અભિદ્યેતાં તતો વ્યૂહૌ તસ્મિન્વીરવરક્ષયે। આસીદ્વ્યતિકરો ઘોરસ્તવ તેષાં ચ ભારત
પછી, જ્યારે વીરોની વ્યૂહરચના નાશ પામી રહી હતી, ત્યારે તમારી અને તેમની સેનાઓ વચ્ચે ભયાનક અને ભારે યુદ્ધ શરૂ થયું, હે ભારત.
તદદ્ભુતમપશ્યામ તાવકાનાં પરૈઃ સહ । એકાયનગતાઃ સર્વે યદયુધ્યન્ત ભારત
હે ભારત, અમે એક અજાયબ વાત જોઈ: તમારી બધાજ સેનાઓ એકઠી થઈને પણ શત્રુઓ સામે એક મનથી લડી રહી હતી.
પ્રતિસંવાર્ય ચાસ્ત્રાણિ તેઽન્યોન્યસ્ય વિશાંપતે । યુયુધુઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ કૌરવાશ્ચ મહાબલાઃ
હે રાજાઓના રાજા, પાંડવો અને કૌરવો બંનેએ એકબીજાના શસ્ત્રોનો પ્રતિકાર કરીને, મહાબળથી યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું.
એવં બહુગુણં સૈન્યમેવં બહુવિધં પરમ્। વ્યૂઢમેવં યથાશાસ્ત્રમમોઘં ચૈવ સઞ્જય
હે સંજય, એ સેના બહુ મોટી અને અનેક પ્રકારની હતી, અનેક રીતે ગોઠવાઈ હતી, યુદ્ધશાસ્ત્ર મુજબ વ્યવસ્થિત અને અપરાજેય હતી.
જુષ્ટમસ્માકમત્યન્તમભિકામં ચ નઃ સદા । પ્રહૃષ્ટં વ્યસનોપેતં પુરસ્તાદ્દૃષ્ટવિક્રમમ્
એમાં અમારા યુદ્ધવીરો સંપૂર્ણ ઉત્સાહથી ભરપૂર હતા, હંમેશા લડવા તત્પર, આનંદિત પણ મુશ્કેલીઓથી ઘેરાયેલા, અને આગળથી પરાક્રમ બતાવતા.
નાતિવૃદ્ધમબાલં ચ ન કૃશં ન ચ પીવરમ્ । લઘુવૃત્તાયતપ્રાયં સાગરાકારમવ્યયમ્
એ સેના બહુ વૃદ્ધ પણ નહોતી, બહુ નાની પણ નહોતી, બહુ દુર્બળ કે બહુ જાડા પણ નહોતા, મોટાભાગે મધ્યમ કાયાના અને લાંબા, સમુદ્ર જેટલી વિશાળ અને અક્ષય હતી.
આત્તસન્નાહશસ્ત્રં ચ બહુશસ્ત્રપરિગ્રહમ્ । અસિયુદ્ધે નિયુદ્ધે ચ ગદાયુદ્ધે ચ કોવિદમ્
એ લોકો શસ્ત્ર અને કવચથી સજ્જ હતા, અનેક શસ્ત્રો ચલાવવામાં નિપુણ, તલવારયુદ્ધ, મલ્લયુદ્ધ અને ગદાયુદ્ધમાં પારંગત હતા.
પ્રાસર્ષ્ટિતોમરેષ્વાજૌ પરિઘેષ્વાયસેષુ ચ । ભિણ્ડિપાલેષુ શક્તીષુ મુસલેષુ ચ સર્વશઃ
યુદ્ધમાં તેઓ ભાલા, ભિંડા, તીરો, લોખંડની ગદાઓ, ગુલેલ, શક્તિ અને મસલાં જેવા દરેક પ્રકારના શસ્ત્રો ચલાવવામાં કુશળ હતા.
કમ્પનેષુ ચ ચાપેષુ કણપેષુ ચ સર્વશઃ । ક્ષેણણીયેષુ ચિત્રેષુ મુષ્ટયુદ્ધેષુ ચ ક્ષમમ્
તેઓ ધનુષ્ય, બાણ અને દરેક પ્રકારના પ્રક્ષેપ શસ્ત્રો તથા હાથમાં હાથની લડાઈ અને બળપ્રયોગની સ્પર્ધાઓમાં પણ નિપુણ હતા.
અપરોક્ષં ચ વિદ્યાસુ વ્યાયામે ચ કૃતશ્રમમ્ । શસ્ત્રગ્રહણવિદ્યાસુ સર્વાસુ પરિનિષ્ઠિતમ્
તેઓ દરેક વિદ્યા અને કળામાં સીધી તાલીમ મેળવેલી, વ્યાયામમાં પરિચિત અને તમામ શસ્ત્રકલા સંપૂર્ણ રીતે આવડી ગયા હતા.
આરોહે પર્યવસ્કન્દે સરણે સાન્તરપ્લુતે । સમ્યક્પ્રહરણે યાને વ્યપયાને ચ કોવિદમ્
તેઓ ચડવામાં, ઊતરવામાં, આગળ વધવામાં, કૂદવામાં, યોગ્ય રીતે પ્રહાર કરવામાં, વાહન ચલાવવામાં અને પાછા ખેંચવામાં નિપુણ હતા.
નાગાશ્વરથયાનેષુ બહુશઃ સુપરીક્ષિતમ્ । પરીક્ષ્ય ચ યથાન્યાયં વેતનેનોપપાદિતમ્
તેઓ હાથી, ઘોડા અને રથ ચલાવવામાં વારંવાર પરીક્ષિત થયા હતા અને યોગ્ય રીતે તપાસીને, યોગ્ય વેતન સાથે નિમાયા હતા.
ન ગોષ્ઠ્યા નોપકારેણ ન ચ બન્ધુનિમિત્તતઃ । ન સૌહૃદબલૈર્વાપિ નાકુલીનપરિગ્રહૈઃ
તેઓ જૂથ, ઉપકાર, સંબંધ, મિત્રતા કે કુટુંબના કારણે પસંદ કરાયા નહોતા.
સમૃદ્ધજનમાર્યં ચ તુષ્ટસંબન્ધિબાન્ધવમ્ । કૃતોપકારભૂયિષ્ઠં યશસ્વિ ચ મનસ્વિ ચ
તેઓ સમૃદ્ધ, ઉન્નત, પોતાના સંબંધીઓથી સંતોષી, ઉપકારોનું કદર કરનારા, પ્રખ્યાત અને ઉદાર મનના હતા.
સ્વજનૈસ્તુ નરૈર્મુખ્યૈર્બહુશો દૃષ્ટકર્મભિઃ । લોકપાલોપમૈસ્તાત પાલિતં લોકવિશ્રુતમ્
તેઓ પોતાના જ શ્રેષ્ઠ પુરુષો દ્વારા નેતૃત્વ પામતા, જેમના કાર્યો જાણીતા હતા, લોકપાલ જેવા રક્ષક અને સમગ્ર દેશમાં પ્રસિદ્ધ હતા.
બહુભિઃ ક્ષત્રિયૈર્ગુપ્તં પૃથિવ્યાં લોકસંમતૈઃ । અસ્માનભિગતૈઃ કામાત્સબલૈઃ સપદાનુગૈઃ
તેઓ અનેક ક્ષત્રિયોથી સુરક્ષિત હતા, જે સમગ્ર લોકમાં માન્યતા પામેલા, પોતાની ઇચ્છાથી અને આખી સેના સાથે આવ્યા હતા.
મહોદધિમિવાપૂર્ણમાપગાભિઃ સમન્તતઃ । અપક્ષપક્ષિસંકાશૈ રથૈર્નાગૈશ્ચ સંવૃતમ્
મહાસાગર જેમ ચારેય બાજુથી નદીઓથી ભરાઈ જાય છે, એમ રથો અને હાથીઓ, જે પાંખવાળા પક્ષીઓ જેવા લાગતા, એ બધે ફેલાયેલા હતા.
નાનાયોધજલં ભીમં વાહનોર્મિતરઙ્ગિણમ્। ક્ષેપણ્યસિગદાશક્તિશરપ્રાસસામાકુલમ્
તેમાં અનેક યોદ્ધાઓ ભયાનક રીતે ભરાયેલા હતા, વાહનો તરંગો જેવા ઉછળતા હતા, અને ચારે બાજુ શસ્ત્રો, તલવાર, ગદા, ભાલા, બાણ અને શૂળોથી ભરેલું હતું.
ધ્વજભૂષણસંબાધં રત્નપટ્ટસુસંચિતમ્ । પરિધાવદ્ભિરશ્વૈશ્ચ વાયુવેગવિકમ્પિતમ્
તે ધ્વજાઓ અને આભૂષણોથી શોભિત હતું, રત્નોની પટ્ટીઓથી સજ્જિત હતું, અને ઘોડાઓ પવનની ઝડપે દોડતા હોવાથી બધું ધ્રુજી ઉઠતું હતું.
અપારમિવ ગર્જન્તં સાગરપ્રતિમં મહત્। દ્રોણભીષ્માસિસંગપ્તં ગુપ્તં ચ કૃતવર્મણા
એ મહાન સેનાનું ગર્જન સાગર જેવું લાગતું હતું, એ અપરંપાર જણાતું હતું, અને દ્રોણ તથા ભીષ્મના તલવારથી સુરક્ષિત અને કૃતવર્મા દ્વારા રક્ષિત હતું.
કૃપદુઃશાસનાભ્યાં ચ જયદ્રથમુખૈસ્તથા । ભગદત્તવિકર્ણાભ્યાં દ્રૌણિસૌબલબાહ્લિકૈઃ
કૃપાચાર્ય અને દુઃશાસન, જયદ્રથ અને બીજા, ભગદત્ત તથા વિકર્ણ, દ્રોણપુત્ર, સૌબલ અને બાહ્લિકોએ પણ તેને રક્ષ્યું હતું.
ગુપ્તં પ્રવીરૈર્લૌકૈશ્ચ સારવદ્ભિર્મહાત્મભિઃ । યદહન્યત સૈન્યં મે દિષ્ટમત્ર પરાયણમ્
મારા સેના મહાન અને વિદ્વાન વીરોથી, કુશળ અને સમજદાર યોદ્ધાઓથી રક્ષિત હતી, છતાં પણ, સંજય, અહીં તે વિનાશ પામી, કારણ કે એ જ વિધિ હતી.
નૈતાદૃશં સમુદ્યોગં દૃષ્ટવન્તો હિ માનુષાઃ । ઋષયો વા મહાભાગાઃ પુરાણા ભુવિ સઞ્જય
આવો મહાન પ્રયાસ તો માનવો કે પૃથ્વી પરના પ્રાચીન મહાન ઋષિઓએ પણ ક્યારેય જોયો નથી, સંજય.
ઈદૃશોઽપિ બલૌઘસ્તુ સંયુક્તઃ શસ્ત્રસંપદા । વધ્યતે યત્ર સંગ્રામે કિમન્યદ્ભાગધેયતઃ
આવી વિશાળ અને શસ્ત્રોથી સજ્જ સેનાને પણ જ્યારે યુદ્ધમાં વિનાશ થવો પડે, તો એ સિવાય બીજું શું કહીએ કે એ બધું ભાગ્યજ છે.
વિપરીતમિદં સર્વં પ્રતિભાતિ હિ સઞ્જય । યત્રેદૃશં બલં ઘોરં નાવધીદ્યુધિ પાણ્ડવાન્
મને તો બધું ઉલટું જ લાગે છે, સંજય, કે આવી ભયાનક સેના હોવા છતાં પણ પાંડવો યુદ્ધમાં નાશ પામ્યા નહીં.
પાણ્ડવાર્થાય નિયતં દેવાસ્તત્ર સમાગતાઃ । યુધ્યન્તે મામકં સૈન્યં યથાઽવધ્યત સઞ્જય
નિશ્ચિતપણે, પાંડવોના હિત માટે દેવતાઓ પોતે ત્યાં એકત્ર થયા હતા; એમણે મારી સેના સામે યુદ્ધ કર્યું, એટલે એ વિનાશ પામી, સંજય.
ઉક્તોઽપિ વિદુરેણાહં હિતં પથ્યં ચ નિત્યશઃ । ન ચ જગ્રાહ તન્મન્દઃ પુત્રો દુર્યોધનો મમ
વિદુરે મને હંમેશા હિતની અને કલ્યાણકારી વાતો કહી હતી, પણ મારા મૂર્ખ પુત્ર દુર્યોધને એ કદી સાંભળી નહીં.
તથ્યાં મન્યે મતિં તસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ । આસીત્તથાઽઽગતં તાત યેન દૃષ્ટમિદં પુરા
મને લાગે છે કે એ સર્વજ્ઞ મહાત્માની સલાહ સાચી હતી; જે બન્યું છે, એ તો તેણે અગાઉ જોઈ લીધું હતું.
અથવા ભાવ્યમેવં હિ સંજયૈતેન સર્વથા । પુરા ધાત્રા યથા દિષ્ટં તત્તથા ન તદન્યથા
કે પછી, સંજય, જે destined હતું એ જ થયું છે; જે ધાતાએ પહેલેથી જ નક્કી કર્યું હતું, એ જ રીતે બનવાનું હતું, બીજું કશું શક્ય નહોતું.
આત્મદોષાત્ત્વયા રાજન્પ્રાપ્તં વ્યસનમીદૃશમ્ । ન હિ દુર્યોધનસ્તાનિ પશ્યતે ભરતર્ષભ
રાજા, તારા પોતાના દોષથી તને આવું દુઃખ મળ્યું છે; દુર્યોધન તો આ વાતો સમજતો જ નથી, ભરતવંશી.