કૃપદુઃશાસનાભ્યાં ચ જયદ્રથમુખૈસ્તથા । ભગદત્તવિકર્ણાભ્યાં દ્રૌણિસૌબલબાહ્લિકૈઃ
કૃપાચાર્ય અને દુઃશાસન, જયદ્રથ અને બીજા, ભગદત્ત તથા વિકર્ણ, દ્રોણપુત્ર, સૌબલ અને બાહ્લિકોએ પણ તેને રક્ષ્યું હતું.
ગુપ્તં પ્રવીરૈર્લૌકૈશ્ચ સારવદ્ભિર્મહાત્મભિઃ । યદહન્યત સૈન્યં મે દિષ્ટમત્ર પરાયણમ્
મારા સેના મહાન અને વિદ્વાન વીરોથી, કુશળ અને સમજદાર યોદ્ધાઓથી રક્ષિત હતી, છતાં પણ, સંજય, અહીં તે વિનાશ પામી, કારણ કે એ જ વિધિ હતી.
નૈતાદૃશં સમુદ્યોગં દૃષ્ટવન્તો હિ માનુષાઃ । ઋષયો વા મહાભાગાઃ પુરાણા ભુવિ સઞ્જય
આવો મહાન પ્રયાસ તો માનવો કે પૃથ્વી પરના પ્રાચીન મહાન ઋષિઓએ પણ ક્યારેય જોયો નથી, સંજય.
ઈદૃશોઽપિ બલૌઘસ્તુ સંયુક્તઃ શસ્ત્રસંપદા । વધ્યતે યત્ર સંગ્રામે કિમન્યદ્ભાગધેયતઃ
આવી વિશાળ અને શસ્ત્રોથી સજ્જ સેનાને પણ જ્યારે યુદ્ધમાં વિનાશ થવો પડે, તો એ સિવાય બીજું શું કહીએ કે એ બધું ભાગ્યજ છે.
વિપરીતમિદં સર્વં પ્રતિભાતિ હિ સઞ્જય । યત્રેદૃશં બલં ઘોરં નાવધીદ્યુધિ પાણ્ડવાન્
મને તો બધું ઉલટું જ લાગે છે, સંજય, કે આવી ભયાનક સેના હોવા છતાં પણ પાંડવો યુદ્ધમાં નાશ પામ્યા નહીં.
પાણ્ડવાર્થાય નિયતં દેવાસ્તત્ર સમાગતાઃ । યુધ્યન્તે મામકં સૈન્યં યથાઽવધ્યત સઞ્જય
નિશ્ચિતપણે, પાંડવોના હિત માટે દેવતાઓ પોતે ત્યાં એકત્ર થયા હતા; એમણે મારી સેના સામે યુદ્ધ કર્યું, એટલે એ વિનાશ પામી, સંજય.
ઉક્તોઽપિ વિદુરેણાહં હિતં પથ્યં ચ નિત્યશઃ । ન ચ જગ્રાહ તન્મન્દઃ પુત્રો દુર્યોધનો મમ
વિદુરે મને હંમેશા હિતની અને કલ્યાણકારી વાતો કહી હતી, પણ મારા મૂર્ખ પુત્ર દુર્યોધને એ કદી સાંભળી નહીં.
તથ્યાં મન્યે મતિં તસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ । આસીત્તથાઽઽગતં તાત યેન દૃષ્ટમિદં પુરા
મને લાગે છે કે એ સર્વજ્ઞ મહાત્માની સલાહ સાચી હતી; જે બન્યું છે, એ તો તેણે અગાઉ જોઈ લીધું હતું.
અથવા ભાવ્યમેવં હિ સંજયૈતેન સર્વથા । પુરા ધાત્રા યથા દિષ્ટં તત્તથા ન તદન્યથા
કે પછી, સંજય, જે destined હતું એ જ થયું છે; જે ધાતાએ પહેલેથી જ નક્કી કર્યું હતું, એ જ રીતે બનવાનું હતું, બીજું કશું શક્ય નહોતું.
આત્મદોષાત્ત્વયા રાજન્પ્રાપ્તં વ્યસનમીદૃશમ્ । ન હિ દુર્યોધનસ્તાનિ પશ્યતે ભરતર્ષભ
રાજા, તારા પોતાના દોષથી તને આવું દુઃખ મળ્યું છે; દુર્યોધન તો આ વાતો સમજતો જ નથી, ભરતવંશી.
યાનિ ત્વં પશ્યસે રાજન્ધર્મસંકરકારણાત્। તવ દોષાત્પુરા વૃત્તં દ્યૂતમેતદ્વિશાંપતે
રાજા, ધર્મનો ભંગ થવાનો જે કારણ તું આજે જોઈ રહ્યો છે, એ તો તારા દોષથી પહેલેથી જ થયું—આ જ જુગાર, રાજાધિરાજ.
તવ દોષેણ યુદ્દં ચ પ્રવૃત્તં સહ પાણ્ડવૈઃ । ત્વમેવાદ્ય ફલં ભુઙ્ક્ષ્વ કૃત્વા કિલ્બિષમાત્મના
તારા દોષથી પાંડવો સાથે યુદ્ધ શરૂ થયું; હવે, પોતે પાપ કરીને એ ફળ તારે જ ભોગવવું પડશે.
આત્મના હિ કૃતં કર્મ આત્મનૈવોપભુજ્યતે। ઇહ વા પ્રેત્ય વા રાજંસ્ત્વયા પ્રાપ્તં યથાતથમ્
માણસે જે કર્મ કરે છે, તેનું ફળ તેને જ ભોગવવું પડે છે, અહીં કે પરલોકમાં, રાજા; તને પણ જે યોગ્ય હતું એ જ મળ્યું છે.
તસ્માદ્રાજન્સ્થિરો ભૂત્વા પ્રાપ્યેદં વ્યસનં મહત્। શૃણુ યુદ્ધં યથા વૃત્તં શંસતો મે નરાધિપ
તેથી, રાજા, આ મોટું દુઃખ આવી પડ્યું છે ત્યારે સ્થિર રહેજે; હવે હું તને યુદ્ધ કેવી રીતે થયું એ કહું છું, સાંભળ.
ભીમસેનઃ સુનિશિતૈર્બાણૈર્ભિત્ત્વા મહાચમૂમ્ । આસસાદ તતો વીરઃ સર્વાન્દુર્યોધનાનુજાન્
ભીમસેન એ તીખા બાણોથી મોટી સેના ચીરીને, પછી દુર્યોધનના બધા ભાઈઓની સામે પહોંચ્યો.
દુઃશાસનં દુર્વિષહં દુઃસહં દુર્મદં જયમ્। જયત્સેનં વિકર્ણં ચ ચિત્રસેનં સુદર્શનમ્
તે દુઃશાસન, દુર્વિષહ, દુઃસહ, દુર્મદ, જય, જયત્સેન, વિકર્ણ, ચિત્રસેન અને સુદર્શન સામે ઊભો રહ્યો.
ચારુચિત્રં સુવર્માણં દુષ્કર્ણં કર્ણમેવ ચ । એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ સુબહૂન્સમીપસ્થાન્મહારથાન્
પછી ચારુચિત્ર, સુવર્માણ, દુષ્કર્ણ, કર્ણ અને બીજા ઘણા મહારથીઓ, જે નજીક ઊભેલા હતા, તેમની સામે પણ ભીમસેન લડવા ગયો.
ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સુસંક્રુદ્ધાન્દૃષ્ટ્વા ભીમો મહારથઃ । ભીષ્મેણ સમરે ગુપ્તાં પ્રવિવેશ મહાચમૂમ્
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો ખૂબ જ ગુસ્સે અને ભયાનક દેખાયા ત્યારે, ભીમ એ મહારથી, ભીષ્મ દ્વારા રક્ષિત મોટી સેના વચ્ચે ઘૂસી ગયો.
અથાલોક્ય પ્રવિષ્ટં તમૂચુસ્તે સર્વ એવ તુ । જીવગ્રાહં નિગૃહ્ણીમો વયમેનં નરાધિપાઃ
પછી, તેને અંદર આવતો જોઈને, બધા રાજાઓએ કહ્યું: 'આને જીવતો પકડીએ!'
સ તૈઃ પરિવૃતઃ પાર્થો ભ્રાતૃભિઃ કૃતનિશ્ચયૈઃ । પ્રજાસંહરણે સૂર્યઃ ક્રૂરૈરિવ મહાગ્રહૈઃ
પાર્થ, ભાઈઓએ ઘેરી લીધો હતો, તે સમયે એ એવો લાગતો હતો જેમ કે સૂર્યને ક્રૂર ગ્રહો ઘેરી લે ત્યારે લાગે છે.
સંપ્રાપ્ય મધ્યં સૈન્યસ્ય ન ભીઃ પાણ્ડવમાવિશત્। યથા દેવાસુરે યુદ્ધે મહેન્દ્રં પ્રાપ્ય દાનવાન્
પાંડવ સેના વચ્ચે પહોંચી ગયો, તો પણ તેને કોઈ ડર લાગ્યો નહીં, જેમ દૈત્યો મહેન્દ્ર સામે લડે ત્યારે ડરે નહીં.
તતઃ શતસહસ્રાણિ રથિનાં સર્વશઃ પ્રભો । ઉદ્યતાનિ શરૈસ્તીવ્રૈસ્તમેકં પરિવવ્રિરે
પછી, પ્રભુ, લાખો રથીઓએ તીવ્ર બાણો ઉઠાવીને, એકલા ભીમસેનને ઘેરી લીધો.
સ તેષાં પ્રવરાન્યોધાન્હસ્ત્યશ્વરથસાદિનઃ । જઘાન સમરે શૂરો ધાર્તરાષ્ટ્રાનચિન્તયન્
ભીમ એ શૂરવીર, ધૃતરાષ્ટ્રના હાથી, ઘોડા અને રથ પરના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓને, કોઈ વિચાર કર્યા વિના, યુદ્ધમાં માર્યા.
તેષાં વ્યવસિતં જ્ઞાત્વા ભીમસેનો જિઘૃક્ષતામ્। સમસ્તાનાં વધે રાજન્મતિં ચક્રે મહામનાઃ
રાજા, ભીમસેન એ જાણ્યું કે બધા એને પકડવા ઈચ્છે છે, એટલે એ મહાન મનથી બધાને મારવાનો નક્કી કર્યો.
તતો રથં સમુત્સૃજ્ય ગદામાદાય પાણ્ડવઃ । ઉવાચ સારથિં ભીમં સ્થીયતામિતિ ભારત
પછી પાંડવે પોતાનો રથ છોડી, ગદા હાથમાં લીધી અને પોતાના સારથિને કહ્યું: 'રથ અહીં ઊભો રાખ.'
યાવદેતાન્હનિષ્યામિ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સહાનુગાન્ । ઇત્યુક્ત્વા ભીમસેનસ્તુ પ્રવિશ્ય મહતીં ચમૂમ્ । જઘાન ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં તદ્બલૌઘમહાર્ણવમ્
'જ્યાં સુધી હું આ બધા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો અને તેમના સાથીઓને મારી ન નાખું ત્યાં સુધી,' એવું કહી ભીમસેન મોટી સેના વચ્ચે ઘૂસી ગયો અને ધૃતરાષ્ટ્રના સૈનિકોના વિશાળ દરિયાને માર્યો.
ગદયા ભિમસેનેન તાડિતા વારણોત્તમાઃ । ભિન્નકુમ્ભા મહાકાયા ભિન્નપૃષ્ઠાસ્તથૈવચ
ભીમસેનની ગદાથી માર ખાઈને, મોટા શરીરવાળા શ્રેષ્ઠ હાથીઓના માથા અને પીઠ ફાટી ગયા.
ભિન્નગાત્રાઃ સહારોહૈઃ શેરતે પર્વતા ઇવ। રથાશ્ચ ભગ્નાસ્તિલશઃ સયોધાઃ શતશો રણે
તૂટેલા અંગોવાળા હાથીઓ અને તેમના ચાલકો પર્વતો જેવી રીતે પડી ગયા; અને યુદ્ધમાં સેંકડો રથો અને તેમના યોદ્ધાઓ પણ ટુકડાઓમાં તૂટી પડ્યા.
અશ્વાશ્ચ સાદિનશ્ચૈવ પાદાતૈઃ સહ ભારત । તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ ભીમસેનસ્ય વિક્રમમ્
હાં, ઘોડા અને તેમના સવારો, તેમજ પગદળ પણ ત્યાં હતા; ત્યાં ભીમસેનની અદ્ભુત શૂરતા જોઈ.
યદેકઃ સમરે રાજન્બહુભિઃ સમયોધયત્ । અન્તકાલે પ્રજાઃ સર્વા દણ્ડપાણિરિવાન્તકઃ
રાજા, કેવી રીતે એકલા ભીમસેન એ અનેક સામે યુદ્ધ કર્યું, એ તો જાણે અંતકાળે યમરાજ દંડ લઈને બધાને વિનાશ કરે એમ હતું.