તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા ધૃષ્ટદ્યુમ્નમભાષત। વ્યૂહં વ્યૂહસ્વ પાઞ્ચાલ મકરં શત્રુનાશનમ્
પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કહ્યું: 'પાંચાલ, દુશ્મનોનો નાશ કરનાર મકર વ્યૂહ ગોઠવો.'
એવમુક્તસ્તુ પાર્થેન ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારથઃ। વ્યાદિદેશ યથાન્યાયં રથિનો રથિનાં વરઃ
પાર્થના આ રીતે કહેતાં, મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને નિયમ પ્રમાણે રથીઓને સ્થાન આપ્યા.
શિરોઽભૂદ્દ્રુપદસ્તસ્ય પાણ્ડવશ્ચ ધનઞ્જયઃ। ચક્ષુષી સહદેવશ્ચ નકુલશ્ચ મહારથઃ
આ વ્યૂહનું મથું દ્રુપદ અને પાંડવ ધનંજય હતા; અને આંખ તરીકે સહદેવ અને મહારથી નકુલ હતા.
તુણ્ડમાસીન્મહારાજ ભીમસેનો મહાબલઃ । સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ચ રાક્ષસશ્ચ ઘટોત્કચઃ
મહારાજ, મહાબલી ભીમસેન વ્યૂહનું નાક બન્યો; સુભદ્રાનો પુત્ર, દ્રૌપદીપુત્રો અને રાક્ષસ ઘટોત્કચ પણ ત્યાં હતા.
સાત્યકિર્ધર્મરાજશ્ચ વ્યૂહગ્રીવાં સમાસ્થિતાઃ । પૃષ્ઠમાસીન્મહારાજ વિરાટો વાહિનીપતિઃ ।। ૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારાજ મહત્યા સેનયા વૃતઃ । કેકયા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ વામપાર્શ્વં સમાશ્રિતાઃ
સાત્યકી અને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર વ્યૂહની ગળામાં હતા; પાછળ વહીનીપતિ વિરાટ હતા. મહારાજ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન મોટી સેના સાથે અને કૈકયના પાંચ ભાઈઓ ડાબી બાજુએ હતા.
ધૃષ્ટકેતુર્નરવ્યાઘ્રશ્ચેકિતાનશ્ચ વીર્યવાન્। દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિત્ય સ્થિતૌ વ્યૂહસ્ય રક્ષણે
ધૃષ્ટકેતુ અને પરાક્રમી ચેકિતાન વ્યૂહની જમણી બાજુએ ઊભા રહીને રક્ષણ કરતા હતા.
પાદયોસ્તુ મહારાજ સ્થિતઃ શ્રીમાન્મહારથઃ। કુન્તિભોજઃ શતાનીકો મહત્યા સેનયા વૃતઃ
મહારાજ, વ્યૂહના પગ પાસે મહારથી કુંતિભોજ અને શતાનિક મોટી સેના સાથે ઊભા હતા.
શિખણ્ડી તુ મહેષ્વાસઃ સોમકૈઃ સંવૃતો બલી । ઇરાવાંશ્ચ તતઃ પુચ્છે મકરસ્ય વ્યવસ્થિતૌ
મહેશ્વાસ શિખંડી સોમકાઓથી ઘેરાયેલા હતા અને ઇરાવાન પણ મકર વ્યૂહની પૂંછડી પાસે ઊભા હતા.
એવમેતં મહાવ્યૂહં વ્યૂહ્ય ભારત પાણ્ડવાઃ । સૂર્યોદયે મહારાજ પુનર્યુદ્ધાય દંશિતાઃક
આ રીતે, ભારત, પાંડવોએ મહા વ્યૂહ ગોઠવીને, સૂર્યોદયે ફરી યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ઊભા રહ્યા.
કૌરવાનભ્યયુસ્તૂર્ણં હસ્ત્યશ્વરથપત્તિભિઃ । સમુચ્છ્રિતૈર્ધ્વજૈશ્છત્રૈઃ શસ્ત્રૈશ્ચ વિમલૈઃ શિતૈઃ
કૌરવો હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતી સાથે, ઊંચા ધ્વજ, છત્ર અને તેજસ્વી, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો લઈને ઝડપથી આગળ વધ્યા.
વ્યૂઢં દૃષ્ટ્વા તુ તત્સૈન્યં પિતા દેવવ્રતસ્તવ । કૌઞ્ચેન મહતા રાજન્પ્રત્યવ્યૂહત વાહિનીમ્
હે રાજા, જ્યારે તમારા પિતા દેવવ્રતે એ વિધિવત્ ગોઠવાયેલું સેના-વ્યૂહ જોયું, ત્યારે તેમણે પોતાની સેના માટે વિશાળ કોઞ્ચાકૃતિ વ્યૂહ રચ્યો.
તસ્ય તુણ્ડે મહેષ્વાસો ભારદ્વાજો વ્યરોચત। અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ ચક્ષુરાસ્તાં જનેશ્વર
તે વ્યૂહના ટોચે મહાન ધનુર્ધર ભારદ્વાજ, અશ્વત્થામા અને કૃપાચાર્ય પણ, લોકોમાં તેજ પાથરીને ઊભા રહ્યા.
કૃતવર્મા તુ સહિતઃ કામ્ભોજૈરથ બાહ્લિકૈઃ । શિરસ્યાસીન્નરશ્રેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્
કૃતવર્મા, કામ્બોજ અને બાહ્લિકો સાથે, એ વ્યૂહના મથાળે, ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે ઊભા રહ્યા.
ગ્રીવાયાં શૂરસેનશ્ચ તવ પુત્રશ્ચ મારિષ । દુર્યોધનો મહારાજ રાજભિર્બહુભિર્વૃતઃ
ગળા પાસે શૂરસેન અને તમારા પુત્ર દુર્યોધન, મહારાજ, અનેક રાજાઓથી ઘેરાયેલા હતા.
પ્રાગ્જોતિષસ્તુ સહિતો મદ્રસૌવીરકેકયૈઃ । ઉરસ્યભૂન્નરશ્રેષ્ઠ મહત્યા સેનયા વૃતઃ
પ્રાગ્યોતિષ, મદ્ર, સૌવીર અને કૈકયો સાથે, વ્યૂહના છાતી ભાગે, મહાન સેના સાથે ઊભા રહ્યા.
પૃષ્ઠે ચાસ્તાં મહેષ્વાસાવાવન્ત્યૌ સપદાનુગૌઃ । સ્વસેનયા ચ સહિતઃ શુશર્મા પ્રસ્થલાધિપઃ । વામં પક્ષં સમાશ્રિત્ય દંશિતઃ સમવસ્થિતઃ
પાછળ અવંતિના મહાન ધનુર્ધરો પોતાના અનુયાયીઓ સાથે ઊભા રહ્યા, અને પ્રસ્થલના રાજા શુશર્મા પણ પોતાની સેના સાથે, ડાબી બાજુએ મજબૂતીથી સ્થિર રહ્યા.
તુષારા યવનાશ્ચૈવ શકાશ્ચ સહ ચૂચુપૈઃ । દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિત્ય સ્થિતા વ્યૂહસ્ત ભારત
તુષાર, યવન, શક અને ચૂચુપા, હે ભારત, એ વ્યૂહની જમણી બાજુએ પોતાના સ્થાન પર ઊભા રહ્યા.
શ્રુતાયુશ્ચ શાતાયુશ્ચ સૌમદત્તિશ્ચ મારિષ । વ્યૂહસ્ય જઘને તસ્થૂ રક્ષમાણાઃ પરસ્પરમ્
શ્રુતાયુ, શતાયુ અને સૌમદત્તિ, હે મહારાજ, વ્યૂહના પૃષ્ઠભાગે એકબીજાની રક્ષા કરતા ઊભા રહ્યા.
તતો યુદ્ધાય સંજગ્મુઃ પાણ્ડવાઃ કૌરવૈઃ સહ। સૂર્યોદયે મહારાજ પ્રાવર્તત જનક્ષયઃ
પછી પાંડવો અને કૌરવો યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા; સૂર્યોદયે, હે રાજા, મનુષ્યોના વિનાશની શરૂઆત થઈ.
પ્રતીયૂ રથિનો નામાન્નાગાશ્ચ રથિનો યયુઃ । હયારોહાન્રથારોહા રથિનશ્ચાપિ સાદિનઃ
રથીઓ સામે રથીઓ, હાથીઓ રથીઓ સામે, ઘોડેસ્વારો રથીઓ સામે, અને રથીઓ પણ ઘોડેસ્વારો સામે લડવા લાગ્યા.
સાદિનશ્ચ હયાન્રાજન્રથિનશ્ચ મહારણે । હસ્ત્યારોહાન્હયારોહા રથિનઃ સાદિનસ્તથા
ઘોડેસ્વારો ઘોડાઓ સામે, હે રાજા, અને રથીઓ મહાસંગ્રામમાં; હાથીસ્વારો ઘોડેસ્વારો સામે, અને રથીઓ પણ ઘોડેસ્વારો સામે જ ઝઝૂમ્યા.
રથિનઃ પત્તિભિઃ સાર્ધં સાદિનશ્ચાપિ પત્તિભિઃ । અન્યોન્યં સમરે રાજન્પ્રત્યધાવન્નમર્ષિતાઃ
રથીઓ પગદળ સાથે, અને ઘોડેસ્વારો પણ પગદળ સાથે મળીને લડ્યા; હે રાજા, યુદ્ધમાં બધા ક્રોધથી એકબીજા પર તૂટી પડ્યા.
ભીમસેનાર્જુનયમૈર્ગુપ્તા ચાન્યૈર્મહારથૈઃ । શુશુભે પાણ્ડવી સેના નક્ષત્રૈરિવ શર્વરી
ભીમસેન, અર્જુન અને અન્ય મહારથીઓ દ્વારા રક્ષાતી પાંડવોની સેના, રાત્રે તારાઓથી શોભાયમાન આકાશ જેવી તેજસ્વી લાગી.
તથા ભીષ્મકૃપદ્રોણશલ્યદુર્યોધનાદિભિઃ । તવાપિ ચ બભૌ સેના ગ્રહૈર્દ્યૌરિવ સંવૃતાઃ
એ જ રીતે, તમારી સેના પણ ભીષ્મ, કૃપ, દ્રોણ, શલ્ય, દુર્યોધન અને અન્ય દ્વારા રક્ષાતી, ગ્રહોથી ભરેલા આકાશ જેવી શોભી ઉઠી.
ભીમસેનસ્તુ કૌન્તેયો દ્રોણં દૃષ્ટ્વા પરાક્રમી । અભ્યયાઞ્જવનૈરશ્વૈર્ભારદ્વાજસ્ય વાહિનીમ્
કુંતીપુત્ર ભીમસેને, પરાક્રમી દ્રોણને જોઈને, ઝડપી ઘોડાઓ સાથે ભારદ્વાજની સેના પર તૂટી પડ્યો.
દ્રોણાસ્તુ સમરે ક્રુદ્ધો ભીમં નવભિરાયસૈઃ । વિવ્યાધ સમરશ્લાઘી મર્માણ્યુદ્દિષ્ય વીર્યવાન્
દ્રોણે યુદ્ધમાં ક્રોધથી, પરાક્રમી ભીમને, નવ લોખંડના બાણો વડે, તેના મુખ્ય અંગો નિશાન બનાવી ઘાયલ કર્યો.
દૃઢાહતસ્તો ભીમો ભારદ્વાજસ્ય સંયુગે। સારથિં પ્રેષયામાસ યમસ્ય સદનં પ્રતિ
યુદ્ધમાં ભારદ્વાજ દ્વારા ઘાયલ થયેલા ભીમે, પોતાના રથચાલકને યમલોક તરફ મોકલી દીધો.
સ સંગૃહ્ય સ્કવયં વાહાન્ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ । વ્યધમત્પાણ્ડવીં સેનાં તૂલરાશિમિવાનલઃ
પછી, ભારદ્વાજે રશ્મીઓ પકડી, પોતાની પરાક્રમથી પાંડવોની સેના ને એવી રીતે વિખેરી નાખી, જેમ અગ્નિ કપાસના ઢગલાને ઉડાવી દે.
તે વદ્યમાના દ્રોણેન ભીષ્મેણ ચ નરોત્તમાઃ । સૃઞ્જયાઃ તાવકં સૈન્યં ભીમાર્જુનપરિક્ષતમ્
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, દ્રોણ અને ભીષ્મે શ્રીંજયોને ઘાયલ કર્યા, ત્યારે ભીમ અને અર્જુનથી પહેલેથી જ પીડાયેલી તમારી સેના પર શ્રીંજયોએ આક્રમણ કર્યું.
તથૈવ તાવકં સૈન્યં ભીમાર્જુનપરિક્ષતમ્। મુહ્યતે તત્રતત્રૈવ સમદેવ વરાઙ્ગના
એ જ રીતે, ભીમ અને અર્જુનના ઉપદ્રવથી તમારી સેના યુદ્ધભૂમિમાં વારંવાર અલગ અલગ જગ્યાએ ગૂંચવાઈ ગઈ, હે મહાન સ્ત્રીઓના વંશજ.