લોહિતાયતિ ચાદિત્યે ત્વરમાણો ધનઞ્જયઃ । પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રાન્નિજઘાન મહારથાન્
જ્યારે સૂર્ય લાલ પડતો હતો, ત્યારે ધનંજયે ઉત્સાહપૂર્વક પঁચવીસ હજાર મહાન રથીઓને પરાસ્ત કર્યા.
તે હિ દુર્યોધનાદિષ્ટાસ્તદા પાર્થનિબર્હણે । સંપ્રાપ્યૈવ ગતા નાશં શલભા ઇવ પાવકમ્
એ વીરોએ, દુર્યોધનના આદેશથી પાર્થને રોકવા આવ્યા, પણ જેમ જ પોહચ્યા તેમ જ જ્વાળામાં પડેલા પતંગિયાં જેવી નાશ પામ્યા.
તતો મત્સ્યાઃ કેકયાશ્ચ ધનુર્વેદવિશારદાઃ । પરિવવ્રુસ્તદા પાર્થં સહપુત્રં મહારથમ્
પછી મચ્છ અને કૈકય, ધનુર્વિદ્યા જાણનારા, મહારથી પાર્થે અને તેના પુત્રને ચારેય બાજુથી ઘેરી લીધા.
એવસ્મિન્નેવ કાલે તુ સૂર્યેઽસ્તમુપગચ્છતિ। સર્વેષાં ચૈવ સૈન્યાનાં પ્રમોહઃ સમજાયત
એ જ સમયે, જ્યારે સૂર્ય અસ્ત જતો હતો, બધી સેનાઓમાં ભારે ગભરાટ ફેલાયો.
અવહારં તતશ્ચક્રે પિતા દેવવ્રતસ્તવ । સંધ્યાકાલે મહારાજ સૈન્યાનાં શ્રાન્તવાહનઃ
પછી, રાજા, તારા પિતા દેવવ્રતે સંધ્યાનો સમય જોઈને, થાકેલી સેનાઓને પાછી ખેંચવાનો આદેશ આપ્યો.
પાણ્ડવાનાં કુરૂણાં ચ પરસ્પરસમાગમે। તે સેને ભૃશસંવિગ્ને યયતુઃ સ્વં નિવેશનમ્
પાંડવો અને કૌરવોની સેનાઓ સામસામે આવી, ત્યારે બંને પક્ષોની સેનાઓ ખૂબ જ ગભરાઈને પોતાના-પોતાના છાવણીઓમાં પાછી ફરી.
તતઃ સ્વશિબિરં ગત્વા ન્યવિશંસ્તત્ર ભારત। પાણ્ડવાઃ સૃઞ્જયૈઃ સાર્ધં કુરવશ્ચ યથાવિધિઃ
પછી પાંડવો શ્રીંજયો સાથે અને કૌરવો પણ પોતાના રીત પ્રમાણે, પોતાના છાવણીઓમાં જઈને ત્યાં આરામથી બેઠા.
વિહૃત્ય તુ તતો રાજન્સહિતાઃ કુરુપાણ્ડવાઃ । વ્યતીતાયાં તુ શર્વર્યાં પુનર્યુદ્ધાય નિર્યયુઃ
પછી, રાજા, કુરુ અને પાંડવો સૌએ આરામ કર્યા પછી, રાત વીતી ગયા પછી ફરી યુદ્ધ માટે મેદાનમાં ઉતર્યા.
તતઃ શબ્દો મહાનાસીત્તવ તેષાં ચ ભારત । યુજ્યતાં રથમુખ્યાનાં કલ્પ્યતાં ચૈવ દન્તિનામ્
પછી, ભારત, તારી અને તેમની બન્ને તરફથી મોટો અવાજ ઊઠ્યો, કારણ કે મુખ્ય રથોને જોડવામાં આવ્યા અને હાથીઓ તૈયાર કરવામાં આવ્યા.
સંનહ્યતાં પદાતીનાં હયાનાં ચૈવ ભારત। શઙ્ખદુન્દુભિનાદશ્ચ તુમુલઃ સર્વતોઽભવત્
પદાતી અને ઘોડાઓ પણ તૈયાર કરવામાં આવ્યા, અને ચારે બાજુ શંખ અને ઢોલનો ગર્જનારો અવાજ સંભળાયો.
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા ધૃષ્ટદ્યુમ્નમભાષત। વ્યૂહં વ્યૂહસ્વ પાઞ્ચાલ મકરં શત્રુનાશનમ્
પછી રાજા યુધિષ્ઠિરે ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કહ્યું: 'પાંચાલ, દુશ્મનોનો નાશ કરનાર મકર વ્યૂહ ગોઠવો.'
એવમુક્તસ્તુ પાર્થેન ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારથઃ। વ્યાદિદેશ યથાન્યાયં રથિનો રથિનાં વરઃ
પાર્થના આ રીતે કહેતાં, મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને નિયમ પ્રમાણે રથીઓને સ્થાન આપ્યા.
શિરોઽભૂદ્દ્રુપદસ્તસ્ય પાણ્ડવશ્ચ ધનઞ્જયઃ। ચક્ષુષી સહદેવશ્ચ નકુલશ્ચ મહારથઃ
આ વ્યૂહનું મથું દ્રુપદ અને પાંડવ ધનંજય હતા; અને આંખ તરીકે સહદેવ અને મહારથી નકુલ હતા.
તુણ્ડમાસીન્મહારાજ ભીમસેનો મહાબલઃ । સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ચ રાક્ષસશ્ચ ઘટોત્કચઃ
મહારાજ, મહાબલી ભીમસેન વ્યૂહનું નાક બન્યો; સુભદ્રાનો પુત્ર, દ્રૌપદીપુત્રો અને રાક્ષસ ઘટોત્કચ પણ ત્યાં હતા.
સાત્યકિર્ધર્મરાજશ્ચ વ્યૂહગ્રીવાં સમાસ્થિતાઃ । પૃષ્ઠમાસીન્મહારાજ વિરાટો વાહિનીપતિઃ ।। ૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારાજ મહત્યા સેનયા વૃતઃ । કેકયા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ વામપાર્શ્વં સમાશ્રિતાઃ
સાત્યકી અને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર વ્યૂહની ગળામાં હતા; પાછળ વહીનીપતિ વિરાટ હતા. મહારાજ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન મોટી સેના સાથે અને કૈકયના પાંચ ભાઈઓ ડાબી બાજુએ હતા.
ધૃષ્ટકેતુર્નરવ્યાઘ્રશ્ચેકિતાનશ્ચ વીર્યવાન્। દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિત્ય સ્થિતૌ વ્યૂહસ્ય રક્ષણે
ધૃષ્ટકેતુ અને પરાક્રમી ચેકિતાન વ્યૂહની જમણી બાજુએ ઊભા રહીને રક્ષણ કરતા હતા.
પાદયોસ્તુ મહારાજ સ્થિતઃ શ્રીમાન્મહારથઃ। કુન્તિભોજઃ શતાનીકો મહત્યા સેનયા વૃતઃ
મહારાજ, વ્યૂહના પગ પાસે મહારથી કુંતિભોજ અને શતાનિક મોટી સેના સાથે ઊભા હતા.
શિખણ્ડી તુ મહેષ્વાસઃ સોમકૈઃ સંવૃતો બલી । ઇરાવાંશ્ચ તતઃ પુચ્છે મકરસ્ય વ્યવસ્થિતૌ
મહેશ્વાસ શિખંડી સોમકાઓથી ઘેરાયેલા હતા અને ઇરાવાન પણ મકર વ્યૂહની પૂંછડી પાસે ઊભા હતા.
એવમેતં મહાવ્યૂહં વ્યૂહ્ય ભારત પાણ્ડવાઃ । સૂર્યોદયે મહારાજ પુનર્યુદ્ધાય દંશિતાઃક
આ રીતે, ભારત, પાંડવોએ મહા વ્યૂહ ગોઠવીને, સૂર્યોદયે ફરી યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ઊભા રહ્યા.
કૌરવાનભ્યયુસ્તૂર્ણં હસ્ત્યશ્વરથપત્તિભિઃ । સમુચ્છ્રિતૈર્ધ્વજૈશ્છત્રૈઃ શસ્ત્રૈશ્ચ વિમલૈઃ શિતૈઃ
કૌરવો હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતી સાથે, ઊંચા ધ્વજ, છત્ર અને તેજસ્વી, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો લઈને ઝડપથી આગળ વધ્યા.
વ્યૂઢં દૃષ્ટ્વા તુ તત્સૈન્યં પિતા દેવવ્રતસ્તવ । કૌઞ્ચેન મહતા રાજન્પ્રત્યવ્યૂહત વાહિનીમ્
હે રાજા, જ્યારે તમારા પિતા દેવવ્રતે એ વિધિવત્ ગોઠવાયેલું સેના-વ્યૂહ જોયું, ત્યારે તેમણે પોતાની સેના માટે વિશાળ કોઞ્ચાકૃતિ વ્યૂહ રચ્યો.
તસ્ય તુણ્ડે મહેષ્વાસો ભારદ્વાજો વ્યરોચત। અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ ચક્ષુરાસ્તાં જનેશ્વર
તે વ્યૂહના ટોચે મહાન ધનુર્ધર ભારદ્વાજ, અશ્વત્થામા અને કૃપાચાર્ય પણ, લોકોમાં તેજ પાથરીને ઊભા રહ્યા.
કૃતવર્મા તુ સહિતઃ કામ્ભોજૈરથ બાહ્લિકૈઃ । શિરસ્યાસીન્નરશ્રેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્
કૃતવર્મા, કામ્બોજ અને બાહ્લિકો સાથે, એ વ્યૂહના મથાળે, ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ તરીકે ઊભા રહ્યા.
ગ્રીવાયાં શૂરસેનશ્ચ તવ પુત્રશ્ચ મારિષ । દુર્યોધનો મહારાજ રાજભિર્બહુભિર્વૃતઃ
ગળા પાસે શૂરસેન અને તમારા પુત્ર દુર્યોધન, મહારાજ, અનેક રાજાઓથી ઘેરાયેલા હતા.
પ્રાગ્જોતિષસ્તુ સહિતો મદ્રસૌવીરકેકયૈઃ । ઉરસ્યભૂન્નરશ્રેષ્ઠ મહત્યા સેનયા વૃતઃ
પ્રાગ્યોતિષ, મદ્ર, સૌવીર અને કૈકયો સાથે, વ્યૂહના છાતી ભાગે, મહાન સેના સાથે ઊભા રહ્યા.
પૃષ્ઠે ચાસ્તાં મહેષ્વાસાવાવન્ત્યૌ સપદાનુગૌઃ । સ્વસેનયા ચ સહિતઃ શુશર્મા પ્રસ્થલાધિપઃ । વામં પક્ષં સમાશ્રિત્ય દંશિતઃ સમવસ્થિતઃ
પાછળ અવંતિના મહાન ધનુર્ધરો પોતાના અનુયાયીઓ સાથે ઊભા રહ્યા, અને પ્રસ્થલના રાજા શુશર્મા પણ પોતાની સેના સાથે, ડાબી બાજુએ મજબૂતીથી સ્થિર રહ્યા.
તુષારા યવનાશ્ચૈવ શકાશ્ચ સહ ચૂચુપૈઃ । દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિત્ય સ્થિતા વ્યૂહસ્ત ભારત
તુષાર, યવન, શક અને ચૂચુપા, હે ભારત, એ વ્યૂહની જમણી બાજુએ પોતાના સ્થાન પર ઊભા રહ્યા.
શ્રુતાયુશ્ચ શાતાયુશ્ચ સૌમદત્તિશ્ચ મારિષ । વ્યૂહસ્ય જઘને તસ્થૂ રક્ષમાણાઃ પરસ્પરમ્
શ્રુતાયુ, શતાયુ અને સૌમદત્તિ, હે મહારાજ, વ્યૂહના પૃષ્ઠભાગે એકબીજાની રક્ષા કરતા ઊભા રહ્યા.
તતો યુદ્ધાય સંજગ્મુઃ પાણ્ડવાઃ કૌરવૈઃ સહ। સૂર્યોદયે મહારાજ પ્રાવર્તત જનક્ષયઃ
પછી પાંડવો અને કૌરવો યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા; સૂર્યોદયે, હે રાજા, મનુષ્યોના વિનાશની શરૂઆત થઈ.
પ્રતીયૂ રથિનો નામાન્નાગાશ્ચ રથિનો યયુઃ । હયારોહાન્રથારોહા રથિનશ્ચાપિ સાદિનઃ
રથીઓ સામે રથીઓ, હાથીઓ રથીઓ સામે, ઘોડેસ્વારો રથીઓ સામે, અને રથીઓ પણ ઘોડેસ્વારો સામે લડવા લાગ્યા.