રથિનઃ સાદિનશ્ચાથ વ્યકીર્યન્ત સહસ્રશઃ । તતઃ શાન્તનવઃ ક્રુદ્ધઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ
પછી રથયોદ્ધાઓ અને ઘોડેસવારો હજારોની સંખ્યામાં વિખેરી પડ્યા. ત્યારબાદ શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે ક્રોધથી તીક્ષ્ણ બાણોથી—
નાશયામાસ સેનાં તાં ભીષ્મસ્તેષાં મહાત્મનામ્ । પઞ્ચાલાનાં ચ સૈન્યાનિ શરૈર્નિન્યે યમક્ષયમ્
ભીષ્મે તે મહાન આત્માઓની સેનાને નાશ કરી નાખી અને પંચાળોની સેનાને બાણોથી યમલોક પહોંચાડી દીધી.
એવં ભિત્ત્વા મહેષ્વાસઃ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્। કૃત્વાઽવહારં સૈન્યાનાં યયૌ સ્વશિબિરં નૃપ
આ રીતે મહાન ધનુર્ધર ભીષ્મે પાંડવોની સેનાને ભેદી નાખી, તેમની સેના ભાગી પાડી અને પછી પોતાનાં શિબિરમાં પાછા ફર્યા, રાજા.
નાશયામાસતુર્વીરૌ ધૃષ્ટદ્યુમ્નવૃકોદરૌ। કરવાણામનીકાનિ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ
પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને વૃકોદર, એ બંને વીરોએ, તીક્ષ્ણ બાણોથી કૌરવોની સેનાને નાશ કરી નાખી.
ધર્મરાજોઽપિ સંપ્રેક્ષ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નવૃકોદરૌ । મૂર્ધ્નિ ચૈતાવુપાઘ્રાય પ્રહૃષ્ટઃ શિબિરં યયૌ
યુધિષ્ઠિર રાજાએ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને ભીમને જોયા, બંનેના માથા પર હાથ ફેરવીને આનંદપૂર્વક તેમને વળગી પડ્યા અને પછી શિબિર તરફ ગયા.
અર્જુનો વાસુદેવશ્ચ કૌરવાણામનીકિનીમ્ ।' હત્વા વિદ્રાવ્ય ચ શરૈઃ શિબિરાયૈવ જગ્મતુઃ
અર્જુન અને વાસુદેવએ કૌરવોની સેના પર તીરોની વરસાદ કરીને તેમને હાંકી કાઢ્યા અને સીધા પોતાના શિબિર તરફ ગયા.
ક્ષત્રિયાસ્તે મહારાજ પરસ્પરકૃતાગસઃ। જગ્મુઃ સ્વશિબિરાણ્યેવ રુધિરેણ સમુક્ષિતાઃ
મહારાજા, તે ક્ષત્રિયો એકબીજાથી લોહીથી લથપથ અને ગુનાહગાર બનીને પોતાના-પોતાના શિબિરોમાં પાછા ફર્યા.
વિશ્રમ્ય ચ યથાન્યાયં પૂજયિત્વા પરસ્પરમ્ । સન્નદ્ધાઃ સમદૃશ્યન્ત ભૂયો યુદ્ધચિકીર્ષવઃ
પછી તેઓ યોગ્ય રીતે આરામ કરીને અને એકબીજાની આદરપૂર્વક પૂજા કરીને ફરીથી સજ્જ થઇને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક દેખાયા.
તતસ્તવ સુતો રાજંશ્ચિન્તયાભિપરિપ્લુતઃ । વિસ્રવચ્છોણિતાક્તાઙ્ગઃ પપ્રચ્છેદં પિતામહમ્
એ સમયે, રાજા, તમારો પુત્ર ચિંતાથી વ્યાકુળ, શરીર પર લોહી વહી રહ્યું હતું, એણે પિતામહને પ્રશ્ન કર્યો.
સૈન્યાનિ રૌદ્રાણિ ભયાનકાનિ વ્યૂઢાનિ સમ્યગ્બહુલધ્વજાનિ। વિદાર્ય હત્વા ચ નિપીડ્ય શૂરાં- સ્તે પાણ્ડવા લબ્ધજયાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ
મહારાજા, ભયાનક અને ભયજનક સેના, અનેક ધ્વજોથી સજ્જ, વીરોએ ફાડી નાખી, માર મારી અને દબાવી નાખી; પાંડવો વિજય મેળવી આનંદમાં હતા.
સંમોહ્ય સર્વાન્યુધિ કીર્તિમન્તો વ્યૂહં ચ તં મકરં મૃત્યુકલ્પમ્ । પ્રવિશ્ય ભીમેન રણે હતોઽસ્મિ ઘોરૈઃ શરૈર્મૃત્યુદણ્ડપ્રકાશૈઃ
યુદ્ધમાં સર્વેને ગુંચવ્યા પછી, પ્રસિદ્ધ વીરોએ મૃત્યુ જેવી ભયાનક મકર વ્યૂહમાં પ્રવેશ કર્યો; ત્યાં ભીમે મને ભયાનક તીરો વડે ઘાયલ કર્યો, જે મૃત્યુદંડ જેવું તેજ ધરાવતું હતું.
ક્રુદ્ધં તમુદ્વીક્ષ્ય ભયેન રાજ- ન્સંમૂર્ચ્છિતો ન લભે શાન્તિમદ્ય । ઇચ્છે પ્રસાદાત્તવ સત્યસન્ધ પ્રાપ્તું જયં પાણ્ડવેયાંશ્ચ હન્તુમ્
મને ભયથી એના ક્રોધિત રૂપ જોઈને આજે શાંતિ નથી મળતી; હે રાજા, તમારી કૃપાથી અને સત્યનિષ્ઠાથી હું વિજય મેળવવા અને પાંડવોને હરાવવા ઈચ્છું છું.
તેનૈવમુક્તઃ પ્રહસન્મહાત્મા દુર્યોધનં મન્યુગતં વિદિત્વા। તં પ્રત્યુવાચાવિમના મનસ્વી ગઙ્ગાસુતઃ સસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠઃ
એવું સાંભળી, મહાન આત્માવાળા ગંગાપુત્રે દુશ્મનના ક્રોધને જાણી, હસીને મનમાં સ્થિર રહીને દુર્યોધનને ઉત્તર આપ્યો.
પરેણ યત્નેન વિગાહ્ય સેનાં સર્વાત્મનાઽહં તવ રાજપુત્ર। ઇચ્છામિ દાતું વિજયં સુખં ચ ન ચાત્માનં છાદયેઽહં ત્વદર્થે
હે રાજકુમાર, હું તારા માટે સર્વશક્તિથી સેના ભેદી રહ્યો છું; હું તને વિજય અને સુખ આપવાનો ઇચ્છુક છું, અને તારા માટે હું કદી છુપાતો નથી.
એતે તુ રૌદ્રા બહવો મહારથા યશસ્વિનઃ શૂરતમાઃ કૃતાસ્ત્રાઃ । યે પાણ્ડવાનાં સમરે સહાયા જિતક્લમા રોષવિષં વમન્તિ
પરંતુ અહીં અનેક ભયાનક, પ્રસિદ્ધ અને પરાક્રમી મહારથીઓ છે, જે પાંડવોના યુદ્ધમાં સહાય કરે છે; તેઓ થાકને જીતીને ક્રોધથી ઝેર ઉગારે છે.
કેનેહ શક્યાઃ સહસા વિજેતું વીર્યોદ્ધતાઃ કૃતવૈરાસ્ત્વયા ચ। અહં હ્યેતાન્પ્રતિયોત્સ્યામિ રાજ- ન્સર્વાત્મના જીવિતં ત્યજ્ય વીર
એવા બલવાન અને તારા દુશ્મન બનેલા વીરોને અચાનક કોણ જીતે? છતાં, હે રાજા, હું સર્વશક્તિથી, જીવ ત્યજીને, એમનો સામનો કરીશ.
રણે તવાર્થાય મહાનુભાવ ન જીવિતં રક્ષિતવ્યં મમાદ્ય। સર્વાંસ્તવાર્થાય સદેવદૈત્યાઁ- લ્લોકાન્દહેયં કિમુ શત્રુસેનામ્
હે મહાનુભાવ, તારા હિત માટે યુદ્ધમાં આજે મને જીવ બચાવવો નથી; તારા માટે હું દેવ-દૈત્યો સહિત બધા લોકને ભસ્મ કરી દઉં, તો પછી દુશ્મનના સેના શું છે?
તાન્પાણ્ડવાન્યોધયિષ્યામિ રાજન્ પ્રિયં ચ તે સર્વમહં કરિષ્યે
હે રાજા, હું પાંડવો સાથે યુદ્ધ કરીશ અને તને જે કંઈ પ્રિય લાગે તે બધું કરીશ.
સર્વાણિ સૈન્યાનિ તતઃ પ્રહૃષ્ટો નિર્ગચ્છતેત્યાહ નૃપાંશ્ચ સર્વાન્। તદાક્ષયા તાનિ વિનિર્યયુર્દ્રુતં ગજાશ્વપાદાતરથાયુતાનિ
પછી આનંદિત થઈને તેણે બધા રાજાઓને કહ્યું: 'બધી સેના બહાર નીકળે!' અને એ અખૂટ સેના હાથી, ઘોડા, પગદળ અને રથોથી ભરેલી ઝડપથી બહાર નીકળી.
પ્રહર્ષયુક્તાનિ તુ તાનિ રાજ- ન્મહાન્તિ નાનાવિધશસ્ત્રવન્તિ। સ્થિતાનિ નાગાશ્વપદાતિમન્તિ વિરેજુરાજૌ તવ રાજન્બલાનિ
મહારાજા, આનંદથી ભરેલી, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ મોટી-મોટી સેના, હાથી, ઘોડા અને પગદળ સાથે ઉભી રહી; તારી સેના તેજથી ઝગમગી.
શસ્ત્રાસ્ત્રવિદ્ભિર્નરવીરયોધૈ- રધિષ્ઠિતાઃ સૈન્યગણાસ્ત્વદીયાઃ। રથૌઘપાદાતગજાશ્વસઙ્ઘૈઃ પ્રયાદ્ભિરાજૌ વિધિવત્પ્રણુન્નૈઃ
તારી સેના, શસ્ત્ર અને અસ્ત્રમાં પારંગત વીર યોદ્ધાઓ વડે સંચાલિત, રથ, પગદળ, હાથી અને ઘોડાની ટોળીઓ સાથે યોગ્ય રીતે આગળ વધતી હતી.
સમુદ્ધતં વૈ તરુણાર્કવર્ણં રજો બભૌ ચ્છાદયત્સૂર્યશ્મીન્। રેજુઃ પતાકા રથદન્તિસંસ્થા વાતેરિતા ભ્રામ્યમાણાઃ સમન્તાત્
સૂર્યના કિરણોને ઢાંકી નાખતું, યુવાન સૂર્ય જેવું સોનેરી ધૂળ ઊડીને ચમકી રહ્યું હતું; રથ અને હાથીઓ પર લગાવેલી ધ્વજાઓ પવનમાં ફરતી અને ચારે બાજુ લહેરાતી હતી.
નાનાલિઙ્ગૈઃ સમરે તત્ર રાજન્ મેઘૈર્યુતા વિદ્યુતઃ ખે યથૈવ। વૃન્દૈઃ સ્થિતાશ્ચાપિ સુસંપ્રયુક્તા- શ્ચકાશિરે દન્તિગણાઃ સમન્તાત્
હે રાજા, યુદ્ધમાં વિવિધ ચિહ્નોથી શોભતા અને સારી રીતે ગોઠવાયેલા હાથીઓના ટોળા ચારે બાજુ વીજળી સાથેના વાદળો જેવી ઝગમગતા હતાં.
ધનૂંષિ વિષ્ફારયતાં નૃપાણાં બભૂવ શબ્દસ્તુમુલોઽતિઘોરઃ। વિમથ્યતો દેવમહાસુરૌઘૈ- ર્યથાર્ણવસ્યાદિયુગે તદાનીમ્
રાજાઓએ ધનુષ્ય ખેંચતાં જ એવો ભયાનક અને ગર્જનાભર્યો અવાજ ઊઠ્યો, જેમ કે પ્રાચીન સમયમાં દેવો અને મહાસુરોએ સાગર મથન કરતાં હતો.
તદુગ્રનાગં બહુરૂપવર્ણં તવાત્મજાનાં સમુદીર્ણકોપમ્ । બભૂવ સૈન્યં રિપુસૈન્યહન્ત- યુગાન્તમેઘૌઘનિભં તદાનીમ્
પછી, તારા પુત્રોની સેના, અનેક પ્રકારના અને રંગના ભયાનક હાથીઓથી સજ્જ, ક્રોધથી ભરેલી, દુશ્મન સેના વિનાશ કરવા તૈયાર દેખાતી હતી, જાણે યુગના અંતે વાદળોનો ઘેરો સમૂહ હોય.
પ્રવૃત્તમાત્રે સંગ્રામે નિવૃત્તે ચ સુશર્મણિ । ભગ્નેષુ ચાપિ વીરેષુ પાણ્ડવેન મહાત્મના
યુદ્ધ શરૂ થતાં જ અને સુશર્મા પાછો ફરતાં, મહાન આત્માવાળા પાંડવે શૂરવીરોને હાંકી કાઢ્યા.
ક્ષુભ્યમાણે બલે તૂર્ણં સાગરપ્રતિમે તવ। પ્રત્યુદ્યાતે ચ ગાઙ્ગેયે ત્વરિતં વિજયં પ્રતિ
તારી સાગર જેવી સેના ઝડપથી ગભરાઈ ગઈ અને ગાંગેયે વિજય તરફ દોડતો આગળ વધ્યો.
દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનો રાજા રણે પાર્થસ્ય વિક્રમમ્ । ત્વરમાણઃ સમભ્યેત્ય સર્વાંસ્તાનબ્રવીન્નૃપાન્ ।। ેષાં તુ પ્રમુખે શૂરં સુશર્માણં મહાબલમ્ । મધ્યે સર્વસ્ય સૈન્યસ્ય ભૃશં સંહર્ષયન્નિવ
યુદ્ધમાં પાર્થેનું પરાક્રમ જોઈને દુર્યોધન રાજા તત્કાળ બધા રાજાઓ પાસે ગયો અને તેમને કહ્યું.
એષ ભીષ્મઃ શાન્તનવો યોદ્ધુકામો ધનઞ્જયમ્ । સર્વાત્મના કુરુશ્રેષ્ઠસ્ત્યક્ત્વા જીવિતમાત્મનઃ
આ રહ્યો ભીષ્મ, શાંતનુનો પુત્ર, ધનંજય સાથે યુદ્ધ કરવા આતુર છે અને જીવન ત્યાગવા પણ તૈયાર છે.
તં પ્રયાન્તં રણે વીરં સર્વસૈન્યેન ભારતમ્ । સંયત્તાઃ સમરે સર્વે પાલયધ્વં પિતામહમ્
જ્યારે પિતામહ ભીષ્મ આખી સેના સાથે યુદ્ધમાં આગળ વધે, ત્યારે તમે બધા યુદ્ધભૂમિ પર તેમની રક્ષા કરો.