શિખણ્ડિનં સમાસાદ્ય ભરતાનાં પિતામહઃ । અવર્જયત સંગ્રામં સ્ત્રીત્વં તસ્યાનુસંસ્મરન્
શિખંડી સામે આવતા, ભરતોના પિતામહ ભીષ્મે, તેના સ્ત્રીરૂપની યાદ કરીને, યુદ્ધમાંથી પાંદળી ખેંચી લીધી.
તતો દ્રોણો મહારાજ અભ્યદ્રવત તં રણે। રક્ષમાણસ્તદા ભીષ્મં તવ પુત્રેણ ચોદિતઃ
પછી, રાજા, તારા પુત્રના ઉશ્કેરાવાથી અને ભીષ્મની રક્ષા કરવા માટે દ્રોણ યુદ્ધમાં ઝડપથી શિખંડી સામે દોડી ગયો.
શિખણ્ડી તુ સમાસાદ્ય દ્રોણં શસ્ત્રભૃતાં વરમ્। અવર્જયત સંત્રસ્તો યુગાન્તાગ્નિમિવોલ્બણમ્
શિખંડી પણ દ્રોણ સામે આવ્યો, પણ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા દ્રોણને જોઈને, જાણે યુગાંતિના ભયાનક અગ્નિથી ડરે તેમ, ડરીને પાછો વળી ગયો.
તતો બલેન મહતા પુત્રસ્તવ વિશાંપતે । જુગોપ ભીષ્મમાસાદ્ય પ્રાર્થયાનો મહદ્યશઃ
પછી, રાજાઓના રાજા, તારા પુત્રએ મહાન બળથી ભીષ્મની રક્ષા કરી અને મહાન યશ મેળવવાની ઈચ્છા રાખી.
તથૈવ પાણ્ડવા રાજન્પુરુસ્કૃત્ય ધનઞ્જયમ્। ભીષ્મમેવાભ્યવર્તન્ત જયે કૃત્વા દૃઢાં મતિમ્
એ જ રીતે, રાજા, પાંડવો ધનંજયને આગળ રાખીને, ભીષ્મ સામે વિજયની દૃઢ પ્રતિજ્ઞા સાથે આગળ વધ્યા.
તદ્યુદ્ધમભવદ્ધોરં દેવાનાં દાનવૈરિવ। જયમાકાઙ્ક્ષતાં સઙ્ક્ષ્યે યશશ્ચ સુમહાદ્ભુતમ્
તે યુદ્ધ એટલું ભયાનક બન્યું કે, જાણે દેવો અને દાનવો વચ્ચેના યુદ્ધ જેવું, જ્યાં બધા વિજય અને અદ્ભુત યશ મેળવવા આતુર હતા.
અકરોત્તુમુલં યુદ્ધં ભીષ્મઃ શાન્તનવસ્તદા। ભીમસેનભયાદિચ્છન્પુત્રાંસ્તારયિતું તવ
પછી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે, ભીમસેનના ભયથી તારા પુત્રોને બચાવવાની ઈચ્છાથી, ભયંકર યુદ્ધ શરૂ કર્યું.
પૂર્વાહ્ણે તન્મહારૌદ્રં રાજ્ઞાં યુદ્ધમવર્તત । કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ મુખ્યશૂરવિનાશનમ્
પૂર્વાહ્નમાં તે અત્યંત ભયાનક રાજાઓનું યુદ્ધ થયું, જેમાં કુરુ અને પાંડવ પક્ષના મુખ્ય વીરોએ જીવ ગુમાવ્યા.
તસ્મિન્નાકુલસંગ્રામે વર્તમાને મહાભયે । અભવત્તુમુલઃ શબ્દઃ સંસ્પૃશન્ગગનં મહત્
તે અસ્તવ્યસ્ત અને ભયજનક યુદ્ધમાં, એવો ભયંકર અવાજ ઊઠ્યો કે, જાણે આખું આકાશ ગુંજી ઉઠ્યું હોય.
નદદ્ભિશ્ચ મહાનાગૈર્હેષમાણૈશ્ચ વાજિભિઃ । ભેરીશઙ્ખનિનાદૈશ્ચ તુમુલં સમપદ્યત
મહાનાગોના ગર્જન, ઘોડાઓના હણહણાટ અને ઢોલ-શંખના નાદથી આખું میدان ધમધમી ઉઠ્યું.
યુયુત્સવસ્તે વિક્રાન્તા વિજયાય મહાબલાઃક । અન્યોન્યમભિગર્જન્તો ગોષ્ઠિષ્વિવ મહર્ષભાઃ
તે મહાબળવાન યોદ્ધાઓ, વિજયની આશામાં, એકબીજાને જાણે ગાયોના ઝુંડમાં મહાબળવાન સાંડો ગર્જે તેમ للકારતા હતા.
શિરાસં પાત્યમાનાનાં સમરે નિશિતૈઃ શરૈઃ। અશ્યવૃષ્ટિરિવાકાશે બભૂવ ભરતર્ષભ
ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ બાણોથી યોદ્ધાઓના માથા કપાતા, જાણે આકાશમાંથી પથ્થરવર્ષા થાય તેમ લાગતું હતું.
કુણ્ડલોષ્ણીષધારીણિ જાતરૂપોજ્જ્વલાનિ ચ। પતિતાનિ સ્મ દૃશ્યન્તે શિરાંસિ ભરતર્ષભ
કાનના કુંડળ અને શિર પરના પાગડા, સોનાની ઝગમગાહટથી ચમકતા, ધરતી પર પડેલા દેખાતા હતા—એ બધાં તો કપાયેલા માથાં હતાં, હે ભરતવંશી.
વિશિખોન્મથિતૈર્ગાત્રૈર્બાહુભિશ્ચ સકાર્મુકૈઃ । સહસ્તાભરણૈશ્ચાન્યૈરભવચ્છાદિતા મહી
તીક્ષ્ણ બાણોથી છિન્ન થયેલા દેહો, હાથમાં ધનુષ્ય ધરાવતાં બાહુઓ અને કાંઈક હાથોમાં કંગણ પહેરેલા—આ બધાથી ધરતી ઢંકાઈ ગઈ હતી.
કવચોપહિતૈર્ગાત્રૈર્હસ્તૈશ્ચ સમલઙ્કૃતૈઃ । મુખૈશ્ચ ચન્દ્રસંકાશૈ રક્તાન્તનયનૈઃ શુભૈઃ
કવચ પહેરેલા દેહો, સુંદર આભૂષણોથી શોભતા હાથ અને ચાંદની જેવાં ચમકતા ચહેરા, જેમના આંખોના ખૂણામાં લાલાશ છવાઈ ગઈ હતી—એ બધાંથી મેદાન ભરાઈ ગયું હતું.
ગજવાજિમનુષ્યાણાં સર્વગાત્રૈશ્ચ ભૂપતે । આસીત્સર્વા સમાસ્તીર્ણા મુહૂર્તેન વસુંધરાઃ
હે રાજા, એક પળમાં જ આખી ધરતી હાથી, ઘોડા અને મનુષ્યોના અંગોથી છવાઈ ગઈ હતી.
રજોમેઘૈશ્ચ તુમુલૈઃ શસ્ત્રવિદ્યુત્પ્રકાશિભિઃ । આયુધાનાં ચ નિર્ઘોષઃ સ્તનયિત્નુસમોઽભવત્
ઘણા ધૂળના વાદળો અને શસ્ત્રોની વીજળી જેવી ઝબકાર સાથે, હથિયારોનો ગર્જનાવાદળના ગડગડાટ જેવો લાગતો હતો.
સ સંપ્રહારસ્તુમુલઃક કટુકઃ શોણિતોદકઃ। પ્રાવર્તત કુરૂણાં ચ પાણ્ડવાનાં ચ ભારત
કુરુઓ અને પાંડવો વચ્ચે એ ભયાનક અને ભયાવહ યુદ્ધ શરૂ થયું, જેમાં લોહી વહેતું હતું, હે ભરતવંશી.
તસ્મિન્મહાભયે ઘોરે તુમુલે રોમહર્ષણે। વવૃષુઃ શરવર્ષાણિ ક્ષત્રિયા યુદ્ધદુર્મદાઃ
એ મહાભયંકર અને હૃદયકંપાવનારી ઘડીએ, યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત થયેલા ક્ષત્રિયોએ તીક્ષ્ણ બાણોની વરસાદ વરસાવી હતી.
આક્રોશન્કુઞ્જરાસ્તત્ર શરવર્ષપ્રતાપિતાઃ । તાવકાનાં પરેષાં ચ સંયુગે ભરતર્ષભ
ત્યાં, બંને પક્ષના હાથીઓ, બાણોની વરસાદથી દાઝીને, યુદ્ધમાં ગર્જના કરતા હતા, હે ભરતવંશી.
સંરબ્ધાનાં ચ વીરાણાં ધીરાણામમિતૌજસામ્ । ધનુર્જ્યાતલશબ્દેન ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન
ક્રોધિત અને સ્થિર મનવાળા, અપરંપાર શક્તિ ધરાવતાં વીરોએ ધનુષ્યની તાણથી એવો અવાજ કર્યો કે, કશુંયે ઓળખી શકાયું નહીં.
ઉત્થિતેષુ કબન્ધેષુ સર્વતઃ શોમિતોદકે। સમરે પર્યધાવન્ત નૃપા રિપુવધોદ્યતાઃ
ચારે બાજુ લોહીથી ભીંજાયેલા કપાયેલા ધડ ઊભા થતા હતા, ત્યારે રાજાઓ પોતાના દુશ્મનોને મારવા માટે યુદ્ધભૂમિમાં દોડતા હતા.
શરશક્તિગદાભિસ્તે ખઙ્ગૈશ્ચામિતતેજસઃ । નિજઘ્નુઃ સમરેઽન્યોન્યં શૂરાઃ પરિઘબાહવઃ
તીક્ષ્ણ બાણ, ભાલા, ગદા અને તલવારથી, શક્તિશાળી બાહુવાળા વીરોએ યુદ્ધમાં એકબીજાને ઘાયલ કર્યા.
બભ્રમુઃ કુઞ્જરાશ્ચાત્ર શરૈર્વિદ્ધા નિરઙ્કુશાઃ । અશ્વાશ્ચ પર્યધાવન્ત હતારોહા દિશો દશ
અહીં, બાણોથી ઘાયલ અને અંકુશ ગુમાવેલા હાથીઓ ભટકતા હતા; અને ઘોડાઓ, જેમના સવાર મરી ગયા હતા, દસે દિશામાં દોડી રહ્યા હતા.
ઉત્પત્ય નિપતન્ત્યન્યે શરઘાતપ્રપીડિતાઃ। તાવકાનાં પરેષાં ચ યોધા ભરતસત્તમ
તમારા અને વિરોધી બંને પક્ષના કેટલાક યોદ્ધાઓ, બાણોની મારથી પીડાઈને, ક્યારેક ઊંચકાઈને ફરી જમીન પર પડતા હતા, હે શ્રેષ્ઠ ભરતવંશી.
વાહાનામુત્તમાઙ્ગાનાં કાર્મુકાણાં ચ ભારત। ગદાનાં પરિઘાણાં ચ હસ્તાનાં ચોરુભિઃ સહ
ઘોડાઓના કપાયેલા માથાં, ધનુષ્ય, ગદા, મોગરી, હાથ અને બાહુઓ સાથે, એ બધું જ દેખાતું હતું, હે ભરતવંશી.
પાદાનાં ભૂષણાનાં ચ કેયૂરાણાં ચ સઙ્ઘશઃ। રાશયસ્તત્ર દૃશ્યન્તે ભીષ્મભીમસમાગમે
પગ, આભૂષણ અને કાંડા પરના કડાની ઢગલીઓ, ભીષ્મ અને ભીમના સામનો વખતે, ત્યાં-ત્યાં જોવા મળતી હતી.
અશ્વાનાં કુઞ્જરાણાં ચ રથાનાં ચાનિવર્તિનામ્ । સઙ્ઘાતાઃ સ્મ પ્રદૃશ્યન્તે તત્રતત્ર વિશાંપતે
ઘોડા, હાથી અને પાછાં ન ફરતા રથોની ઢગલીઓ, હે જનપતિ, અહીં-ત્યાં દેખાતી હતી.
ગદાભિરસિભિઃ પ્રાસૈર્બાણૈશ્ચ નતપર્વભિઃ । જઘ્નુઃ પરસ્પર તત્ર ક્ષત્રિયાઃ કાલ આગતે
ગદા, તલવાર, ભાલા અને વાંકાં અગ્રવાળા બાણોથી, ક્ષત્રિયોએ મૃત્યુનો સમય આવી પહોંચ્યો ત્યારે એકબીજાને ઘાયલ કર્યા.
અપરે બાહુભિર્વીરા નિયુદ્ધકુશલા યુધિ। બહુધા સમસઞ્જન્ત આયસૈઃ પરિઘૈરિવ
બીજા વીર, હાથથી યુદ્ધમાં નિપુણ, યુદ્ધભૂમિમાં અનેક રીતે એકબીજા સાથે અથડાતા હતા, જાણે લોખંડની મોગરીઓથી જંગ કરી રહ્યા હોય.