વિધ્વંસયિત્વા સમરે ધનુષ્માન્ ગાણ્ડીવમુક્તૈર્નિશિતૈઃ પૃષત્કૈઃ । ભીષ્મં યિયાસુર્યુધિ સંદદર્શ દુર્યોધનં સૈન્ધવાદીંશ્ચ રાજ્ઞઃ
ગાંડીવથી છોડેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી અર્જુને યુદ્ધમાં તેમને નાશ કર્યા; પછી ભીષ્મને શોધવા میدانમાં ગયો અને દુર્યોધન તથા સિંધુ દેશના રાજાઓને જોયા.
ગાઙ્ગેયમાજૌ શરચાપપાણિઃ
ગંગાપુત્ર ભીષ્મ યુદ્ધમાં ધનુષ્ય અને બાણ હાથમાં લઈને ઉભા હતા.
ભીષ્મોઽપિ દૃષ્ટ્વા સમરે કૃતાસ્ત્રાન્ સ પાણ્ડવાનાં રથિનોઽભ્યુદારાન્। વિહાય સંગ્રામમુખે ધનંજયં જવેન પાર્થં પુનરાજગામ
ભીષ્મે યુદ્ધમાં પાંડવોના કુશળ રથીઓ જોઈને, યુદ્ધના મથાળે અર્જુનને છોડી, ઝડપથી પાછા ફરીને તેને સામનો કર્યો.
ર્ભીષ્મં યયૌ શાન્તનવં રણાય
અર્જુન યુદ્ધ માટે શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ તરફ આગળ વધ્યો.
તૈઃ સંપ્રયુક્તૈઃ સ મહારથાગ્ર્યૈ- ર્ગઙ્ગાસુતઃ સમરે ચિત્રયોધી। ન વિવ્યધે શાન્તનવો મહાત્મા સમાગતૈઃ પાણ્ડુસુતૈઃ સમસ્તૈઃ
મહાન રથીઓ સાથે સંઘર્ષ કરતા ગંગાપુત્ર ભીષ્મે યુદ્ધમાં અનેક કૌશલ્ય બતાવ્યાં; છતાં મહાન આત્મા શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ પાંડવપુત્રો દ્વારા ઘાયલ થયા નહીં.
અથૈત્ય રાજા યુધિ સત્યસન્ધો જયદ્રથોઽત્યુગ્રબલો મનસ્વી। ચિચ્છેદ ચાપાનિ મહારથાનાં પ્રસહ્ય તેષાં ધનુષા વરેણ
પછી, સત્યનિષ્ઠ અને અત્યંત શક્તિશાળી રાજા જયદ્રથ યુદ્ધમાં આવ્યા; તેમણે મહાન રથીઓના ધનુષ્યો પોતાના ઉત્તમ ધનુષ્યથી તોડી નાખ્યા.
યુધિષ્ઠિરં ભીમસેનં યમૌ ચ પાર્થં કૃષ્ણં યુધિ સંજાતકોપઃ । દુર્યોદનઃ ક્રોધવિષો મહાત્મા જઘાન બાણૈરનલપ્રકાશૈઃ
ક્રોધથી ભરાયેલા દુર્યોધને યુદ્ધમાં યુધિષ્ઠિર, ભીમસેન, નકુલ-સહદેવ, અર્જુન અને કૃષ્ણને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી બાણોથી ઘાયલ કર્યા.
કૃપેણ શલ્યેન શલેન ચૈવ તથા વિભો ચિત્રસેનેન ચૌજૌ। વિદ્ધાઃ શરૈસ્તેઽતિવિવૃદ્ધકોપૈ- ર્દેવા યથા દૈત્યગણૈઃ સમેતૈઃ
કૃપ, શલ્ય, શલ અને પરાક્રમી ચિત્રસેનાએ પણ વધુ વધેલા ક્રોધથી તેમને બાણોથી ઘાયલ કર્યા, જાણે દેવતાઓ પર અસુરો એકઠા થઈને હુમલો કરે છે.
છિન્નાયુધં શાન્તનવેન રાજા શિખણ્ડિનં પ્રેક્ષ્ય ચ જાતકોપઃ। અજાતશત્રુઃ સમરે મહાત્મા શિખણ્ડિનં ક્રુદ્ધ ઉવાચ વાક્યમ્
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે શિખંડીનું શસ્ત્ર તોડી નાખ્યું તે જોઈને, રાજા ક્રોધિત થયો; મહાન આત્મા અજાતશત્રુએ યુદ્ધમાં શિખંડીને ક્રોધથી કહ્યું.
ઉક્ત્વા તથા ત્વં પિતુરગ્રતો મા- મહં હનિષ્યામિ મહાવ્રતં તમ્। ભીષ્મં શરૌઘૈર્વિમલાર્કવર્ણૈઃ સત્યં વદામીતિ કૃતા પ્રતિજ્ઞા
એવી રીતે બોલીને, તું પિતાના સામે, હું એ મહાન પ્રતિજ્ઞાવાન ભીષ્મને નિર્મળ સૂર્ય સમાન તેજવાળા બાણોની વરસાતથી અવશ્ય મારિશ — આ મારી સાચી પ્રતિજ્ઞા છે.
ત્વયા ચ નૈનાં સફલાં કરોષિ દેવવ્રતં યન્ન નિહંસિ યુદ્ધે। મિથ્યાપ્રતિજ્ઞો ભવ માત્ર વીર રક્ષસ્વ ધર્મં સ્વકુલં યશશ્ચ
દેવવ્રત, તું જો તારો સંકલ્પ પૂર્ણ નથી કરતો અને યુદ્ધમાં તેને મારતો નથી, તો તારી પ્રતિજ્ઞા ખોટી બની જશે. હે વીર, તું તારો ધર્મ, કુળ અને માન બચાવ.
પ્રેક્ષસ્વ ભીષ્મં યુધિ ભીમવેગં સર્વાંસ્તપન્તં મમ સૈન્યસઙ્ઘાન્। શરૌઘજાલૈરતિતિગ્મવેગૈઃ કાલં યથા કાલકૃતં ક્ષણેન
યુદ્ધમાં ભીષ્મને જોઈ, જે ભીમ જેવી તીવ્રતા ધરાવે છે અને મારા સૈનિકોને તીક્ષ્ણ અને ઝડપથી વરસતા બાણોથી દાઝી નાખે છે, જાણે ક્ષણમાં જ સમય સ્વયં અંત લાવવા આવ્યો હોય.
નિકૃત્તચાપઃ સમરેઽનપેક્ષઃ પરાજિતઃ શાન્તનવેન ચાજૌ । વિહાય બન્ધૂનથ સદરાંશ્ચ ક્વ યાસ્યસે નાનુરૂપં તવેદમ્
યુદ્ધમાં તારો ધનુષ્ય કપાઈ ગયું છે, તું બેદરકાર છે, શાંતનુપુત્ર પાસે હાર્યો છે, તું તારા બંધુઓ અને પત્નીને પણ છોડીને ક્યાં જશે? આ તને શોભતું નથી.
દૃષ્ટ્વા હિ ભીષ્મં તમનન્તવીર્યં ભગ્નં ચ સૈન્યં દ્રવમાણમેવમ્ । ભીતોઽસિ નૂનં દ્રુપદસ્ય પુત્ર તથા હિ તે મુખવર્ણોઽપ્રહૃષ્ટઃ
અનંત બળવાળા ભીષ્મને અને તૂટેલી, ભાગી રહેલી સેનાને જોઈને, હે દ્રુપદપુત્ર, તું ચોક્કસ ડર્યો છે, કેમ કે તારા ચહેરા પર આનંદ દેખાતો નથી.
અજ્ઞાયમાને ચ ધનંજયે તુ મહાહાવે સંપ્રસક્તે નૃવીરે। કથં હિ ભીષ્માત્પ્રથિતઃ પૃથિવ્યાં ભયં ત્વમદ્ય પ્રકરોષિ વીર
મહાન યુદ્ધમાં ધનંજય ઓળખાઈ રહ્યો નથી, ત્યારે, હે વીર, તું તો પૃથ્વી પર ભીષ્મ કરતાં પણ પ્રસિદ્ધ છે, તો આજે તું કેમ ભય ફેલાવી રહ્યો છે?
સ ધર્મરાજસ્ય વચો નિશમ્ય રૂક્ષાક્ષરં વિપ્રલાપાનુબદ્ધમ્ । પ્રત્યાદેશં મન્યમાનો મહાત્મા પ્રતત્વરે ભીષ્મવધાય રાજન્
ધર્મરાજાના કઠોર અને ઉગ્ર શબ્દો સાંભળી, મહાન આત્માવાળા એ તેને આજ્ઞા સમજી, ભીષ્મને મારવા માટે ઉતાવળે દોડી ગયો, હે રાજા.
તમાપતન્તં મહતા જવેન શિખણ્ડિનં ભીષ્મમભિદ્રવન્તમ્। નિવારયામાસ હિ શલ્ય એન- મસ્ત્રેણ ઘોરેણ સુદુર્જયેન
શિખંડીએ ભીષ્મ પર ભારે ઝડપથી આક્રમણ કર્યું, પણ શલ્યએ ભીષ્મને એક ભયાનક અને જીતવા મુશ્કેલ એવા અસ્ત્રથી અટકાવ્યો.
શરૈસ્તદસ્ત્રં પ્રતિબાધમાનઃ
શિખંડીએ તે અસ્ત્રને પોતાના બાણોથી રોકી દીધું.
અથાદદે વારુણમન્યદસ્ત્રં શિખણ્ડ્યથોઽગ્રં પ્રતિઘાતમસ્ય। તદસ્ત્રમસ્ત્રેણ વિદાર્યમાણં ખસ્થાઃ સુરા દદૃશુઃ પાર્થિવાશ્ચ
પછી શિખંડીએ આગળ વધવા માટે બીજું વરુણાસ્ત્ર ઉપાડ્યું; જ્યારે તે અસ્ત્ર બીજા અસ્ત્રથી વિખૂટી ગયું, ત્યારે આકાશમાં દેવતાઓ અને રાજાઓએ એ દૃશ્ય જોયું.
ભીષ્મસ્તુ રાજન્સમરે મહાત્મા ધનુશ્ચ ચિત્રં ધ્વજમેવ ચાપિ। છિત્ત્વાઽનદત્પાણ્ડુસુતસ્ય વીરો યુધિષ્ઠિરસ્યાજમીઢસ્ય રાજ્ઞઃ
પણ, હે રાજા, મહાન આત્માવાળા ભીષ્મે યુદ્ધમાં પાંડુપુત્ર યુધિષ્ઠિરનું ધનુષ્ય અને સુંદર ધ્વજ કપાઈ નાખ્યા અને ગર્જના કરી.
તતઃ સમુત્સૃજ્ય ધનુઃ સબાણં યુધિષ્ઠિરં વીક્ષ્ય ભયાભિભૂતમ્। ગદાં પ્રગૃહ્યાભિપપાત સઙ્ખ્યે જયદ્રથં ભીમસેનઃ પદાતિઃ
પછી ભીમસેને પોતાનું ધનુષ્ય અને બાણો છોડી દીધા, ભયથી વ્યાકુળ યુધિષ્ઠિરને જોઈને, ગદા પકડીને પદાતિ બની જયદ્રથ પર દોડી ગયો.
તમાપતન્તં સહસા જવેન જયદ્રથઃ સગદં ભીમસેનમ્। વિવ્યાધ ઘોરૈર્યમદણ્ડકલ્પૈઃ શિતૈઃ શરૈઃ પઞ્ચશરૈઃ સમન્તાત્
ભીમસેન ગદા લઈને ઝડપથી આવી રહ્યો હતો ત્યારે, જયદ્રથએ પાંચ તીક્ષ્ણ અને ભયાનક બાણોથી તેને ચારેય બાજુથી ઘાયલ કર્યો.
અચિન્તયિત્વા સ શરાંસ્તરસ્વી વૃકોદરઃ ક્રોધપરીતચેતાઃ । જઘાન વાહાન્સમરે સમન્તાત્ સુસંમતાન્સિન્ધુરાજસ્ય સઙ્ખ્યે
તે બાણોની પરવા કર્યા વિના, ઝડપી અને ક્રોધથી ભરાયેલા વ્રુકોદરે યુદ્ધમાં સિંધુરાજાના સર્વે પ્રશિક્ષિત ઘોડાઓને મારી નાખ્યા.
તતોઽભિવીક્ષ્યાપ્રતિમપ્રભાવ- સ્તવાત્મજસ્ત્વરમાણો રથેન અભ્યાયૌ ભીમસેનં નિહન્તું સમુદ્યતાસ્ત્રઃ સુરરાજકલ્પઃ
પછી, તારી અપાર શક્તિ ધરાવતો પુત્ર રથમાં ઉતાવળે આવ્યો, દેવતાઓના રાજા જેવો શસ્ત્રો તૈયાર કરીને, ભીમસેનને મારવા આગળ વધ્યો.
જયદ્રથો ભગ્રવાહં રથં ત ત્યક્ત્વા યયૌ યત્ર રાજા કુરૂણામ્ । ભયેન ભીમસ્ય સમૂઢચેતાઃ સસૌબલસ્તત્ર યુદ્ધસ્ય ભીતઃ
જયદ્રથે પોતાના તૂટેલા ઘોડાવાળો રથ છોડ્યો અને ભીમના ભયથી મન ગૂંચવાઈને, સૌબલ સાથે મળીને કુરુ રાજા પાસે ગયો, બંને યુદ્ધથી ડરેલા હતા.
ભીમોઽપ્યથૈનં સહસા વિનદ્ય પ્રત્યુદ્યયૌ ગદયા તર્જયાનઃ। સમુદ્યતાં તાં યમદણ્ડકલ્પાં દૃષ્ટ્વા ગદાં તે કુરવઃ સમન્તાત્
પછી ભીમે અચાનક ગર્જના કરી, ગદા લહેરાવતો તેની સામે દોડી ગયો; યમદંડ જેવી ઉંચી ગદા જોઈને આસપાસના બધા કૌરવો—
પાતં ગદાયાઃ પરિહર્તુકામાઃ। અપક્રાન્તાસ્તુમુલે સંપ્રમર્દે સુદૂરુણે ભારત મોહનીયે
ગદાનો પડછાયો ટાળવા ઈચ્છતા, તેઓ એ ભયાનક, ભયભીત અને ભયંકર યુદ્ધમાં વૃક્ષની મૂળમાંથી ભાગી ગયા, હે ભારત.
જ્જગામાન્યં ભ્રમપ ભૂમિદેશમ્
પછી તે બીજું સ્થાન શોધવા યુદ્ધભૂમિમાં ભટકતો ગયો.
ગદાપિ સા પ્રાપ્ય રથં સુચિત્રં સાશ્વ સસૂતં વિનિહત્ય સઙ્ખ્યે। જગામ ભૂમિં જ્વલિતા મહોલ્ક ભ્રષ્ટાઽમ્બરાદ્ગામિવ સંપતન્તી
એ ગદા, રણમાં સુંદર રથ સાથે ઘોડા અને સારથીને ભેળવીને તોડી નાખીને, જ્વલંત મહા ઉલ્કા જેવી ધગતી જમીન પર આવી પડી, જાણે આકાશમાંથી નીચે પડતી હોય.
આશ્ચર્યભૂતં સુમહત્ત્વદીયા દૃષ્ટ્વૈવ તદ્ભારત સંપ્રહૃષ્ટાઃ। સર્વે વિનેદુઃ સહિતાઃ સમન્તા- ત્પુપૂજિરે તવ પુત્રસ્ય શૌર્યમ્
હે ભારત, એ અદ્ભુત અને વિશાળ વિક્રમ જોઈને બધા હાજર લોકો આનંદિત થયા; સૌએ મળીને ખુશીથી જયકાર કર્યો અને તારા પુત્રના શૌર્યનું સન્માન કર્યું.