃ । સમન્તતો વ્યદૃશ્યન્ત શતશોઽથ સહસ્રશઃ
રાક્ષસો, પિશાચો અને બીજા માંસખોર પ્રાણીઓ ચારે બાજુથી સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં દેખાવા લાગ્યા.
અર્જુનોઽથ સુશર્માદીન્રાજ્ઞસ્તાન્સપદાનુગાન્। વિજિત્ય પૃતનામધ્યે યયૌ સ્વશિબિરં પ્રતિ
પછી અર્જુને સુશર્મા અને બીજા રાજાઓને તથા તેમના અનુયાયીઓને યુદ્ધમધ્યે હરાવીને પોતાના શિબિર તરફ પ્રયાણ કર્યું.
યુધિષ્ટિરોઽપિ કૌરવ્યો ભ્રાતૃભ્યાં સહિતસ્તથા। યયૌ સ્વશિબિરં રાજા નિશાયાં સેનયા વૃતઃ
યુધિષ્ઠિર પણ પોતાના ભાઈઓ અને સેના સાથે રાત્રિના સમયે પોતાના શિબિર તરફ ગયો.
ભીમસેનોઽપિ રાજેન્દ્ર દુર્યોધનમુખાન્રથાન્ । અવજિત્ય તતઃ સઙ્ખ્યે યયૌ સ્વશિબિરં પ્રતિ
ભીમસેને પણ, હે રાજા, યુદ્ધમાં દુર્યોધન અને તેના રથયોદ્ધાઓને હરાવીને પછી પોતાના શિબિર તરફ પ્રયાણ કર્યું.
દુર્યોધનોઽપિ નૃપતિઃ પરિવાર્ય મહારણે। ભીષ્મં શાન્તનવં તૂર્ણં પ્રયાતઃ શિબિરં પ્રતિ
દુર્યોધન રાજાએ પણ મહાયુદ્ધમાં ભીષ્મ શાંતનુપુત્રને ઘેરીને ઝડપથી પોતાના શિબિર તરફ પ્રયાણ કર્યું.
દ્રોણો દ્રૌણિઃ કૃપઃ શલ્યઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ । પરિવાર્ય ચમૂં સર્વાઃ પ્રયયુઃ શિબિરં પ્રતિ
દ્રોણ, દ્રોણપુત્ર, કૃપ, શલ્ય અને સાત્વત કૃતવર્માએ પણ તમામ સેનાને ભેગી કરીને શિબિર તરફ પ્રયાણ કર્યું.