વ્યૂઢં દૃષ્ટ્વા તુ તત્સૈન્યં પિતા દેવવ્રતસ્તવ । કૌઞ્ચેન મહતા રાજન્પ્રત્યવ્યૂહત વાહિનીમ્
હે રાજા, જ્યારે તમારા પિતા દેવવ્રતે એ વિધિવત્ ગોઠવાયેલું સેના-વ્યૂહ જોયું, ત્યારે તેમણે પોતાની સેના માટે વિશાળ કોઞ્ચાકૃતિ વ્યૂહ રચ્યો.
તસ્ય તુણ્ડે મહેષ્વાસો ભારદ્વાજો વ્યરોચત। અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ ચક્ષુરાસ્તાં જનેશ્વર
તે વ્યૂહના ટોચે મહાન ધનુર્ધર ભારદ્વાજ, અશ્વત્થામા અને કૃપાચાર્ય પણ, લોકોમાં તેજ પાથરીને ઊભા રહ્યા.
કૃતવર્મા તુ સહિતઃ કામ્ભોજૈરથ બાહ્લિકૈઃ । શિરસ્યાસીન્નરશ્રેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્
કૃતવર્મા, કામ્બોજ અને બાહ્લિકો સાથે, એ વ્યૂહના મથાળે, ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે ઊભા રહ્યા.
ગ્રીવાયાં શૂરસેનશ્ચ તવ પુત્રશ્ચ મારિષ । દુર્યોધનો મહારાજ રાજભિર્બહુભિર્વૃતઃ
ગળા પાસે શૂરસેન અને તમારા પુત્ર દુર્યોધન, મહારાજ, અનેક રાજાઓથી ઘેરાયેલા હતા.
પ્રાગ્જોતિષસ્તુ સહિતો મદ્રસૌવીરકેકયૈઃ । ઉરસ્યભૂન્નરશ્રેષ્ઠ મહત્યા સેનયા વૃતઃ
પ્રાગ્યોતિષ, મદ્ર, સૌવીર અને કૈકયો સાથે, વ્યૂહના છાતી ભાગે, મહાન સેના સાથે ઊભા રહ્યા.
પૃષ્ઠે ચાસ્તાં મહેષ્વાસાવાવન્ત્યૌ સપદાનુગૌઃ । સ્વસેનયા ચ સહિતઃ શુશર્મા પ્રસ્થલાધિપઃ । વામં પક્ષં સમાશ્રિત્ય દંશિતઃ સમવસ્થિતઃ
પાછળ અવંતિના મહાન ધનુર્ધરો પોતાના અનુયાયીઓ સાથે ઊભા રહ્યા, અને પ્રસ્થલના રાજા શુશર્મા પણ પોતાની સેના સાથે, ડાબી બાજુએ મજબૂતીથી સ્થિર રહ્યા.
તુષારા યવનાશ્ચૈવ શકાશ્ચ સહ ચૂચુપૈઃ । દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિત્ય સ્થિતા વ્યૂહસ્ત ભારત
તુષાર, યવન, શક અને ચૂચુપા, હે ભારત, એ વ્યૂહની જમણી બાજુએ પોતાના સ્થાન પર ઊભા રહ્યા.
શ્રુતાયુશ્ચ શાતાયુશ્ચ સૌમદત્તિશ્ચ મારિષ । વ્યૂહસ્ય જઘને તસ્થૂ રક્ષમાણાઃ પરસ્પરમ્
શ્રુતાયુ, શતાયુ અને સૌમદત્તિ, હે મહારાજ, વ્યૂહના પૃષ્ઠભાગે એકબીજાની રક્ષા કરતા ઊભા રહ્યા.
તતો યુદ્ધાય સંજગ્મુઃ પાણ્ડવાઃ કૌરવૈઃ સહ। સૂર્યોદયે મહારાજ પ્રાવર્તત જનક્ષયઃ
પછી પાંડવો અને કૌરવો યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા; સૂર્યોદયે, હે રાજા, મનુષ્યોના વિનાશની શરૂઆત થઈ.
પ્રતીયૂ રથિનો નામાન્નાગાશ્ચ રથિનો યયુઃ । હયારોહાન્રથારોહા રથિનશ્ચાપિ સાદિનઃ
રથીઓ સામે રથીઓ, હાથીઓ રથીઓ સામે, ઘોડેસ્વારો રથીઓ સામે, અને રથીઓ પણ ઘોડેસ્વારો સામે લડવા લાગ્યા.
સાદિનશ્ચ હયાન્રાજન્રથિનશ્ચ મહારણે । હસ્ત્યારોહાન્હયારોહા રથિનઃ સાદિનસ્તથા
ઘોડેસ્વારો ઘોડાઓ સામે, હે રાજા, અને રથીઓ મહાસંગ્રામમાં; હાથીસ્વારો ઘોડેસ્વારો સામે, અને રથીઓ પણ ઘોડેસ્વારો સામે જ ઝઝૂમ્યા.
રથિનઃ પત્તિભિઃ સાર્ધં સાદિનશ્ચાપિ પત્તિભિઃ । અન્યોન્યં સમરે રાજન્પ્રત્યધાવન્નમર્ષિતાઃ
રથીઓ પગદળ સાથે, અને ઘોડેસ્વારો પણ પગદળ સાથે મળીને લડ્યા; હે રાજા, યુદ્ધમાં બધા ક્રોધથી એકબીજા પર તૂટી પડ્યા.
ભીમસેનાર્જુનયમૈર્ગુપ્તા ચાન્યૈર્મહારથૈઃ । શુશુભે પાણ્ડવી સેના નક્ષત્રૈરિવ શર્વરી
ભીમસેન, અર્જુન અને અન્ય મહારથીઓ દ્વારા રક્ષાતી પાંડવોની સેના, રાત્રે તારાઓથી શોભાયમાન આકાશ જેવી તેજસ્વી લાગી.
તથા ભીષ્મકૃપદ્રોણશલ્યદુર્યોધનાદિભિઃ । તવાપિ ચ બભૌ સેના ગ્રહૈર્દ્યૌરિવ સંવૃતાઃ
એ જ રીતે, તમારી સેના પણ ભીષ્મ, કૃપ, દ્રોણ, શલ્ય, દુર્યોધન અને અન્ય દ્વારા રક્ષાતી, ગ્રહોથી ભરેલા આકાશ જેવી શોભી ઉઠી.
ભીમસેનસ્તુ કૌન્તેયો દ્રોણં દૃષ્ટ્વા પરાક્રમી । અભ્યયાઞ્જવનૈરશ્વૈર્ભારદ્વાજસ્ય વાહિનીમ્
કુંતીપુત્ર ભીમસેને, પરાક્રમી દ્રોણને જોઈને, ઝડપી ઘોડાઓ સાથે ભારદ્વાજની સેના પર તૂટી પડ્યો.
દ્રોણાસ્તુ સમરે ક્રુદ્ધો ભીમં નવભિરાયસૈઃ । વિવ્યાધ સમરશ્લાઘી મર્માણ્યુદ્દિષ્ય વીર્યવાન્
દ્રોણે યુદ્ધમાં ક્રોધથી, પરાક્રમી ભીમને, નવ લોખંડના બાણો વડે, તેના મુખ્ય અંગો નિશાન બનાવી ઘાયલ કર્યો.
દૃઢાહતસ્તો ભીમો ભારદ્વાજસ્ય સંયુગે। સારથિં પ્રેષયામાસ યમસ્ય સદનં પ્રતિ
યુદ્ધમાં ભારદ્વાજ દ્વારા ઘાયલ થયેલા ભીમે, પોતાના રથચાલકને યમલોક તરફ મોકલી દીધો.
સ સંગૃહ્ય સ્કવયં વાહાન્ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ । વ્યધમત્પાણ્ડવીં સેનાં તૂલરાશિમિવાનલઃ
પછી, ભારદ્વાજે રશ્મીઓ પકડી, પોતાની પરાક્રમથી પાંડવોની સેના ને એવી રીતે વિખેરી નાખી, જેમ અગ્નિ કપાસના ઢગલાને ઉડાવી દે.
તે વદ્યમાના દ્રોણેન ભીષ્મેણ ચ નરોત્તમાઃ । સૃઞ્જયાઃ તાવકં સૈન્યં ભીમાર્જુનપરિક્ષતમ્
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, દ્રોણ અને ભીષ્મે શ્રીંજયોને ઘાયલ કર્યા, ત્યારે ભીમ અને અર્જુનથી પહેલેથી જ પીડાયેલી તમારી સેના પર શ્રીંજયોએ આક્રમણ કર્યું.
તથૈવ તાવકં સૈન્યં ભીમાર્જુનપરિક્ષતમ્। મુહ્યતે તત્રતત્રૈવ સમદેવ વરાઙ્ગના
એ જ રીતે, ભીમ અને અર્જુનના ઉપદ્રવથી તમારી સેના યુદ્ધભૂમિમાં વારંવાર અલગ અલગ જગ્યાએ ગૂંચવાઈ ગઈ, હે મહાન સ્ત્રીઓના વંશજ.
અભિદ્યેતાં તતો વ્યૂહૌ તસ્મિન્વીરવરક્ષયે। આસીદ્વ્યતિકરો ઘોરસ્તવ તેષાં ચ ભારત
પછી, જ્યારે વીરોની વ્યૂહરચના નાશ પામી રહી હતી, ત્યારે તમારી અને તેમની સેનાઓ વચ્ચે ભયાનક અને ભારે યુદ્ધ શરૂ થયું, હે ભારત.
તદદ્ભુતમપશ્યામ તાવકાનાં પરૈઃ સહ । એકાયનગતાઃ સર્વે યદયુધ્યન્ત ભારત
હે ભારત, અમે એક અજાયબ વાત જોઈ: તમારી બધાજ સેનાઓ એકઠી થઈને પણ શત્રુઓ સામે એક મનથી લડી રહી હતી.
પ્રતિસંવાર્ય ચાસ્ત્રાણિ તેઽન્યોન્યસ્ય વિશાંપતે । યુયુધુઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ કૌરવાશ્ચ મહાબલાઃ
હે રાજાઓના રાજા, પાંડવો અને કૌરવો બંનેએ એકબીજાના શસ્ત્રોનો પ્રતિકાર કરીને, મહાબળથી યુદ્ધ ચાલુ રાખ્યું.
એવં બહુગુણં સૈન્યમેવં બહુવિધં પરમ્। વ્યૂઢમેવં યથાશાસ્ત્રમમોઘં ચૈવ સઞ્જય
હે સંજય, એ સેના બહુ મોટી અને અનેક પ્રકારની હતી, અનેક રીતે ગોઠવાઈ હતી, યુદ્ધશાસ્ત્ર મુજબ વ્યવસ્થિત અને અપરાજેય હતી.
જુષ્ટમસ્માકમત્યન્તમભિકામં ચ નઃ સદા । પ્રહૃષ્ટં વ્યસનોપેતં પુરસ્તાદ્દૃષ્ટવિક્રમમ્
એમાં અમારા યુદ્ધવીરો સંપૂર્ણ ઉત્સાહથી ભરપૂર હતા, હંમેશા લડવા તત્પર, આનંદિત પણ મુશ્કેલીઓથી ઘેરાયેલા, અને આગળથી પરાક્રમ બતાવતા.
નાતિવૃદ્ધમબાલં ચ ન કૃશં ન ચ પીવરમ્ । લઘુવૃત્તાયતપ્રાયં સાગરાકારમવ્યયમ્
એ સેના બહુ વૃદ્ધ પણ નહોતી, બહુ નાની પણ નહોતી, બહુ દુર્બળ કે બહુ જાડા પણ નહોતા, મોટાભાગે મધ્યમ કાયાના અને લાંબા, સમુદ્ર જેટલી વિશાળ અને અક્ષય હતી.
આત્તસન્નાહશસ્ત્રં ચ બહુશસ્ત્રપરિગ્રહમ્ । અસિયુદ્ધે નિયુદ્ધે ચ ગદાયુદ્ધે ચ કોવિદમ્
એ લોકો શસ્ત્ર અને કવચથી સજ્જ હતા, અનેક શસ્ત્રો ચલાવવામાં નિપુણ, તલવારયુદ્ધ, મલ્લયુદ્ધ અને ગદાયુદ્ધમાં પારંગત હતા.
પ્રાસર્ષ્ટિતોમરેષ્વાજૌ પરિઘેષ્વાયસેષુ ચ । ભિણ્ડિપાલેષુ શક્તીષુ મુસલેષુ ચ સર્વશઃ
યુદ્ધમાં તેઓ ભાલા, ભિંડા, તીરો, લોખંડની ગદાઓ, ગુલેલ, શક્તિ અને મસલાં જેવા દરેક પ્રકારના શસ્ત્રો ચલાવવામાં કુશળ હતા.
કમ્પનેષુ ચ ચાપેષુ કણપેષુ ચ સર્વશઃ । ક્ષેણણીયેષુ ચિત્રેષુ મુષ્ટયુદ્ધેષુ ચ ક્ષમમ્
તેઓ ધનુષ્ય, બાણ અને દરેક પ્રકારના પ્રક્ષેપ શસ્ત્રો તથા હાથમાં હાથની લડાઈ અને બળપ્રયોગની સ્પર્ધાઓમાં પણ નિપુણ હતા.
અપરોક્ષં ચ વિદ્યાસુ વ્યાયામે ચ કૃતશ્રમમ્ । શસ્ત્રગ્રહણવિદ્યાસુ સર્વાસુ પરિનિષ્ઠિતમ્
તેઓ દરેક વિદ્યા અને કળામાં સીધી તાલીમ મેળવેલી, વ્યાયામમાં પરિચિત અને તમામ શસ્ત્રકલા સંપૂર્ણ રીતે આવડી ગયા હતા.